پێشەکی:
لە چوارچێوەی سیستمی فیدراڵیی عیراقدا، هەرێمی کوردستان تاکە یەکەیەکی فیدراڵە کە بەپێی دەستوور کار دەکات و دەسەڵاتی دەستووری و کارگێڕیی هەیە، بەڵام ئەم دۆخە نموونەیەکی نائاسایی لە سیستمی فیدراڵی دروستکردووە، کە تێیدا هەرێمی کوردستان بە تەنها وەک یەکەیەکی فیدراڵ رووبەڕووی هەموو ئاستهنگ و فشارەکانی حکومەتی فیدراڵی دەبێتەوە. له دۆخێكی لهمجۆرهدا و بههۆی رێگریكردنی ئاشكرا له بزاوتی به فیدراڵیبوونی پارێزگاكان لهلایهن ههمان حكومهتی فیدراڵییهوه، دهگونجێ پرس و پرسیارێكی بنهڕهتی و ستراتیژییانە بخرێتهڕوو بۆ كردنهوهی دهرگای گفتوگۆ و ههڵسهنگاندن دهربارهی ئهویش: ئاخۆ ناتوانرێت بە بەهێزکردنی پێگەی دەستووری و کارگێڕیی پارێزگا نەبەستراوەکان بە هەرێمەوە، هاوپەیمانیی فیدراڵیی گشتگیرتر دروست بکرێت، کە پێگەی هەرێم بەهێز بکات و رووبەڕووبوونەوەی لەگەڵ داخوازی و فشارەکانی بەغدا ئاسانتر بکات؟ بهتایبهت له دەستووری كۆماری عیراقی ساڵی 2005دا، چهندین ماددهی دەستووری هاتوون، جهخت له بهرزكردنهوهی ئاستی پارێزگا نهبهستراوهكان دهكاتهوه لهیهكهیهكی كارگێڕییهوه بۆ یهكهیهكی لانیكهم نیمچه دەستووریی، لهوانه ( م 105، م106 به بڕگهكانییهوه، م111، م112، م113، م114، م115..تد).
هەرێم نهيتوانيوه يان نهيويستووه هاوپەیمانێتی لەگەڵ پارێزگا نهبهستراوهكان به ههرێمهوه دروست بکات، بهشێوهيهكى سيستماتيك بۆ بەرگری لە پرەنسیپەکانی فیدراڵیزم، لە دەستووردانان و دانانی سیاسەتە گشتییەکاندا، بۆيه بە تەنها دەنگی بەرگریی لە فیدراڵیزم ماوەتەوە.
یهكهم: دۆخی (تەنیایی فیدراڵیی)
هەرێمی کوردستان:
هەرێمی کوردستان لە دۆخێکی «تەنیایی فیدراڵی»دا دەژی، لەکاتێکدا دەستووری عیراق سیستمێکی فیدراڵیی دامەزراندووە، کە دەبوایە چەندین هەرێم و پارێزگای بەهێزی تێدا بوونایە، بەڵام لە راستیدا تەنها هەرێمی کوردستان وەک یەکەیەکی فیدراڵ مایەوە، ئەم دۆخە چەند کێماسییهكی بهرچاوی دروستکردووە:
1.فشاری سیاسی و یاسایی یەکلایەنە: هەموو بهریهككهوتنه دەستووریی و سیاسییەکانی بەغدا دژی پرەنسیپەکانی فیدراڵیزم، بەشێوەیەکی راستەوخۆ ئامانجیان هەرێمی کوردستانە، حکومەتی فیدراڵ بە ئاسانی دەتوانێت هەرێم وەک «دژەکاری دژ بە یەکێتی» عیراق تاوانبار بکات، چونکە هیچ یەکەیەکی فیدراڵی دیکە نییە جگە لە ههرێمی کوردستان.
2.نەبوونی هاوپەیمانانی فیدراڵی: هەرێم نهیتوانیوه یان نهیویستووه هاوپەیمانێتی لەگەڵ پارێزگا نهبهستراوهكان به ههرێمهوه دروست بکات، بهشێوهیهكی سیستماتیك بۆ بەرگری لە پرەنسیپەکانی فیدراڵیزم، لە دەستووردانان و دانانی سیاسەتە گشتییەکاندا، بۆیه بە تەنها دەنگی بەرگریی لە فیدراڵیزم ماوەتەوە.
3.ههڵه تێگەیشتن لە فیدراڵیزم: بەهۆی ئەوەی تەنها هەرێمی کوردستان وەک یەکەیەکی فیدراڵ چالاکە، زۆرێک لە هێزە سیاسییە ناوەندگەراکان فیدراڵیزم وەک «مەسەلەیەکی کوردی» تەماشا دەکەن، نەک وەک سیستمێکی بنەڕەتی بۆ بەڕێوەبردنی هەموو عیراق.
دووهم: ئەنجامەکانی ئەم دۆخە لەسەر هەرێم:
لە بواری دارایی، بەغدا تاڕادهیهك توانیویەتی بەشێوەیەکی بهرچاو بودجەی هەرێم و پابهندییه داراییهكانی خۆی بەرامبەر ههرێم سنووردار بكات، بەبێ ئەوەی هیچ یەکەیەکی فیدراڵی دیکە لە دژی ئەم رێبازە بوەستێت، لە بواری وزە و سەرچاوە سروشتییەکانیش، حکومەتی فیدراڵی دەسەڵاتهكانی خۆی فراوان كردووه بەرامبەر هەرێم، بەبێ ئەوەی پارێزگایەکی دیکەی بهرههمهێنی نهوت و گاز لە عیراق، هیچ جۆره پاڵپشتییهكی بۆ ههرێم دهربڕیبێت، لەڕووی سیاسیشەوە، وێنهكه به جۆرێكه هەرێم بە تەنها بەرگری لە پرەنسیپەکانی فیدراڵیزم دەکات، ئەمەش وایکردووە بە ئاسانی وەک «داواکاری تایبەتی کوردی» بمێنێتهوه و نیشان بدرێت، نەک وەک مافگهلێكی دەستووریی.
سێیهم: بهرهو ستراتیژێكی نوێ، بەهێزکردنی پارێزگا نهبهستراوهكان به ههرێمهوه وەک بههێزكردنی بهرهی فیدراڵیزم:
بنەمای ئهم دید و تێڕوانینه كه به خاڵێكی ستراتیژیی دهبینین، بریتیی دهبێت له بەهێزکردنی پێگەی دەستووری و کارگێڕیی پارێزگا نەبەستراوەکان بەهەرێمەوە، وهك ئامرازێك بۆ پتهوكردنی بنهماكانی فیدراڵیزم له عیراقدا، وهك پاڵپشتییهكی بههێز بۆ ههرێمی كوردستان، ئهوهش گرنگ دهبێت لهم رووانهوه:
1 - دروستکردنی هاوپەیمانانی فیدراڵی: هەرچەندە پارێزگاکان ناتوانن هەرێم دروست بکەن لهئێستادا، یان دروستتر رێگرییان لێدهكرێت به ئاشكراو و شاراوهیی، بەڵام بەهێزکردنی پێگه دەستوورییهكهیان، وا دەکات بکەونە بەرەی پشتگیری لە فیدراڵیزم، ئەمەش بهو واتایه دێت، كه چیتر هەرێم تەنها نابێت لە بەرگریکردن لە پرەنسیپەکانی دابەشکردنی دەسەڵات.
2 - گشتگیرکردنی تێگەیشتن لە فیدراڵیزم: کاتێک پارێزگاکانی دیکەش دەستدەکەن بە داواکردنی مافە دەستوورییەکانیان، فیدراڵیزم چیتر وەک «مەسەلەیەکی کوردی» پهتی نامێنێتەوە، بەڵکو دەبێتە خواستێکی نیشتمانی گشتی و له تهواوی جوگرافیای عیراقهوه داواكراو دهبێت.
3-لاوازکردنی یەکلایەنەی بەغدا: کاتێک چەندین پارێزگا داوای دەسەڵاتی زیاتر دەکەن، بەغدا ناتوانێت بە ئاسانی هەموویان وەک «دژەکاری دژ بە یەکێتی» تاوانبار بکات.
چوارهم: رۆڵی هەرێمی کوردستان له چۆنێتی جێبهجێكردنی ستراتیژهكه:
هەرێم دەتوانێت رۆڵێکی بنەڕەتی لە بەهێزکردنی پارێزگاکاندا بگێڕێت، نەک لەڕێگەی هێرشکردنە سەریان، یان هەوڵدان بۆ کۆنترۆڵکردنیان، بەڵکو لەڕێگەی پشتگیری لە مافە دەستوورییەکانیان:
1-هاوکاری تەکنیکی و ئەزموونی: هەرێمی کوردستان نزیکەی دوو دەیەیە ئەزموونی بەڕێوەبردنی یەکەیەکی فیدراڵی هەیە، ئەم ئەزموونە دەتوانرێت بخرێتە بەردەست پارێزگاکان:
أ.راهێنان و پەرەپێدانی کادر: دامەزراندنی پڕۆگرامی راهێنانی فێرکاری بۆ ئەندامانی ئەنجومەنە پارێزگاییەکان و کارمەندانی پارێزگاکان لەسەر چۆنیەتی بەڕێوەبردنی دەسەڵاتی فیدراڵ.
ب.گواستنەوەی ئەزموون لە بەڕێوەبردنی دارایی: هەرێم توانیویەتی سیستمێکی دارایی سەربەخۆ دامەزرێنێت. ئەم ئەزموونە دەتوانرێت لەگەڵ پارێزگاکاندا بکرێت بە هاوبەش.
ج.پشتگیریی یاسایی: دامەزراندنی میکانیزمێک بۆ راوێژکردنی یاسایی لەگەڵ پارێزگاکان لەسەر چۆنیەتی بەکارهێنانی دەسەڵاتە دەستوورییەکانیان.
2-پاڵپشتی سیاسی لە ئاستی نیشتمانی: هەرێم دەتوانێت وەک دەنگێکی بەهێز لە بەغدا پشتگیری لە مافە دەستوورییەکانی پارێزگاکان بکات:
أ.لە پەرلەماندا: ههوڵی بههێزكردنی پێگهی پارێزگاكان بدات وهك یهكهیهكی فیدراڵی، بۆ نموونە پشتگیری لەو پێشنیارە یاساییانه بکات، کە دەسەڵاتی پارێزگاکان بەهێز دەکات. فراکسیۆنی کوردستانی دەتوانێت بەشێوەیەکی رێکوپێک هاوکاری لەگەڵ نوێنەرانی پارێزگاکان بکات، لە پێشخستنی یاساکانی پەرەپێدانی سیستمی فیدراڵی.
ب.رەخنەگرتن لە سیاسەتەکانی بەغدا: کاتێک بەغدا دەسەڵاتی پارێزگایەک پێشێل دەکات، هەرێم دەتوانێت بەدەنگێکی بەرز رهخنه لهو سیاسەتانە بگرێت، نەک تەنها بۆ بەرژەوەندیی خۆی بەڵکو بەناوی پاراستنی پرەنسیپەکانی فیدراڵیزم بۆ هەموو عیراق.
3-دروستکردنی میكانیزمگهلێكی هەماهەنگی: هەرێم دەتوانێت پێشەنگی دامەزراندنی چهند میكانیزمێكی پهیوهندی و هەماهەنگی نێوان یەکەکانی فیدراڵ بێت، لهڕێگهی:
أ.کۆنفرانسی ساڵانەی یەکە فیدراڵییهكان: بانگهێشتکردنی پارێزگار و سەرۆكی ئەنجومەنی پارێزگاکان و ئهندامانیان بۆ کۆبوونەوەیەکی ساڵانە لە هەولێر یان سلێمانی، بۆ گفتوگۆ لەسەر پرسە هاوبەشەکان و هەماهەنگکردنی هەڵوێستەکان.
ب.دامەزراندنی دیداری فیدراڵی: دروستکردنی فۆرمێک کە تێیدا هەرێم و پارێزگاکان بتوانن راستەوخۆ لەسەر پرسە دەستوورییەکان و دابەشکردنی دەسەڵات و سەرچاوەکان گفتوگۆ بکەن، بەبێ پێویستی بەشداربوونی بەغدا.
ج.هاوکاری پڕۆژە ئابووریی و ژێرخانییەکان: هەرێم دەتوانێت پڕۆژەی هاوبەش لەگەڵ پارێزگاکان دەست پێبکات لە بوارەکانی کارەبا، ئاو، رێگهوبان و بازرگانی، ئەمەش پەیوەندیی ئابووری و بەرژەوەندیی هاوبەش دروست دەکات.
4-نموونەسازی و پیشاندانی ئهزموونێكی سهركهوتوو: هەرێمی کوردستان دەتوانێت نموونە و مۆدێلێکی سەرکەوتوو بێت بۆ چۆنیەتی بەڕێوەبردنی یەکەیەکی فیدراڵ:
أ.شەفافیەت لە بەڕێوەبردن: بەهێزکردنی شەفافیەت و لێپرسینەوە لە دامەزراوەکانی هەرێم، بۆ ئەوەی بکرێتە نموونەیەک بۆ پارێزگاکانی دیکە.
ب.پشتگیری لە دیموکراسی خۆجێیی: هەرێم دەتوانێت لێرهدا بهشێوهیهكی جیاواز له رابردوو زیاتر دهربهستی دیموكراسی خۆجێی بێت، به جۆرێك بۆ خۆی دهسهڵاتی فراوان ببهخشێته پارێزگا و یهكه كارگێڕییه رێكخراوهكان له ههرێمهكان، به جۆرێك بتوانێت ئهو سەرکەوتنانهی خۆی لە دیموکراسی خۆجێی و نیشتمانی، پیشانی پارێزگاكانی دیكه بدات، تاوهكو دەریبخات فیدراڵیزم رێگە دەدات بە دامهزراندنی حکومڕانییهكی باشتر.
ج.گەشەپێدانی ئابووری: پیشاندانی ئەوەی، چۆن دەسەڵاتی ئابووری و سەربەخۆیی دارایی دەتوانێت بێتە هۆی گەشەپێدان، ئەمەش هانی پارێزگاکانی دیکە دەدات، بۆ داواکردنی هەمان ئهو دەسەڵاتانه، ئهگهرچی ههرێم له چهند ساڵی رابردوودا تاڕادهیهكی بهرچاو ئهم سیمایهی لهدهستداوه و بۆ خۆی دهبێت كاری جددی لهسهر بكات له داهاتوودا.
پێنجهم: سوودەکانی ئهم ستراتیژه
بۆ هەرێمی کوردستان:
1- لاوازکردنی فشاری حكومهتی فیدراڵی: کاتێک پارێزگاکانی دیکەش دەستدەکەن بە داواکردنی مافە دەستوورییەکانیان، چیتر بەغدا ناتوانێت هەموو فۆكهس و فشارهكانی لەسەر هەرێم بێت، ئەگەر بەسرە، نەینەوا، ئەنبار، دیالە و پارێزگاکانی دیکەش داوای بەڕێوەبردنی سەرچاوەکانی خۆیان و دەسەڵاتی دارایی زیاتر بکەن، بەغدا دەبێت رووبەڕووی «بزاوتێكی فراوانی ناناوهندی و فیدراڵیخوازان» ببێتەوە، نەک تەنها «مەسەلەی کورد»، ئەمە واتا هەموو هێرشە یاسایی و دەستوورییەکان کە پێشتر تەنها بەرەو هەرێم رەوانە دەکران، دەبێت رووبهڕووی چەندین یەکەی فیدراڵی دیكهش بکرێن، بهوجۆرهش كاریگهری و دهرهنجامی فشار و دهستێوهردانهكانی ئهو حكومهته ناکارامەتر دەبێت.
2-بەهێزکردن و پتهوكردنی زیاتری جێبهجێكردنی دهستوور: بەهێزکردنی پارێزگاکان، واتای ئەوەیە، دەستوور بەشێوەیەکی باشتر و تەواوتر جێبەجێ بکرێت، لهبهرئهوهی دەستوور مافی پارێزگاکانی دیاری کردووە لە دابەشکردنی دەسەڵات، بەڵام ئەم مافانە لە زۆربەی حاڵەتەکاندا پێشێلکراون یان جێبهجێ نهكراون، کاتێک پارێزگاکان دەست دەکەن بە داواکردنی مافەکانیان، ئەم کارە یارمەتی هەرێم دەدات بۆ ئەوەی بڵێت: «ئێمە داوای شتێکی نوێ ناکەین، ئێمە تەنها داوای جێبەجێکردنی دەستوور دەکەین، هەروەک پارێزگاکانی دیکەش دەیانەوێت»، ئەمە باسەکە دەگوازێتەوە لە «خواستی تایبەتی کوردییەوە» بۆ «جێبەجێکردنی دەستوور بۆ هەموو عیراقییەکان» بهپێی خواستی تهواوی یهكه فیدراڵییهكانی عیراق.
3- دروستکردنی جهمسهرێكی بههێزی فیدراڵیخواز: لە پەرلەمانی عیراقدا و لە دامەزراوە فیدراڵەکاندا، هاوپەیمانێتی لەگەڵ نوێنەرانی پارێزگاکان، دەتوانێت بلۆکێکی فیدراڵیخواز دروست بکات، کە بەهێزتربێت لە دەنگی تاقانهی هەرێم، فراکسیۆنی کوردستانی لەگەڵ نوێنەرانی بەسرە، نەینەوا و پارێزگاکانی دیکە دەتوانن کاری هاوبەش بکەن لە پێشخستنی یاساکانی پەرەپێدانی فیدراڵیزم، ئەمە دەنگێکی گەورەتر و بایەخێکی زیاتری سیاسی دەبەخشێت بە داواکارییەکان، بهتایبهت له زوویی پێكهێنانی ئهنجومهنی فیدراڵی، كه بهپێی دەستوور دهبوو لهمێژە پێكبهێنرایه، بهشداریپێكردنی پارێزگا نهبهستراوهكان به ههرێمهوه له جهمسهری فیدراڵیخوازان، وادهكات ئهوانه كه تا ماوهیهكی پێشتر دژ یان له باشترین حاڵهتدا، بێدهنگبوون له بانگهشه و داخوازییهكانی كورد بۆ پێكهێنانی ئهو ئهنجومهنه، ببنه داخوازكارێكی سهرسهختی پێكهێنانی، ئهوهش دهستكهوتێكی بایهخدار دەبێت بۆ ههرێم و بۆ پارێزگاكانیش.
4-گۆڕین و پتهوكردنی جۆری پهیوهندیی نێوان ههرێم و پارێزگا پهیوهندارهكان به ناوچه جێناكۆكهكانەوە: بەغدا زۆرجار هەوڵدەدات سوود لە ناکۆکییەکانی نێوان هەرێم و پارێزگاکانی دیکە وەربگرێت، بەتایبەتی لە پرسی ناوچە جێناکۆکەکان، بەڵام ئەگەر پەیوەندییەکی ستراتیژی و باوەڕپێکراو لە نێوان هەرێم و پارێزگاکاندا دروست بکرێت، لەسەر بنەمای بەرگری لە فیدراڵیزم، ئەم سیاسەتە کەمتر کاریگەر دەبێت، پارێزگاکان دەبینن کە هەرێم پشتگیریی لە مافە دەستوورییەکانیان دەکات، بەرە بەرەش باوەڕیان بە هەرێم دەبێت وەک هاوپەیمان نەک وەک رکابەر.
5- دروستکردنی ژینگەیەکی باشتر بۆ چارەسەری ناکۆکییەکان: زۆرێک لە کێشەکانی نێوان هەولێر و بەغدا وهك ئاریشهگهلێكی دوو لایهنه تەماشا دەکرێن: هەرێمی کوردستان بەرامبەر بە حکومەتی فیدراڵ، بەڵام کاتێک پارێزگاکانی دیکەش وەک لایەنی سێیەم دێنە ناوەوە، وهك پشتگیریكاریی پرەنسیپەکانی فیدراڵیزم، ئهوكات ئەم کێشانە لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا تەماشا دەکرێن: پرسی چۆنیەتی جێبەجێکردنی دەستوور و دابەشکردنی دادپەروەرانەی دەسەڵات و سەرچاوەکان لە نێوان هەموو بەشەکانی عیراقدا، ئەمە وادەکات چارەسەریش لە ئاستێکی دەستووری و بنەڕەتیتردا بدۆزرێتەوە، نەک تەنها وەک مامەڵەیەکی سیاسیی نێوان هەولێر و بەغدا.
*توێژهری یاسایی
ماویەتی
بابەتی زیاتر