نەوت سامانێكی گرنگە و زیادەڕۆیی ناكەین ئەگەر بڵێین ئاڵۆزییە جیۆپۆلەتیكییەكانی ئەم رۆژگارەی تێی كەوتووین، هۆكارەكەی نەوتە، نەوتیش پێویستیی بە ژێرخانی تایبەت هەیە، هەر لە دەرهێنانییەوە تا گواستنەوەی بۆ بەندەرەكان و باركردنی و رەوانەكردنی بۆ بازاڕەكانی جیهان، ئێران كە یەكێكە لەو وڵاتانەی خاوەنی نەوتێكی زۆرە، بەهۆی هەڵكەوتە جوگرافییەكەیەوە دەرفەتی باشی بۆ رەخساوە تا نەوتەكەی لە رێگەی دەریاوە راستەوخۆ هەناردەی جیهان بكات، یەكێك لە وێستگە گرنگەكانیشی بۆ كۆگاكردن و هەناردەكردنی نەوت، دوورگەی خارگە.

پێگەی جوگرافی و بنچینەی جیۆئیکۆنۆمی دوورگەی خارگ
دوورگەی خارگ، یەکێکە لە گرنگترین خاڵە جیۆئیکۆنۆمییەکانی كەنداو کە رۆڵێکی بنچینەیی لە سیستمی هەناردەی نەوتی ئێراندا دەبینێت. ئەم دوورگەیە 55 کیلۆمەتر لە باکووری خۆرئاوای بوشەهر هەڵکەوتووە و نزیکەی هەشت کیلۆمەتر درێژە و چوار تا پێنج کیلۆمەتر پانە، هەرچەندە قەبارەکەی بچووکە، بەڵام بایەخی جیۆئیکۆنۆمییەکەی لە پێوانەی وزەی جیهانیدا یەكجار گەورەیە، چونکە ئەم دوورگەیە بووەتە ناوەندێکی سەرەکیی گواستنەوەی وزەی ئێران.
لە روانگەی جیۆئیکۆنۆمییەوە، دوورگەی خارگ ئەڵقەیەكی سەرەکیی زنجیرەی دابینکردنی نەوتی جیهانییە و نزیکەی ٪90 تا ٪95ی هەناردەی نەوتی ئێران لە رێگەی ئەم دوورگەیەوە دەگاتە بازاڕی وزەی جیهان، ئەم رێژە بەرزە ئەوە نیشان دەدات کە زۆربەی داهاتی نەوتی ئێران بە شێوەیەکی راستەوخۆ پەیوەندیی بە کارکردن و بەردەوامیی هەناردەكردن و گواستنەوەی دینامكییەتی نەوت و وزەی ئەم دوورگەیە هەیە، هەربۆیە خارگ بە تۆڕێکی گەورەی هێڵی بۆری نەوتەوە پەیوەستە کە نەوت لە کێڵگە گەورەکانی باشووری ئێرانەوە بۆ دوورگەکە دەگوازێتەوە، وەک کێڵگەکانی (مارون، ئەهواز و گەچساران)کە هەریەکەیان توانای بەرهەمهێنانی سەدان هەزار بەرمیل نەوتیان لە رۆژێکدا هەیە. ئەم پەیوەندییەی نێوان کێڵگەکانی ناوخۆ و ناوەندی هەناردەی خارگ، دوورگەکە دەکاتە گرێیەکی لۆجستیکی و جیۆئیکۆنۆمیی بۆ سیستمی نەوتی ئێران، بە هۆی قووڵیی ئاوی دەوری دوورگەکەشەوە، کەشتییە نەوتهەڵگرە گەورەکانی جیهانی وەك (VLCC) و (ULCC) دەتوانن لە بەندەرەكانی خارگ لەنگەر بگرن، کە توانای هەڵگرتنی زیاتر لە دوو ملیۆن بەرمیل نەوتیان هەیە، ئەم تایبەتمەندییە لۆجستیکییە وا دەکات دوورگەکە ببێتە یەکێك لە گەورەترین بنکەکانی بارکردنی نەوت لە ناوچەی کەنداودا.
توانای هەناردەی نەوت لە دوورگەی خارگەوە
دوورگەی خارگ دڵی سیستمی هەناردەی نەوتی ئێرانە و بە پێی خەمڵاندنەكان توانای بارکردنی نەوت لەم دوورگەیەدا دەتوانرێت بگاتە نزیکەی شەش تا حەوت ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا کە ئەمە یەکێکە لە بەرزترین تواناکانی بارکردنی نەوت لە جیهاندا، ئەم توانایە بەهۆی بوونی چەندین بەندەری لەنگەرگرتنی کەشتی و بارکردنی نەوت و تۆڕێکی گەورەی هێڵی بۆری گواستنەوەی نەوتەوەیە لە دوورگەکەدا.
لە ماوەی چەند ساڵی رابردوودا، بڕی هەناردەی نەوتی ئێران نزیکەی 1.5 تا 1.8 ملیۆن بەرمیل بووە لە رۆژێکدا، هەرچەندە ئەم بڕە کەمترە لە توانای راستەقینەی دوورگەکە، بەڵام هێشتا خارگ ناوەندی سەرەکیی هەناردەی نەوتی وڵاتە. ئەم جیاوازییە لە نێوان تواناکانی دوورگەکە و هەناردەی راستەقینەدا، ئەوە نیشاندەدات کە هەناردەی نەوت زۆرجار بەهۆی فاکتەرە سیاسی و بازاڕکارییەکانەوە گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە، ئەمە لە كاتێكدا لە رووی توانای هەڵگرتنی رێژەی نەوتەوە، تەنکییە گەورەکانی خارگ توانای هەڵگرتنی نزیکەی 30 ملیۆن بەرمیل نەوتیان هەیە، ئەم توانایە یارمەتیدەرە بۆ ئەوەی ئێران بتوانێت نەوتی خۆی لە ناجێگیری دۆخی بازاڕی وزەدا هەڵبگرێت و بە شێوەیەکی ستراتیژی هەناردەی خۆی بەڕێوەببات، بۆ بەهێزکردنی ئەو توانایە و باشترکردنی ئەو تایبەتمەندییە، لە ساڵی 2025دا دوو تەنکی نوێ دروست کران کە توانای هەڵگرتنی دوو ملیۆن بەرمیلی تری زیاد کرد، بەم هۆیەوە توانای دوورگەكە گەیشتە ئاستێك کە تا 10 کەشتی نەوتهەڵگری گەورە لە یەك کاتدا بار بکەن، ئەمە لە كاتێكدا بۆری نەوت کە نەوت بۆ دوورگەکە دەگوازێتەوە تیرەی (30 و 42 و 52) ئینجیان هەیە و بە شێوەیەکی بەردەوام نەوت لە کێڵگەکانی ناوخۆوە بۆ بەندەرەكان دەگوێزنەوە، بە پێی داتای بەرهەمهێنانی نەوت، ئێران نزیکەی 3.2 تا 3.4 ملیۆن بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا بەرهەم دەهێنێت، کە نزیکەی ٪4ی بەرهەمهێنانی نەوتی جیهانە و زۆربەی ئەم نەوتە لە رێگەی خارگەوە بۆ بازاڕە جیهانییەکان دەگوازرێتەوە.
کاریگەریی جیۆئیکۆنۆمیی خارگ لەسەر سیستمی وزەی جیهان
لە روانگەی جیۆئیکۆنۆمیی جیهانیدا، دوورگەی خارگ تەنیا بنکەیەکی هەناردەی نەوتی ناوخۆیی نییە، بەڵکو بەشێکی گرنگە لە سیستمی دابینکردنی وزەی جیهان، لە ساڵانێکدا کە هەناردەی نەوتی ئێران بەرزبووە، نزیکەی 900 تا 950 ملیۆن بەرمیل نەوت لە ساڵێکدا لە رێگەی ئەم دوورگەیەوە بۆ بازاڕە جیهانییەکان هەناردە کراوە، زۆربەی نەوتی هەناردەکراوی ئێران بۆ بازاڕەکانی ئاسیا دەچێت، بە تایبەتی بۆ وڵاتانی چین و هندستان، تەنانەت ساڵانی 2024 و 2025 تەنیا چین زیاتر لە 700 هەزار بەرمیل نەوتی لە رۆژێکدا لە ئێران کڕیوە، لەبەر ئەوە دوورگەی خارگ بەشێکە لە زنجیرەی دابینکردنی وزەی نێوان خۆرهەڵاتی ناوڕاست و ئاسیا. هەر گۆڕانکارییەكیش لە کارکردنی ئەم دوورگەیەدا دەبێتە گرێ و دەتوانێت کاریگەریی لەسەر دینامیکییەتی نەوت و نرخەکانی لە بازاڕی وزەی جیهاندا هەبێت.
دەتوانین بڵێین دوورگەی خارگ بنچینەیەکی ستراتیژییە لە سیستمی ئابووریی ئێراندا، توانای بارکردنی تا حەوت ملیۆن بەرمیل نەوتی لە رۆژێکدا هەیە و توانای هەڵگرتنی نزیکەی 30 ملیۆن بەرمیل نەوتیشی هەیە، بەڕێوەبردنی نزیکەی ٪90ی هەناردەی نەوتی ئێرانیش هەر لەو دوورگەیەوە جێبەجێ دەکرێت، هەموو ئەمانە دەبنە هۆی ئەوەی خارگ ببێتە یەكێک لە گرنگترین گرێکانی جیۆئیکۆنۆمی لە ناوچەی کەنداودا، لەبەر ئەوە، ئەم دوورگەیە تەنها پارچە زەوییەکی بچووک نییە، بەڵکو دڵی سیستمی نەوتی ئێرانە و یەکێكە لە خاڵە کاریگەرەکانی سیستمی وزەی جیهانی.