لە دواهەمین سەرژمێریی لە عیراق و هەرێمی کوردستان دەرکەوت کۆمەڵگەی عیراقی بە هەرێمیشەوە کۆمەڵگەیەکی گەنجە، زۆرینەی پێکهاتەی دانیشتووان، یان گەنجن، یان منداڵن، ئەمەش دەرخەری ئەو راستییەیە، کە سەرمایەی مرۆیی لەم ناوچەیەدا هێندە زۆرە، کە گرەنتی مانەوەیان بە زیندوویەتی دەکات.
گەنجیەتی قۆناغێکی ژیانە، کە لە نێوان منداڵی و پیریدایە. لە رووی بایۆلۆژییەوە بە تەواوبوونی ئۆرگانی و پێگەیشتن دەناسرێتەوە. لە رووی کۆمەڵایەتییەوە بەو قۆناغە ناسراوە، کە ئایندەی مرۆڤی تێیدا دیارییدەکرێت، جا چ پیشەیی بێت، یان خێزانی، قۆناغی پێگەیشتنی سێکسییە، کە بریتییە لە گەیشتن بە توانای زاوزێ و بەئاگاهاتنەوەی ئارەزووی سێکسی. ئەمەش لە دەوروبەری تەمەنی پانزە ساڵی، یان ماوەیەکی کەم پێشتر روودەدات. هاوکات قۆناغی پێگەیشتنی سیاسیش بریتییە لە بەکارهێنانی مافی تاکەکان بۆ کاریگەرییکردن لەسەر پرۆسەی بڕیاردان. 
لەژێر رۆشنایی ئەوانەی سەرەوەدا، لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە بەشداریی سیاسیی بریتییە لە پیادەکردنی مافی بڕیاردان لەناو کۆمەڵگەدا، دیارییکردنی ئەو سیاسەت و بڕیارانەی کە پێویستە دەوڵەت بیگرێتەبەر، سەرقاڵبوون بە کاری سیاسیی و کاریگەریی لەسەر ئەو بابەتانەی، کە کاریگەرییان لەسەر تاک و کۆمەڵگە هەیە. 

بەشداریی سیاسی
بەشداریی سیاسی بە چەندان شێوە پێناسە کراوە، ئەمەش بەندە بەو قوتابخانە تیۆرییانەی کە قسەیان لەسەر کردووە. وەک چالاکییەکی بەرفراوان پێناسە دەکرێت، کە لە رێگەیەوە هاووڵاتییان بۆچوون و روانگەی خۆیان لەسەر پرسە جۆراوجۆرەکان دەردەبڕن، هەوڵدەدەن کاریگەرییان لەسەر ئەو بڕیارانە هەبێت، کە ژیانیان لە قاڵب دەدەن.  بەشداریی سیاسی بەواتای کەڵکەڵەی چۆنییەتی بەرێوەبردن و بەشدارییکردن لە پرۆسەکانی بڕیارداندا، واتە رەخساندنی دەرفەتی یەکسان. 
بەشداریی سیاسی ئەو پرۆسەیەیە، کە تاک لە رێگەیەوە رۆڵ دەبینێت لە هەڵبژاردنی باشترین ئامرازەکان بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی، چونکە بەشدارە لە دانانی ئامانجە گشتییەکانی کۆمەڵگەکەی وەک  ئەرکێکی نیشتمانی، بە جۆرێک کە بەشداریی لە بڕیاردان بکات. بەشداریی لە جەوهەری خۆیدا ئەوەیە، کە هاووڵاتی بەدواداچوون بۆ مافەکانی و کاریگەریی بڕیارەکان دەکات لەسەر ئەو بنەمایەی هاوبەشە لەگەڵ ئەو خەڵکەدا.
ئینسایکلۆپیدیای زانستە کۆمەڵایەتییەکان بەم شێوەیە پێناسەی بەشداریی سیاسی کردووە: ئەو چالاکییە ئیدارییانەیە، کە ئەندامانی کۆمەڵگەیەک بە هۆیانەوە بەشداریی دەکەن لە هەڵبژاردنی چارەسەرێک بۆ داڕشتنی سیاسەتی گشتی راستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ، واتە بە مانای بەشداریی تاک لە ئاستە جیاجیاکانی سیستمی سیاسییدا دێت. جیا لەوەش بەشداریی سیاسیی بووەتە بابەتێکی سەرەکی لە کۆمەڵناسیی سیاسییدا، لەسەر بنەمای ئەو تێگەیشتنەی کە بە پلەی یەکەم بەشداریی هاووڵاتیانە لە پرسە سیاسییەکانی ناو کۆمەڵگە، یان تێوەگلانی لە پرسە سیاسییەکانی کۆمەڵگەدا، جا چ لە رێگەی پشتیوانی، دژایەتی، بەرگری، یان ناڕەزایەتییەوە بێت. بەشداریی سیاسی،  بە تەنها بەشدارییکردن نییە لە چالاکییە سیاسییەکان، بەڵکو بە مانای راستەقینەی خۆی، شێوازێکی ژیانە، کە هەموو لایەنەکانی کۆمەڵگە دەگرێتەوە، هەموو هاووڵاتییەک دەتوانێت بەشداریی بکات لە بڕیاردان، کە کاریگەریی لەسەر ژیانی خۆی هەبێت، بەبێ جیاوازی لەسەر بنەمای رەگەز، نەژدا، ئایین، تەمەن، یان چینی کۆمەڵایەتی.

بەربەستەکانی بەردەم بەشداریی  سیاسیی  گەنجان
وەکو سەرەتا ئاماژەمان بۆ کرد بەشداریی سیاسی کۆمەڵێک چالاکیی بەرفراوان لەخۆدەگرێت، کە هاووڵاتییان بۆ دروستکردنی کاریگەریی لەسەر پرۆسەی سیاسیی و بڕیاردان ئەنجامی دەدەن، وەک دەنگدان لە هەڵبژاردن، خۆکاندیدکردن بۆ پۆستی گشتی، پەیوەستبوون بە پارتە سیاسییەکان، یان رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، بەشدارییکردن لە بانگەشەی هەڵبژاردن، بەشدارییکردن لە کۆبوونەوە و کۆنفرانسە سیاسییەکان و گفتوگۆکردن لەسەر پرسە سیاسییەکان. هەروەها شوێنکەوتنی کاروباری سیاسی و بەشداریی چالاکانە لە هەڵمەتە سیاسییەکان و دەربڕینی بیروڕای سیاسی.
لەم پرۆسەیەدا چەندان ئاستەنگ دێنە بەردەم خەڵکی لە بەشداریی سیاسییدا بەتایبەت گەنج. لەمبارەوە پرۆفیسۆر دکتۆر ئەمین عەواد کە پسپۆڕی زانستی سیاسییە، ئاستەنگەکان دەگەڕێنێتەوە بۆ ئەمانەی خوارەوە :
-1 کاتێک خەڵک هەست دەکەن ئەو سوودانەی لە بەشدارییکردندا وەریدەگرن، کەمترن لەو سوودانەی لە چالاکییەکی ترەوە وەریدەگرن.
-2 ئەگەر تاکێک پێی وابێت ئامانجە نوێیەکان هیچ جیاوازییەکیان لەگەڵ ئامانجەکانی پێشوودا نییە، ئەوا بەشدارییکردنیان لە واقیعدا هیچ شتێک ناگۆڕێت.
-3 سستی دڵسۆزیی و ئینتما لە نێوان تاکەکاندا، بەهۆی دابیننەکردنی شمەک و خزمەتگوزاریی و پێداویستییە سەرەتاییەکان، هۆکارە لە لاوازبوونی یەکگرتنی کۆمەڵایەتییان.
-4 ئەگەر تاکەکان گومانیان هەبێت لە توانای گۆڕینی واقیعی حاڵ.
-5 لاوازیی هۆشیاریی سیاسی و سنوورداربوونی زانیاریی، رێگری لە بەشدارییکردنی تاکەکان دەکات.
-6 کاتێک تاک هەست دەکات دەتوانێت بە ئامانجەکانی بگات بەبێ ئەوەی خۆی ببەستێتەوە بە پرسە سیاسییەکانەوە.
-7 هەستکردن بە نامۆبوون و نەگونجانی کۆمەڵایەتی، بەتایبەت لە نێو کەمینەکاندا، کاتێک هەست بەوە دەکەن دەوڵەت رەتییان دەکاتەوە.
-8 نەبوونی متمانە بە کاندیدەکان بۆ پۆستی گشتی، واتە نەبوونی کاندیدێکی لێهاتوو.
-9 کاتێک خەڵک هەستدەکات دەنگەکەی بێهودەیە لە کاریگەرییکردن لەسەر بڕیارەکانی حکومەت.
-10 نەبوونی هاندەرە سیاسییەکان و لاوازیی دامەزراوەکانی پێگەیاندنی سیاسیی و کەموکوڕیی لە میدیاکاندا

گەنجانی خۆرهەڵاتی  ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا
 دامەزراوەی فریدریش ئیبەرت لە نێوان ساڵانی 2016 بۆ2017 دا راپرسییەکی بەرفراوانی لەسەر گەنجانی هەشت وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا ئەنجامدا، لە رێگەی چاوپێکەوتنی تایبەتەوە، دامەزراوەکە راپرسییەکی ئەنجامدا کە  نزیکەی 9 هەزار گەنج و ژنی تەمەن 16 بۆ 30 ساڵانی وەکو سامپڵ وەرگرت لە هەریەک لە وڵاتەکانی میسر، بەحرەین، یەمەن، ئوردن، لوبنان، مەغریب، فەلەستین، سوریا و تونس،  سەبارەت بە دید و هەڵوێستیان بەرامبەر بە ژیان و وێنەی خۆیان و تێڕوانینیان بۆ داهاتوو. لە ئەنجامی راپرسییەکەدا ئەوە دەرکەوتووە، کە گەنجانی عەرەب، رێگە و ئەلتەرناتیڤ بۆ رووبەڕووبوونەوەی بارودۆخە سەختەکان دەدۆزنەوە و رێگەچارەی خۆیان بۆ پێشکەوتن دەدۆزنەوە. زۆرێکیان سەرەڕای خراپی باری ئابووریی و سنوورداربوونی بەشداریی سیاسیی و توندوتیژیی و شەڕ و هەژاریی و برسێتی، بەڵام بە متمانەوە سەیری داهاتوو دەکەن.
سەبارەت بە عیراق لە دوای رووخانی رژێمی پێشوو، گەنجان بە شێوەیەکی سیستماتیکی بەشداریی سیاسییان نەبوو چەندان رێگر لەبەردەم کاری سیاسییاندا هەبووە، بەڵام گۆڕانکارییەکی گرنگ لە ساڵی 2019 هاتە گۆڕێ بەناوی  خۆپیشاندانەکانی تشریین، کە لە 25 ی تشرینی یەکەمی 2019 دەستیپێکرد، زنجیرەیەک ناڕەزایەتی بەخۆیەوە بینی، ئەم ناڕەزایەتیانە بوونە هۆی کۆمەڵێک گۆڕانکاریی سیاسی و ئابووریی لەسەر هەردوو ئاستی یاسادانان و جێبەجێکردن. هاوکات ئەم خۆپیشاندانانە لە مێژووی عیراقی هاوچەرخدا بە ناوازە دادەنران، چونکە بۆ یەکەمجار لە دوای رووخانی رژێمی سەدام حسێن-ەوە، عیراق خۆپیشاندانی بەم قەبارەیەی ئەزموون نەکردبوو، داوای چاکسازی سیاسی و ئابوورییان دەکرد، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی بەشدارییەکی بەرچاوی گەنجان. جگە لەوەش، «خۆپیشاندانەکانی تشرین» وەک میکانیزمێکی نافەرمی کاریکرد، کە گەنجانی عیراق بەکاریانهێنا بۆ بەشدارییکردن لە ژیانی گشتییدا بەبێ ئەوەی پەنا بۆ سەرچاوە نەریتی و فەرمییەکان ببەن، بەتایبەتی لە ژێر رۆشنایی دامەزراندنی حزبە سیاسییەکان و هەڵبژاردنەکاندا، کە وەک بەربەستێک لە بەردەم بیرۆکەکانیان هەستیان پێدەکرد.
ئەو هۆکارنەی وایکردبوو بەشداریی سیاسیی گەنج لە عیراق کەمبێت هەندێکییان هۆکاری ئەمنی بوون، چونکە لە دوای رووخانی رژێمی پشووی عیراق، بە زنجیرەک کارەساتی جەرگبڕدا گوزەری کرد لە رووی ئەمنییەوە، کە خۆی دەبینییەوە لە کوشتن و تەقینەوە و رفاندن و بێسەروشوێن کردن. هاوکات خەڵکی باوەڕییان بە نوخبەی سیاسی نەمابوو لە عیراق بەتایبەتی گەنج متمانەی بە دەسەڵاتی سیاسی نەمابوو بەهۆی ئەو هەموو گەندەڵییە ئابووریی و سیاسی و کۆمەڵایەیتییەی خوڵقاندبوویان. جیالەوەش هەڵبژاردنەکانی عیراق بەهۆی ساختەکاریی و دەنگ کڕین متمانەی خۆیان لەدەستدابوو، گەنج لەو باوەڕەدا بوو، بەشدارییکردن لە پرۆسەی دەنگدان و بەشداریی نەکردن وەکو یەکە، هەموو ئەمانە هۆکاربوون بۆ کەمکردنەوەی بەشداریی سیاسیی گەنج لە عیراق.
سوود لەم سەرچاوانە وەرگیراوە:
-1عدنان هریوی‌؛ المشاركة‌ السیاسیة للشباب العراقی لجوء لسبل غیر رسمیة‌، منتدی‌ ابن رشد للسیاسات.
www.ammonnews.net /2