بەرخۆدانی کورد لە رۆژئاوا تەنیا کاردانەوەیەکی سەربازی نییە، بەڵکو پڕۆسەیەکی کۆمەڵناسیی بەردەوامە بۆ پاراستنی مۆدێلێکی کۆمەڵایەتی کە لەسەر بنەمای ئازادیی، یەکسانی و لامەرکەزییەت دامەزراوە 
بەرخۆدانی کورد لە رۆژئاوا، کە لە چوارچێوەی پڕۆژەی (خۆبەڕێوەبەریی دیموکراتیک)دا گوزارشت لەخۆی دەكات، تەنیا ململانێیەکی سیاسی یەك لایەنە نییە، بەڵکو وەرچەرخانێکی کۆمەڵایەتی قووڵە، کە ركابەری چەمکە کلاسیکییەکانی (دەوڵەت-نەتەوە) دەکات. لە روانگەی بیرمەندانی وەک چارڵز تیلی و دۆگ ماک ئادەم، بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکان لە ئەنجامی گۆڕانکاری لە (پێکهاتەی دەرفەتی سیاسی)دا (Political Opportunity Structure) گەشە دەکەن. رووخانی رژێمی ئەسەد لە کانوونی یەکەمی 2024دا، گەورەترین دەرفەتی سیاسی بوو بۆ کوردانی رۆژئاوا تا پێگەی خۆیان لە سوریایەکی نوێدا جێگیر بکەن. لەم قۆناغەدا، هەسەدە وەک هێزێکی رێکخراو توانی بۆشایی دەسەڵات پڕ بکاتەوە، بەڵام گومانێك هەڵناگرێت کە دەرفەتە سیاسییەکان هەمیشە لەگەڵ (کۆتوبەندە سیاسییەکان)دا خۆ نیشاندەدەن، هەربۆیە حکومەتی نوێی دیمەشق، خێرا گەڕایەوە بۆ هەمان ئەقڵیەتی ناوەندگەرایی و پاراستنی یەکپارچەیی خاک بە مانا کلاسیکییەکەی. ئەمەش وایکرد بەرخۆدانی کورد لە ساڵی 2025 و2026 دا
 لە بەرگریی بەرامبەر تیرۆر (داعش)، یان رژێمی پێشوو، بگۆڕێت بۆ بەرخۆدانێکی کۆمەڵایەتی-سیاسی بەرامبەر بە مۆدێلێکی نوێی دەوڵەت کە دەیەوێت ناسنامەی کوردی و
 ئەزموونی خۆبەڕێوەبەریی لە بێغ بهێنێت.
دوو پارادایمی دژبەیەک
یەکێک لە رەهەندە گرنگەکانی ئەم بەرخۆدانە، ململانێی نێوان دوو پارادایمی دژبەیەکە: پارادایمی (دەوڵەت-نەتەوە) و پارادایمی (کۆمەڵگەی دیموکراتیک). حکومەتی نوێی سوریا، بە پاڵپشتی هێزە هەرێمییەکان، هەوڵدەدات مۆدێلی دەوڵەتی ناوەندی بسەپێنێت، کە تێیدا هەموو رێگەكان بچنەوە دیمەشق. لە بەرامبەردا، بەرخۆدانی رۆژئاوا لەسەر بنەمای تیۆری (کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک) داڕێژراوە، کە جەخت لەسەر لامەرکەزییەتی قووڵ، ئیکۆلۆژی و ئازادی ژن دەکاتەوە، ئەمە تەنیا ململانێیەک نییە لەسەر سنوورەکان،  بەڵکو ركابەرییە لەسەر چۆنییەتی رێکخستنەوەی کۆمەڵگە. کاتێک لە کانوونی دووەمی2026دا، دیمەشق رێککەوتنە 14خاڵییەکەی لەگەڵ هەسەدە پێشێلکرد و هێزەکانی رەوانەی ناوچە کوردییەکان کرد، ئەمە وەک (خیانەتێکی سیاسی)بینرا، بەڵام لە بنچینەدا نیشانەی نەگونجانی ئەقڵییەتی دەوڵەتی ناوەندییە لەگەڵ بوونی قەوارەیەکی کۆمەڵایەتی سەربەخۆ کە نایەوێت ببێتە بەشێک لە رەگەزی بیرۆکراسی دەوڵەت. ئەم رێککەوتنە کە بڕیار بوو هەسەدە تێیدا وەک بەشێک لە سوپای نیشتمانی بناسرێت و
 خۆبەڕێوەبەرییەکان بپارێزرێن، لەلایەن دەسەڵاتی نوێوە وەک ئامرازێک بۆ کات کوشتن و لاوازکردنی کوردان بەکارهێنرا.
بنیاتنانی ناسنامەی بەکۆمەڵ
لەم قۆناغەدا بەرخۆدانی کورد پشت بە (بنیاتنانی ناسنامەی بە کۆمەڵ) دەبەستێت، لە زانستی کۆمەڵناسییدا، شوناس تەنیا بابەتێكی بۆماوەیی نییە، بەڵکو لە کاتی ركابەرییدا دووبارە دێتەوە بار. ئەمە لە كاتێكدا کوردانی رۆژئاوا لە رێگەی سیستەمی کۆمۆنەکان و ئەنجوومەنە خۆجێییەکانەوە، جۆرە هاووڵاتیبوونێکی نوێیان تاقی کردووەتەوە کە جیاوازە لە رەوتە كلاسیكییەكەی هاووڵاتیبوون لە سوریا، ئەم ئەزموونە کۆمەڵایەتییە وایکردووە بەرخۆدان تەنیا لە چەکدا کورت نەبێتەوە؛ کاتێک سوپای نوێی سوریا دەچێتە ناو شارۆچکەکان، رووبەڕووی کۆمەڵگەیەک دەبێتەوە کە ئەزموونی خۆبەڕێوەبەرییە. ئەمە ئەو خاڵەیە کە تیۆری (بەرگریی کۆمەڵایەتی) تێیدا دەردەکەوێت؛ کۆمەڵگە وەک یەکەیەکی زیندوو بەرگری لەو دەستکەوتانە دەکات کە لە 10ساڵی رابردوودا بەدەستیهێناون. لێرەدا، چەمکی (مۆدێرنیتەی دیموکراتیک) بەرامبەر بە (مۆدێرنیتەی سەرمایەداری) دەردەکەوێت؛ لەم نێوەندەدا کورد و بزاڤەكەی، هەوڵدەدەن مۆدێلێک پێشکەش بکەن کە تێیدا ئابووری لە خزمەت کۆمەڵگەدا بێت، نەک لە خزمەت دەوڵەتی ناوەندی. 
شۆڕشی ژنان
رەهەندی جێندەری لەم بەرخۆدانەدا پێگەیەکی ناوەندی هەیە، شۆڕشی رۆژئاوا زۆرجار وەک (شۆڕشی ژنان) ناوزەد دەکرێت. لە روانگەی فێمینیستییەوە، بەشدارییکردنی ژنان لە یەکینەکانی پاراستنی ژن (یەپەژە) و لە ناوەندەکانی بڕیاردا، پێکهاتەی باوکسالاری کۆمەڵگەی تێکشکاندووە. دوای رووداوەکانی 2026، دەبینین کە ژنان لە ریزی پێشەوەی ناڕەزایەتییەکانن، ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە بەرخۆدانەکە رەهەندێکی (رزگارییخوازی کۆمەڵایەتی) هەیە؛ ژنان دەزانن کە گەڕانەوەی دەوڵەتی ناوەندی بە مانا کلاسیکییەکەی، واتە گەڕانەوە بۆ سیسـتمێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە تێیدا ژن پەراوێز دەخات. بۆیە، شوناسی بەرخۆدانی رۆژئاوا، بەرگرییە لەو پێگە نوێیەی کە لە ناو کۆمەڵگەدا بەدەستیانهێناوە. دروشمی (ژن، ژیان، ئازادی) تەنیا دروشمێکی سیاسی نییە، بەڵکو فەلسەفەیەکی کۆمەڵایەتییە کە رەگی لە ناو هەموو جومگەکانی بەرخۆدانی رۆژئاوادا داکوتاوە.
دەکرێت ئەم بەرخۆدانە لە چوارچێوەی تیۆری (كۆلۆنیالیزمی ناوخۆیی)دا ورد بكرێتەوە، بەوپێیەی كورد لە رۆژئاوا بۆ چەندین دەیەی پێش 2011، وەک کەمینەیەکی پەراوێزخراوی بێ ناسنامە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا و ناوچەکانیان لە رووی جیۆئیكۆنۆمییەوە لاواز و  پەراوێزخراو بوو. کاتێکیش حکومەتی نوێی دیمەشق هەوڵیدا بەبێ پێناسەكردنەوەی شوناسی نەتەوەیی كورد و پێدانی چیاوگ و مافە بنچینەییەكانیان، دەسەڵاتی خۆی بەسەر کێڵگە نەوتییەکان و ناوچە کشتوکاڵییەکانی رۆژئاوادا بسەپێنێتەوە، ئەمە وەک هەوڵێک بۆ دووبارە سەپاندنەوەی کۆڵۆنیاڵگەرایی ناوخۆیی بینرا. بەم پێودانگە بەرخۆدانی هەسەدە لە بنچینەدا هەوڵێکە بۆ شکاندنی بازنەی چەوساندنەوە و گۆڕینی پەیوەندی نێوان چەمكەكانی (ناوەند و پەراوێز) بۆ پەیوەندییەکی یەکسان لەسەر بنەمای فیدراڵیزم، یان کۆنفیدراڵیزم. ئەم تیۆرە روونی دەکاتەوە کە بۆچی ململانێکە تەنیا لەسەر دەسەڵات نییە، بەڵکو لەسەر دادپەروەریی دابەشکاریی و کۆتاییهێنانە بە چەوسانەوەی نەتەوەیی. 
تیۆری ململانێ
(تیۆری ململانێ) یارمەتیمان دەدات تێبگەین کە چۆن بەرژەوەندییە ئابووری و سیاسییەکان، ركابەری نێوان هەسەدە و دیمەشق قووڵتر دەکەنەوە. ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدە دەوڵەمەندن بە سەرچاوە سروشتییەکان، حکومەتی راگوزەری سوریا، کە رووبەڕووی قەیرانی ئابووری قووڵ بۆتەوە دوای ساڵانێکی زۆر لە شەڕ، بۆ سەقامگیرکردنی دەسەڵاتی خۆی پێویستی بەم سەرچاوانە هەیە. لێرەدا، بەرخۆدانی کورد دەبێتە بەربەستێک لەبەردەم (کۆکردنەوەی سەرمایە) لەلایەن دەوڵەتەوە. ئەم ململانێیە رەهەندێکی چینایەتی و نەتەوەیی وەردەگرێت؛ بەوپێیەی كورد لە رۆژئاوا، نایانەوێت سەرچاوەکانیان بۆ ئاوەدانکردنەوەی ناوەندێک بەکاربێت کە هێشتا دان بە مافە سەرەتاییەکانیاندا نانێت. ئەمە ململانێیەکە لەنێوان (بەرژەوەندیی گشتیی ناوخۆیی و بەرژەوەندیی دەوڵەتی ناوەندی) قووڵدەکاتەوە.
رەهەندێکی دیکە رۆڵی هۆز و پێکهاتە جیاوازەکانە لەم بەرخۆدانەدا، ئەسنۆلۆژیایی كۆمەڵایەتی و كەلتوری لە خۆرهەڵات، ناتوانێت چاوپۆشی لە پێکهاتەی هۆزایەتی خۆی بکات، هەربۆیە لە ساڵی 2025 و 2026 دا، حکومەتی دیمەشق بۆ راکێشانی هۆزە عەرەبەکانی ناوچەکانی دێرەزوور و رەققە و لاوازکردنی ژێرخانی كۆمەڵایەتی هەسەدە هەوڵێکی زۆریدا، ئەمەش وەک ستراتیژییەکی (دابەشكاریی و حكومكردنDivide and Rule) دەبینرا. لەبەرامبەردا شێوەی بەرخۆدانی کورد كەوتە بەر تاقیکردنەوەیەکی ئاڵۆز، بەوەی چۆن بتوانێت مۆدێلێکی (نەتەوەی دیموکراتیک) بنیات بنێت کە تێیدا (کورد، عەرەب، سریانی و پێکهاتەکانی دیکە) هەست بە هاوبەشی بکەن؟ بەرخۆدانەکە لێرەدا رەهەندێکی دیپلۆماسی و کۆمەڵایەتی وەردەگرێت، کە تێیدا هەوڵدەدرێت پەیوەندییەکان لەگەڵ هۆزەکان لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و پاراستنی ناوچەکە لە دەستێوەردانی دەرەکی رێکبخرێتەوە.
رووداوەکانی سەرەتای 2026 و شکستی رێککەوتنەکان، نیشانەی (قەیرانی شەرعییەت)ن، حکومەتی دیمەشق شەرعییەتی خۆی لە ناسنامەیەکی نەتەوەیی عەرەبی، یان ناوەندگەرایی وەردەگرێت، لە کاتێکدا هەسەدە ئیلهام لە (پەیمانی کۆمەڵایەتی) و فرەیی نەتەوەیی و ئایینی وەردەگرێت، لێرەدا ئەم دوو سەرچاوەیە ناتوانن بە ئاسانی پێکەوە بژین مەگەر گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە پێکهاتەی دەوڵەتدا رووبدات. لەم چوارچێوەیەدا بەرخۆدانی کورد هەوڵێکە بۆ سەپاندنی مۆدێلێکی نوێی شەرعییەت کە لە خوارەوە بۆ سەرەوە دروست دەبێت، نەک بە پێچەوانەوە. ئەمە ئاڵنگارییەكی گەورەیە بۆ تیۆرییەکانی ماکس ڤێبەر دەربارەی (دەسەڵاتی یاسایی-ئەقڵانی) کە تەنیا لە چوارچێوەی دەوڵەتدا شكڵ دەگرێت.
تیۆری جوگرافیای سیاسی
لە چوارچێوەی (تیۆری جوگرافیای سیاسی)دا، رۆژئاوای کوردستان تەنیا یەکەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو جوگرافیایەکی جیۆپۆلۆتیكی ماندووە، کە کەوتۆتە نێوان بەرداشی هێزە هەرێمییەکان (تورکیا، ئێران) و هێزە جیهانییەکان (ئەمریکا، روسیا)، لەم ئاڵۆزییەدا بەرخۆدانی کورد نیشانەی جۆرە (پراگماتیزمێکی شۆڕشگێڕانە)یە، كە پێشتر فێربووە چۆن لە ناوباری هاوسەنگی هێزدا وازیی بکات بەبێ ئەوەی دەستبەرداری پرەنسیپە کۆمەڵایەتییە بنچینەییەكانی ببێت، ئەمە جۆرێکە لە (بەرگریی ستراتیژی) کە تێیدا کۆمەڵگە وەک کارەکتەرێکی چالاک لە گۆڕەپانی نێودەوڵەتیدا دەردەکەوێت، نەک تەنها وەک قوربانییەک.
دەتوانین بڵێین بەرخۆدانی کورد لە رۆژئاوا تەنیا کاردانەوەیەکی سەربازی نییە، بەڵکو پڕۆسەیەکی کۆمەڵناسیی بەردەوامە بۆ پاراستنی مۆدێلێکی کۆمەڵایەتی کە لەسەر بنەمای ئازادیی، یەکسانی و لامەرکەزییەت دامەزراوە و گەیشتۆتە قۆناغێک لە (هۆشیاریی بەکۆمەڵ) کە تێیدا گەڕانەوە بۆ دواوە و قبوڵکردنی ستەمکاریی، بادانەوەیەكی مەحاڵە. ململانێی ئێستا، ركابەری نێوان رابردوویەکی ناوەندگەرایی شکستخواردوو،
 داهاتوویەکی فرە رەنگ و دیموکراتیکە، کە کورد تێیدا نەک تەنیا بۆ مافە نەتەوەییەکانیان، بەڵکو بۆ مۆدێلێکی نوێی ژیان تێدەکۆشن. ئەمە پێمان دەڵێت، تا ئەو کاتەی دەوڵەتی ناوەندی لە سوریا ئامادە نەبێت دان بەم گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەكاندا بنێت، بەرخۆدان وەک دیاردەیەکی کۆمەڵایەتی و سیاسی بەردەوام دەبێت و شێوازی نوێ و جیاواز لەخۆدەگرێت. 
بەرخۆدانی رۆژئاوا، وانەیەکی گرنگە بۆ کۆمەڵناسیی سیاسی کە چۆن کۆمەڵگەیەکی رێکخراو دەتوانێت لە ناوجەرگەی شەڕ و گەمارۆدا، مۆدێلێکی مرۆیی و دیموکراتی بخوڵقێنێت و بەرگری لێبکات.