دەستپێك
سیاسەتی دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، بەتایبەتی لە ناوچە ئاڵۆزەکانی وەك خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، بە دەگمەن پابەندی یەك ئایدیۆلۆژیای دیاریكراو و جێگیر بووە، بەڵكو ئەم سیاسەتە لەسەر بنەمایەکی فەلسەفی قووڵ بونیادنراوە و پێی دەوترێت ”پراگماتیزمی ئەمریکی“، کە لە بنەڕەتدا لەلایەن بیرمەندانی وەک ”چارڵز ساندەرس پێرس“ و ”ویلیام جەیمس“ەوە داڕێژراوە و دواتر لەلایەن ”جۆن دیوی“ و ”ریچارد رۆرتیی“ەوە پەرەی پێدراوە، بە تێكڕاش جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە، کە بەهای هەر بیرۆکە یان بڕیارێك لەڕێگەی (ئەنجامە پراکتیکییەکان)ەوە دەپێورێت، نەك لەڕێگەی راستییەکی رەها یان ئایدیۆلۆژیایەکی چەسپاو و نەگۆڕەوە.
لە سیاسەتی دەرەوەدا، ئەمە بەو واتایە دێت، کە سیاسەت تەنها بریتییە لە چارەسەری کاتی بۆ کێشەکان، نەك پابەندبوون بە بنەمایەکی هەمیشەیی، ئەم تێڕوانینە لە دوو دروشمی سەرەکیدا کورت دەکرێتەوە، کە رێنمایی بڕیارەکانی ئەمریکا دەکەن ئەوانیش: «هیچ بڕیارێك پیرۆز نییە» و «هیچ هاوپەیمانییەك هەمیشەیی نییە“.
     
بنەما فەلسەفییەکانی پراگماتیزم لە سیاسەتدا
پڕاگماتیزم لە فەلسەفەی ئەمریکیدا، دژ بەو تێڕوانینە وەستاوەتەوە، کە پێیوایە راستی بوونێكی جێگیر و رەهایە، لەبری ئەوە، جەخت لەسەر ئەزموون و تاقیکردنەوە دەکاتەوە. ”جۆن دیوی“، وەك یەکێك لە پێشەنگەکانی پراگماتیزمی کلاسیك، پێیوابوو کە زانین و بڕیارەکان لە چوارچێوەیەکی دیاریکراودا ئامرازێکن بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، ئەمەش لە سیاسەتدا بە واتای (ئەزموونگەریی/Experimentalism) دێت، واتە، سیاسەت دەبێت وەك تاقیکردنەوەیەك تەماشا بكرێت؛ ئەگەر نەیتوانی سوودی کۆمەڵایەتی یان سیاسی دابین بکات، دەبێت پێداچوونەوەی بۆ بکرێت یان بە تەواوی وازی لێ بهێنرێت، ئەم تێڕوانینە رێگە بە سیاسەتمەداران دەدات، کە بە ئاسانی لە بڕیارێکی گەورە پاشگەز ببنەوە، چونکە بڕیارەکە «پیرۆز» نییە، بەڵکو تەنها ئامرازێك بووە بۆ گەیشتن بە ئامانجێك.
ریچارد رۆرتی، وەك نوێنەری پراگماتیزمی نوێ، ئەم چەمکەی قووڵتر کردەوە، ئەويش بە جەختکردنەوە لەسەر (سوود بەسەر راستیدا)، رۆرتی پێیوابوو، کە دەبێت گومانمان لەسەر بنەما رەهاکانی خۆمان هەبێت و بزانین کە بەهاکانمان (وەک دیموکراسی) بەرهەمی مێژوو و کەلتوری خۆمانن، نەک راستییەکی گەردوونی، لە دیپلۆماسیدا، ئەمە بەو واتایە دێت، کە ئەمریکا لەبری ئەوەی بەدوای «راستییەکی ئایدیۆلۆژی»دا بگەڕێت، بە دوای «ئەوەی کار دەکات»دا بۆ کەمکردنەوەی ئازار و زیادکردنی ئاسایش دەگەڕێت.
ئەم بنەما فەلسەفییە لەسەر سێ پێوەری سەرەکی کار دەکات، کە رێنمایی سیاسی ئەمریکا دەکەن لە وڵاتێكی وەك عیراقدا ئەوانیش:
سوود  (Interest) : سوودی نیشتمانی ئەمریکا تەنها بزوێنەری بڕیاردانە، ئەم سوودە بەردەوام لە گۆڕاندایە و بەپێی گۆڕانی سوودەکە، رۆڵی عیراق لە سیاسەتی ئەمریکادا دەگۆڕێت.
کات  (Time): بڕیارەکان بەپێی ئەوکات و دۆخە دەدرێن کە تێیدان، ئەوەی لە قۆناغێکدا پێویستە، لە قۆناغێکی تردا دەبێتە بارگرانی.
ئەنجام (Outcome): سەرکەوتنی سیاسەتێك بەپێی ئەنجامە بەدەستهاتووەکانی دەپێورێت، نەك بەپێی مەبەستە ئایدیۆلۆژییەکان، ئەگەر ئەنجامەکان نەرێنی بوون، ئەوا پێویستە ستراتیژەکە بگۆڕدرێت.
     
عیراق، شیکاریی پراگماتیزم لە پێنج قۆناغدا
پەیوەندییەکانی ئەمریکا و عیراق لە دوای ساڵی 2003ەوە باشترین نموونەی پراگماتیزمی ئەمریکییە، کە بە پێنج قۆناغی سەرەکیدا تێپەڕیوە و لە هەر قۆناغێکدا سوود و رۆڵی عیراق گۆڕاوە ئەوانيش:
قۆناغی یەکەم: دەستێوەردانی ئایدیۆلۆژی و گرنگیی رەها 2003-2006
سیاسەت: رووخاندنی رژێمی سەدام حوسێن و دەستپێکردنی پڕۆسەی ”بنیادنانی نەتەوە“.
سوود: لەم قۆناغەدا، عیراق وەك ناوەندی جەنگی دژ بە تیرۆر و سەرچاوەی نەوت و گۆڕینی نەخشەی سیاسی ناوچەکە سەیر دەکرا، بڕیارەکە بە «پیرۆز» دانرا، هێنانی دیموکراسی بۆ ناوچەکە.
ئەنجام: شکستی سەرەتایی لە بەڕێوەبردنی دۆخی دوای رووخان و سەرهەڵدانی توندوتیژی مەزهەبی، ژمارەی سەربازانی ئەمریکا لە ساڵی 2004دا گەیشتە نزیکەی 130,000.
قۆناغی دووەم: گۆڕینی تاکتیکی و هاوپەیمانی کاتی 2007-2011
سیاسەت: جێبەجێکردنی پلانی”سێرج/ “The Surge لە ساڵی 2007
سوود: گۆڕانکاری لە ئامانجی ئایدیۆلۆژییەوە بۆ ئامانجی ”سەقامگیریی تاکتیکی“، ئەمە روونترین نموونەی پراگماتیزم بوو، کاتێک ئەمریکا هاوپەیمانیی لەگەڵ ئەو هۆزە سوننیانە دروستکرد کە پێشتر دژی بوون وەك لە «سەحوەی ئەنبار»دا بۆ شەڕکردن لە دژی قاعیدە، ئەمە بە تەواوی ئەو بنەمایە دەسەلمێنێت کە دەڵێت: ”هیچ دوژمنێک هەمیشەیی نییە“.
ئەنجام: کەمبوونەوەی توندوتیژی و سەقامگیربوونی کاتی، ژمارەی سەربازانی ئەمریکا لە لووتکەدا گەیشتە نزیکەی 170,000.
  قۆناغی سێیەم: کشانەوەی ستراتیژی و گرنگیی لاوەکی 2011-2014.
 سیاسەت: کشانەوەی تەواوی هێزە شەڕکەرەکان لە کۆتایی ساڵی 2011دا.
سوود: بڕیارەکە لەسەر بنەمای ”سوودی ناوخۆیی ئەمریکا“ درا، خەرجییەکانی جەنگ (کە زیاتر لە 1.79 تریلیۆن دۆلار بوو تا ساڵی 2023)، لەگەڵ گۆڕینی ئاڕاستەی ستراتیژی ئەمریکا بۆ ئاسیا، وایکرد کە مانەوەی سەربازيی گەورە چیتر سوودی نەبێت.
ئەنجام: دروستبوونی بۆشایی ئەمنی، کە دواتر بووە هۆی سەرهەڵدانی داعش.
قۆناغی چوارەم: بەڕێوەبردنی قەیران و گەڕانەوەی تاکتیکی 2014-2019.
سیاسەت: گەڕانەوەی هێزەکان بۆ شەڕی دژ بە داعش.
سوود: لەم قۆناغەدا، سوودەکە گۆڕا بۆ رێگریکردن لە هەژموونی تیرۆر و پاراستنی سەقامگیری ناوچەیی، ئەمریکا نەگەڕایەوە بۆ داگیرکاری، بەڵکو بۆ (راوێژکاری و هاوکاری/ Advise and Assis).
ئەنجام: شکاندنی داعش و کەمکردنەوەی ژمارەی هێزەکان بۆ نزیکەی 5.000 سەرباز.
قۆناغی پێنجەم: هاوسەنگیی سیاسی  2020 – ئێستا.
سیاسەت: گۆڕینی رۆڵی سەربازی بۆ رۆڵی «شەڕنەکردن» و جەختکردنەوە لەسەر دیالۆگی ستراتیژیی و هاوکاریی ئابووری.
سوود: عیراق ئێستا وەك ئامرازێك بۆ هاوسەنگکردنی هێز لە ناوچەکەدا و پاراستنی سەقامگیریی بازاڕی نەوت سەیر دەکرێت.
ئەنجام:  هاوکارییەکانی ئەمریکا لە ساڵی 2024دا نزیکەی 371 ملیۆن دۆلاربووە، کە 47 % بۆ بواری سەربازی و 53 % بۆ بواری ئابووری تەرخان کراوە،  ئەمەش نیشانەی گۆڕانی پراگماتیزمە لە جەنگی رەهاوە بۆ پشتگیریکردنی دامەزراوەیی.

كۆتایی:
پراگماتیزمی ئەمریکی لە عیراقدا، سیاسەت وەكو تاقیکردنەوەیەك دەبینێت، کە دەبێت بەردەوام هەڵسەنگاندنی بۆ بکرێت، سیاسەتی ئەمریکا لە عیراقدا لە گرنگیی رەهاوە گۆڕاوە بۆ گرنگیپێدانی لاوەکی، بەڵام ئەم سیاسەتە هەمیشە بۆ سوودی نیشتمانیی ئەمریکا بووە، بڕیارەکان (هێرش، کشانەوە، گەڕانەوە) سەرجەمیان چارەسەری کاتی بوون بۆ کێشەیەکی دیاریکراو، نەک پابەندبوون بە ئایدیۆلۆژیایەکی نەگۆڕ، ئەم شێوازە پراگماتیزمە روونی دەکاتەوە کە بۆچی عیراق ”جارێك گرنگی سەرەكیی و جارێک بایەخی لاوەکی“ هەیە و بۆچی سیاسەتی ئەمریکا لە عیراق هەمیشە لە نێوان لایەنی ”سەربازی و سیاسی“دا گۆڕانکاری بەسەردا دێت، لە کۆتاییدا دەگەینە ئەوەی کە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لە عیراقدا، بە شێوەیەکی سەرەکی، بریتییە لە بەڕێوەبردنی کێشەکان بەپێی سوود و ئەنجام، نەك چارەسەرکردنیان بەپێی بنەمایەکی مۆڕاڵی یان ئایدیۆلۆژیایەکی هەمیشەیی.