جەنگ لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا تەنها رووداوێکی کاتی نییە کە بە ئیمزاکردنی رێککەوتنێك کۆتایی بێت، بەڵکو پرۆسەیەکە رەگ و ریشەی لە کایەکانی ژیانی مرۆڤی ئەم ناوچەیەدا داکوتاوە، کاتێك باس لە لێکەوتەکانی جەنگ دەکەین، زۆرجار چاومان لەسەر وێرانکارییە فیزیکییەکان، ژمارەی کوژراوانە، بەڵام ئەوەی لە پشت پەردەی جەنگەوە دەگوزەرێت، گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و مێژووییە لە پێکهاتەی «بوونی» مرۆڤی خۆرهەڵاتیدا، ئەم ناوچەیە کە بە «لانکەی شارستانییەتەکان» ناسراوە، ئێستا بووەتە تاقیگەیەکی گەورە بۆ تاقیکردنەوەی بەرگەی دەروونی و فەلسەفیی مرۆڤ لەژێر قورسترین گوشارەکاندا، ئەم بابەتە هەوڵێکە لەسەر ئەو برینە نەبینراوانەی کە جەنگ لەسەر دەروونی مرۆڤی خۆرهەڵاتی جێی هێشتوون، لە رێگەی سێ تەوەرەی سەرەکییەوە، کە رەهەندە فکری، دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان دەخەنەڕوو.

تەنگەژەی داڕمانەوەی ناسنامە لەژێر سایەی جەنگدا
لە روانگەیەکی فەلسەفییەوە، جەنگ تەنها ململانێی هێزە سیاسییەکان نییە، بەڵکو هەڕەشەیەکی راستەوخۆ و بنەڕەتییە بۆ سەر «مانای بوون» و «ئاسایشی بوون»، مرۆڤی خۆرهەڵاتی کە لە ناوچەیەکدا دەژی مێژووەکەی پڕە لە ململانێی خوێناوی، دووچاری جۆرێك لە «قەیرانی بوونگەرایی» بووەتەوە، کە هەموو مانا نەریتییەکانی ژیانی تێکشکاندووە، فەلسەفەی بوونگەرایی، بەتایبەت ئەو جۆرەی کە لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا لەژێر کاریگەریی ژان پۆڵ سارتەر و ئەلبێرت کامۆدا گەیشتە خۆرهەڵات، جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە مرۆڤ لە رێگەی هەڵبژاردنە ئازادەکانییەوە ناسنامەی خۆی دروست دەکات. 
جەنگ دەبێتە هۆی ئەوەی کە مرۆڤ لە «ژینگەیەکی پارێزراو» و پێشبینیکراوەوە بگوازرێتەوە بۆ دۆخێکی نادیار، مەترسی و پووچی، ئەم گۆڕانکارییە تەنها ترسێکی کاتی نییە، بەڵکو دەبێتە هۆی «داڕمانەوەی ناسنامە»، بۆ نموونە، لە جەنگی ناوخۆی سوریادا، دەبینین چۆن ناسنامە نیشتمانییەکان کە ساڵانێکی زۆر کاریان لەسەر کرابوو، لە بەردەم ناسنامە لاوەکییەکاندا (مەزهەبی، نەتەوەیی، ناوچەیی) بە خێرایی تێکشکان. مرۆڤی سووری چیتر خۆی وەک هاووڵاتی دەوڵەتێک نەدەبینی کە خاوەن ماف و ئەرک بێت، بەڵکو وەک «قوربانی»، «ئاوارە»، یان «پەنابەر» پێناسەی خۆی دەکردەوە، ئەمە ئەو خاڵەیە کە فەلسەفەی «دیکۆلۆنیالیزەکردنی خود» تێیدا دەردەکەوێت؛ جەنگ دەبێتە هۆی ئەوەی مرۆڤ وەك کەرەستەیەك لە دەستی هێزە گەورەکاندا ببینرێت، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی هەستێکی قووڵ بە بێبایەخی و پووچی کە هەموو بەها ئەخلاقی و مرۆییەکان دەخاتە ژێر پرسیارەوە.
جەنگ لە خۆرهەڵاتدا بووەتە هۆی دروستبوونی جۆرێك لە «فەلسەفەی چاوەڕوانی»، مرۆڤی ئەم ناوچەیە هەمیشە لە چاوەڕوانی کارەساتێکی نوێدایە و «ئێستا» وەك کاتێکی بێبایەخ  دەگۆڕێت، ئەم دۆخە دەروونییە رێگرە لەوەی مرۆڤ بتوانێت پلان بۆ داهاتوو دابنێت، چونکە داهاتوو لە زەینی ئەودا وەك «تەمومژێکی خوێناوی» وێنا کراوە، کە هیچ روونییەکی تێدا نییە، ئەمەش کێشەیەکی فەلسەفییە کە تێیدا «کات» مانای خۆی لەدەستدەدات و مرۆڤ لەناو بازنەیەکی داخراوی رابردوویەکی پڕ لە ئازار و داهاتوویەکی پڕ لە ترسدا دەمێنێتەوە. 

ئەناتۆمی دەروونیی تراومای بەردەوام 
لە دەروونناسیی کلاسیکی خۆرئاواییدا، زۆرجار باس لە «تێکچوونی دەروونی دوای تراوما» دەکرێت، کە ئاماژەیە بۆ کاردانەوەی دەروونی بەرامبەر بە رووداوێکی توندوتیژی دیاریکراو کە لە رابردوودا روویداوە، بەڵام بۆ مرۆڤی خۆرهەڵاتی، ئەم چەمکە زانستییە ناتەواوە و ناتوانێت گوزارشت لە واقیعەکە بکات، لێرەدا دەبێت باس لە چەمکێکی نوێتر بکەین کە پێی دەوترێت «تراومای بەردەوام» لە وڵاتانی وەك عیراق، لوبنان، یەمەن، یان فەلەستین، رووداوێکی رابردوو نییە کە کۆتایی هاتبێت، بەڵکو واقیعێکی رۆژانە و بەردەوامە، ئەم تراوما بەردەوامە دەبێتە هۆی ئەوەی کە کۆئەندامی دەروونی و دەماریی مرۆڤ هەمیشە لە دۆخی «ئامادەباشی بۆ شەڕ یان راکردن» بێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ماندووبوونێکی درێژخایەنی دەروونی کە هەموو وزە داهێنەرەکانی مرۆڤ دادەبڕێت.
ئەم دۆخە دەروونییە، کاریگەرییەکی وێرانسازی لەسەر «متمانەی کۆمەڵایەتی» هەیە، کاتێك جەنگ دەبێتە بەشێك لە ژیان، «ئەویتر» چیتر هاوسێ، هاوپیشە، یان هاونیشتمان نییە، بەڵکو دەبێتە «هەڕەشەیەکی ئەگەری»، یان «دوژمنێکی شاراوە»، ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆرێك لە «پارانویا»ی بەکۆمەڵ کە هەموو پەیوەندییە مرۆییەکان ژەهراوی دەکات، بۆ نموونە، لە دوای جەنگی 2003ی عیراق و ئەو ململانێ مەزهەبییەی بە دوایدا هات، دەبینین چۆن متمانە لە نێوان پێکهاتە جیاوازەکاندا کە بۆ سەدەها ساڵ پێکەوە ژیابوون، بە خێرایی داڕما، ئەم داڕمانە تەنها سیاسی نەبوو، بەڵکو دەروونی بوو؛ مرۆڤەکان پەنایان بۆ ناو بازنە بچووك و داخراوەکانی خۆیان (خێڵ، مەزهەب، ناوچە) برد، بۆئەوەی هەست بە ئاسایش بکەن، ئەمەش بووە هۆی دابڕانی زیاتری کۆمەڵگە و دروستبوونی «دیواری دەروونی» کە روخاندنی قورسترە لە دیوارە کۆنکرێتییەکان.
جەنگ دەبێتە هۆی دروستبوونی «خولی بێهیوایی و توندوتیژی» ئەم خولە بە هەستی «بێدەسەڵاتی» دەستپێدەکات، کاتێك مرۆڤ دەبینێت ناتوانێت پارێزگاری لە خۆی و خێزانەکەی بکات، ئەم هەستە بۆ بێهیوایی دەگۆڕێت، سەبارەت بە داهاتوو و لە کۆتاییدا دەبێتە «تووڕەیی، رق و توندوتیژی» وەك کاردانەوەیەك بۆ سەلماندنی بوونی خۆی، مرۆڤی خۆرهەڵاتی کە دەبینێت سیستمە سیاسی و نێودەوڵەتییەکان ناتوانن دادی بۆ دابین بکەن، تووشی جۆرێك لە «خەمۆکی سیاسی» و «برینداری ئەخلاقی» دەبێت، برینداری ئەخلاقی کاتێك روودەدات کە مرۆڤ ناچار دەکرێت کارێك بکات، یان شایەتی کارێك بێت کە لەگەڵ بەها بنەڕەتییەکانی خۆیدا ناگونجێت، ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی هەستێکی قووڵ بە شەرمەزاری کە دەروونی مرۆڤ لە ناوەوە دەخوات. 

میراتی نەوەکان و گەڕان بەدوای مانادا 
یەكێک لە مەترسیدارترین و درێژخایەنترین لێکەوتەکانی جەنگ، گواستنەوەی تراومایە لە نەوەیەکەوە بۆ نەوەیەکی تر، جەنگ تەنها ئەو کەسانە وێران ناکات کە لە بەرەکانی جەنگدان، بەڵکو دەبێتە میراتێکی دەروونی و فکری بۆ منداڵەکانیش کە رەنگە هەرگیز جەنگیان نەبینیبێت، توێژینەوەكان لەسەر منداڵانی فەلەستین، سوریا و عیراق نیشانی دەدەن، کە خەونەکانیان پڕن لە وێنەی توندوتیژی، تەقینەوە و مردن، کاتێک منداڵێك لە ژینگەیەکدا گەورە دەبێت کە تێیدا «قوربانیدان» و «شەهیدبوون» وەك باڵاترین بەها و تەنها رێگەی بەدەستهێنانی رێز و ناسنامە وێنا دەکرێت، تێڕوانینی بۆ ژیان و مردن دەگۆڕێت، ئەمە دەبێتە هۆی دروستبوونی «کۆمەڵگەی تراومایی» کە تێیدا توندوتیژی وەك زمانێکی ئاسایی بۆ پەیوەندی و چارەسەری کێشەکان دەبینرێت.
مرۆڤی خۆرهەڵاتی ناو جەنگ، زۆرجار مانا بۆ ژیانی خۆی لەناو مەرگدا دەدۆزێتەوە، ئەمە ئەو خاڵە مەترسیدارەیە کە تێیدا ئایدیۆلۆژیا توندڕەوەکان گەشە دەکەن؛ ئەوان مانا دەبەخشن بەو ئازار و بێهیواییەی کە جەنگ دروستی کردووە و مەرگ وەك دەروازەیەك بۆ رزگاری و نەمری وێنا دەکەن، لەلایەکی ترەوە، لەناو ئەم هەموو وێرانکارییەدا، دەبینین کە جەنگ دەبێتە هۆی دروستبوونی دیاردەیەکی تر کە پێی دەوترێت «گەشەی دوای تراوما»، هەندێك لە مرۆڤەکان لەناو وێرانەکاندا مانا بۆ ژیان دەدۆزنەوە، نەك لە رێگەی توندوتیژییەوە، بەڵکو لە رێگەی هونەر، ئەدەبیات، فەلسەفە و کاری مرۆییەوە.
نموونەی زیندووی ئەم گەڕانە بەدوای مانادا، لە ئەدەبیاتی جەنگی عیراق و سوریادا بەڕوونی دەبینرێت، نووسەران و هونەرمەندان هەوڵدەدەن لە رێگەی گێڕانەوەوە مانا بۆ ئەو هەموو ئازارە بێمانایە بدۆزنەوە و رێگری بکەن لەوەی مێژوو تەنها وەك زنجیرەیەك لە کوشتار وێنا بکرێت، ئەوان جەنگ وەك «دیوارێکی خوێناوی» نابینن کە مرۆڤایەتی تێیدا کۆتایی بێت، بەڵکو وەك «پردێک» بۆ تێگەیشتن لە قووڵایی ئازار و هاوسۆزی مرۆیی بەکاریدەهێنن، بەڵام ئەم گەشەیە پێویستی بە «چارەسەری بە کۆمەڵ» و «دادپەروەریی گواستنەوەیی» هەیە، مرۆڤی خۆرهەڵاتی پێویستی بەوەیە کە رابردووی خۆی وەك «تراومایەکی هاوبەش» قبووڵ بکات و لە جیاتی تۆڵەسەندنەوەی بەردەوام، بەرەو «لێبوردەیی فەلسەفی» و «ئاشتبوونەوەی دەروونی» هەنگاو بنێت. 

دەرەنجام
لێکەوتەکانی جەنگ لەسەر دەروونی مرۆڤی خۆرهەڵاتی، تەنها برینێکی کاتی نین، بەڵکو گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی و مێژوویین لە پێکهاتەی بوون، ناسنامە و تێڕوانینی ئێمە بۆ جیهان، لە قەیرانی بوونگەرایی و داڕمانی ناسنامەوە تا دەگاتە ئەناتۆمی تراومای بەردەوام و میراتی نەوەکان، جەنگ نەخشەی دەروونی ئەم ناوچەیەی بە خوێن و ئازار دووبارە کێشاوەتەوە، بۆ تێپەڕاندنی ئەم دۆخە و رزگاربوون لەم بازنە داخراوەی توندوتیژی، پێویستمان بە تێگەیشتنێکی زانستی و فەلسەفی قووڵتر هەیە لەو پەیوەندییە ئاڵۆزەی کە لەنێوان «ئازار»، «مانا» و «ئیرادە»دا هەیە.
ئاوەدانکردنەوەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست تەنها بە چیمەنتۆ و ئاسن ناکرێت، بەڵکو پێویستی بە «ئاوەدانکردنەوەی دەروونی» هەیە. مرۆڤی خۆرهەڵاتی تەنها کاتێك دەتوانێت لە ژێر قورسایی جەنگ رزگاری بێت، کە بتوانێت ناسنامەیەکی نوێ لەسەر بنەمای «ژیانخوازی»، «متمانەی هاوبەش» و «بەرپرسیارێتی ئەخلاقی» بنیاتبنێتەوە، نەک لەسەر بنەمای «قوربانیبوون» و «رق»، جەنگ رەنگە شارەکان وێران بکات و مێژوو بشێوێنێت، بەڵام مەترسییە گەورەکە ئەوەیە، کە «مانای مرۆڤبوون» و «ئومێد بە ژیان» لەناو دەروونی ئێمەدا وێران بکات.