رۆژئاوای کوردستان، یان بە رەسمی ئیدارەی خۆسەری باکوور و خۆرهەڵاتی سوریا (AANES)، لە دوای ساڵی 2011ەوە بووەتە یەکێک لە ئاڵۆزترین و سەرنجڕاکێشترین پرۆژە سیاسییەکان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەم قەوارەیە، لەسەر بنەمای فەلسەفەی (کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتی) دامەزراوە، لە یەک کاتدا رووبەڕووی چەندین هەڕەشەی ناوخۆیی و دەرەکی بووەتەوە، ئەم ناوچەیە لە دوای ساڵی 2011ەوە بووەتە چەقێکی گرنگی ململانێ نێودەوڵەتی و هەرێمییەکان، رۆژئاوای کوردستانیش تەنها جوگرافیایەک نییە، بەڵکو پرۆژەیەکی سیاسییە و لەم وتارەدا، بە پشتبەستن بە نوێترین زانیاری و ئامارەکانی ساڵی 2024 و 2025، شیکارییەکی ورد بۆ بارودۆخەکەی دەکەین.
هۆکارە بنەڕەتییەکانی قەیرانی  رۆژئاوای کوردستان
دۆخی ئێستای رۆژئاوای کوردستان دەرەنجامی یەکگرتنی چەندین فاکتەری ناوخۆیی و دەرەکییە کە بە شێوەیەکی دینامیکی کار لەسەر یەکتر دەکەن، لەڕووی ناوخۆیییەوە، سەرکەوتنی پرۆژەی خۆبەڕێوەبەریی لەسەر شانۆی سوریادا، بە پلەی یەکەم، بۆ توانای هێزە کوردییەکان لە پڕکردنەوەی بۆشایی دەسەڵات دەگەڕێتەوە، ئەویش دوای کشانەوەی رژێمی بەشار ئەسەد لە ناوچە کوردییەکان لە ساڵی 2012، دامەزراندنی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) و یەکینەکانی پاراستنی ژنان (یەپەژە) وەک هێزی پارێزەر و دواتر راگەیاندنی (پەیمانی کۆمەڵایەتی) وەک بنەمایەکی یاسایی بۆ ئیدارەی خۆسەر، فاکتەری سەرەکی ناوخۆیی بوون بۆ بنیاتنانی ئەم قەوارەیە، ئەم مۆدێلە کە جەخت لەسەر پێکەوەژیانی پێکهاتەکان (کورد، عەرەب، سریانی) دەکاتەوە، شەرعییەتێکی ناوخۆیی بەخشی بە پرۆژەکە.
لە بەرامبەردا، فاکتەرە دەرەکییەکان رۆڵێکی یەکلاکەرەوەیان بینیوە لە داڕشتنی چارەنووسی رۆژئاوای کوردستان، شەڕی دژی (داعش) بووە هۆی دروستبوونی هاوپەیمانییەکی ستراتیژی لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، کە ئەمەش بووە هۆی بەهێزبوونی پێگەی سەربازی و سیاسی هێزەکانی سوریای دیموکرات (هەسەدە)، بەڵام ئەم هاوپەیمانییە دەرەکییە، لە هەمان کاتدا، بووە هۆی هەڵایسانی تووڕەیی تورکیا، کە پەیەدە و یەپەگە بە درێژکراوەی پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) دەزانێت و بە هەڕەشەیەکی راستەقینە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی خۆی سەیری دەکات، دەستێوەردانە سەربازییەکانی تورکیا، وەک داگیرکردنی عەفرین لە 2018 و سەرێ کانی و گرێ سپی لە 2019، بە بەڵگەی سەرەکی دادەنرێن بۆئەوەی چۆن بەرژەوەندییە دەرەکییەکان، بەتایبەت لۆژیکی دەوڵەت- نەتەوەی تورکی، پرۆژەی رۆژئاوای کوردستانیان خستووەتە ژێر مەترسییەکی گەورەوە، هەروەها، رۆڵی روسیا و ئێران وەک دوو یاریزانی سەرەکی لە سوریا، ئاڵۆزییەکەی زیاتر کردووە.
ئاسۆکانی داهاتوو و  مەترسییە جیۆپۆلەتیکییەکان
ئێستا، دۆخی رۆژئاوای کوردستان بەرەو قۆناغێکی هەستیار دەچێت کە تێیدا مەترسییە سیاسی، سەربازی و نەتەوەییەکان لە ئاستێکی بەرزدان، لەڕووی سیاسییەوە، گەورەترین مەترسی ئەوەیە کە چارەنووسی رۆژئاوا لە چوارچێوەی رێککەوتنێکی گشتگیردا لەسەر ئاییندەی سوریا یەکلایی بکرێتەوە، بەبێ ئەوەی مافە دەستوورییەکانی کورد دابین بکرێن. راپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە گفتوگۆکانی نێوان دیمەشق و ئیدارەی خۆسەر، بە هاندانی روسیا، هێشتا نەگەیشتوونەتە ئەنجامێکی یەکلاکەرەوە و مەترسی ئەوە هەیە، کورد وەک کارتێکی گوشار بەکاربهێنرێت بۆ گەیشتن بە رێککەوتنی گەورەتر لەنێوان زلهێزەکاندا.
لەڕووی سەربازییەوە، هێرشە درێژخایەنەکانی تورکیا بە تایبەت بەکارهێنانی بەرفراوانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان (درۆن)، بووەتە هۆکاری سەرەکی ناسەقامگیری، ئامارەکان دەریدەخەن کە لە ماوەی ساڵانی 2024 و 2025دا، سەدان هێرشی درۆنی ئەنجامدراون کە تەنها هێزە سەربازییەکانیان نەکردووەتە ئامانج، بەڵکو ژێرخانی ئابووری و خزمەتگوزارییەکانیان پێکاوە، وەک وێستگەکانی کارەبا و نەوت، ئەم هێرشانە کاریگەرییەکی نەرێنی قووڵیان لەسەر پرۆژەی نەتەوەیی کورد هەبووە. یەکەم، بووەتە هۆی داخورانی ئابووری و کۆمەڵایەتی کە بە هۆیەوە گەنجان ناچار بە کۆچ دەبن، دووەم، مەترسی گۆڕینی دیمۆگرافیا لە ناوچە داگیرکراوەکان، بە تایبەت لە عەفرین، کە بەپێی راپۆرتە نێودەوڵەتییەکان، رێژەی دانیشتووانی کورد بە شێوەیەکی بەرچاو کەمیکردووە و لەبری ئەوان خێزانە عەرەبەکان نیشتەجێ کراون، ئەمەش هەڕەشەیەکی راستەقینەیە بۆ سەر بوونی نەتەوەیی کورد لەو ناوچانە.
ستراتیژی نەتەوەیی کورد و  پێویستی پاراستن و رووبەڕووبوونەوە
لە روانگەی سیاسی و نەتەوەییەوە، کورد پێویستە ستراتیژێکی فرەرەهەند بۆ پاراستنی بوون و مافەکانی بگرێتەبەر، یەکەم و گرنگترین هەنگاو، یەکڕیزیی ناوخۆیییە، سەرکەوتنی (کۆنفرانسی دیالۆگی کوردیی) لە نیسانی 2025، کە هەوڵێکی نوێ بوو بۆ یەکخستنی گوتاری سیاسی نێوان پەیەدە و ئەنەکەسە، دەبێت بکرێتە بنەمایەک بۆ گوتارێکی نەتەوەیی یەکگرتوو.، دووەم، پێویستە کورد لە هاوکاریی سەربازی لەگەڵ زلهێزەکانەوە بگوازێتەوە بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانانی سیاسی رەسمی بۆ ئیدارەی خۆسەر، ئەمەش بە بەهێزکردنی لۆبیکردن لە پایتەختە کاریگەرەکانی جیهان و بەکارهێنانی مۆدێلی پێکەوەژیانی ناوخۆیی وەک بەڵگەیەک بۆ شایستەبوونی بە دانپێدانان.
سەبارەت بە پرسی قبووڵنەکردنی کورد لەلایەن زۆر دەوڵەت و نەتەوەوە، سەرەڕای گونجاندنی کورد لەگەڵ گەلانی ناوچەکە، هۆکارەکەی بۆ لۆژیکی دەوڵەت- نەتەوەی سەدەی بیستەم دەگەڕێتەوە، دەوڵەتانی ناوچەکە، كە هەر جۆرە قەوارەیەکی کوردی بە هەڕەشەیەک بۆ سەر یەکپارچەیی خاکی خۆیان دەبینن، ئەم ترسە لە پارچەبوون، کە لە رێککەوتننامەی سایکس-پیکۆەوە سەرچاوەی گرتووە، وایکردووە تەنانەت مۆدێلێکی دیموکراتی و فرەپێکهاتەیی وەک رۆژئاواش وەک (پرۆژەیەکی جیابوونەوە) سەیر بکرێت، لەم نێوەندەدا، زلهێزەکان کورد وەک کارتێکی جیۆپۆلەتیکی بەکاردەهێنن نەک وەک هاوبەشێکی ستراتیژیی یەکسان، کە ئەمەش وایکردووە قبووڵکردنی نێودەوڵەتی بۆ مافەکانی کورد هەمیشە لەژێر هەڕەشەی گۆڕانی بەرژەوەندییەکاندا بێت.
هەڵوێستی سەرکردە سیاسییەکانی کورد لە چوار پارچەی کوردستان
یەکێک لە ئاڵۆزترین تەوەرەکانی پرسی کورد، پرسی یەکڕیزیی سەرکردایەتی سیاسییە لە هەر چوار پارچەی کوردستاندا، بەداخەوە، هەڵوێستی سەرکردە سیاسییەکانی کورد تائێستا نەگەیشتووەتە ئاستی پێویست بۆ رووبەڕووبوونەوەی ئەو هەڕەشانەی کە لە ئاستی نەتەوەییدا رووبەڕووی کورد دەبنەوە. لە باشووری کوردستان، ململانێی پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کاریگەریی لەسەر یەکخستنی گوتاری نەتەوەیی هەبووە، وایکردووە پشتگیرییەکی یەکگرتوو و کاریگەر بۆ رۆژئاوا نەبێت.
لە رۆژئاوای کوردستان خۆیدا، سەرەڕای هەوڵەکانی کۆنفرانسی دیالۆگی کوردی، هێشتا کێشەی ئایدیۆلۆژی و سیاسی لەنێوان پەیەدە و ئەنەکەسەدا ماوەتەوە، ئەمەش دەرفەت دەداتە دوژمنان بۆ بەکارهێنانی ئەم دابەشبوونە، لە باکوور و خۆرهەڵاتی کوردستانیش، سەرکردایەتییە سیاسییەکان لەژێر گوشاری توندی وڵاتانی ئیقلیمیدان، ئەمەش توانایان بۆ دروستکردنی هەڵوێستێکی یەکگرتوو لە ئاستی نەتەوەییدا سنووردار کردووە، دەتوانرێت بووترێت هەڵوێستی سەرکردەکان لە ئاستی یەکگرتووییدا لاواز بووە، بەڵام لە ئاستی کاریگەریدا، هەندێکجار بەهۆی پێگەی جیۆپۆلەتیکی باشوور و رۆژئاوا، توانیویانە رۆڵێکی گرنگ بگێڕن، بەڵام ئەم رۆڵە زۆرجار تاکلایەنە بووە.
دەرەنجام
رۆژئاوای کوردستان ئێستا لەنێوان چەکوش و سندان دایە: لە لایەکەوە، مۆدێلێکی دیموکراتی و فرەپێکهاتەیی پێشکەش دەکات، کە دەتوانێت ببێتە چارەسەر بۆ قەیرانی سوریا و لە لایەکی ترەوە، رووبەڕووی هێرشی سەربازی و گۆڕینی دیمۆگرافیا و قبووڵنەکردنی هەرێمی بووەتەوە، بۆئەوەی کورد لەم قۆناغەدا سەرکەوتوو بێت، پێویستە بە خێرایی بەرژەوەندیی نەتەوەیی بخاتە سەرووی بەرژەوەندییە حزبی و هەرێمییەکانەوە، یەکڕیزیی ناوخۆیی بەدی بهێنێت و ستراتیژێکی دیپلۆماسی قووڵ بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانانی نێودەوڵەتی پەیڕەو بکات، دۆخی رۆژئاوا تەنها کێشەیەکی ناوچەیی نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکی مێژووییە بۆ تەواوی نەتەوەی کورد لە سەدەی بیست و یەکەمدا.