بەبۆنەی 1 ی ئایار، ڕۆژی جیهانی کرێکاران، وتارێکی سادەی خۆم سەبارەت بە دەستەبەری کۆمەڵایەتی بۆ کرێکاران لە عێراق و ناوچەکە لەگەڵ ئێوە بڵاو دەکەمەوە.
بەراوردێکی یاسایی دەستەبەری کۆمەڵایەتی لە نێوان هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی
١. خوێندنەوەیەکی مافپەروەری بۆ بڕیارەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان:
هەنگاوەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان بۆ کاراکردنی سیستەمی دەستەبەری کۆمەڵایەتی لە کەرتی تایبەت، هەنگاوێکی ستراتیژییە بەرەو بە دامەزراوەییکردنی مافەکانی کرێکاران. ئەمەش لە "بڕیاری ١٧٢"دا بەڕوونی دەردەکەوێت، کە سەروەری نیشتمانی بەسەر بازاڕی کاردا دەپارێزێت لە ڕێگەی پابەندکردنی کۆمپانیاکان بە دامەزراندنی ٧٥٪ی دەستی کاری ناوخۆیی. هەروەها هەڕەشەی جێبەجێکردنی "ماددەی ٩٦" ئیرادەیەکی یاسایی توند نیشان دەدات بۆ ڕێگریکردن لە خۆدزینەوەی خاوەنکارەکان، لەگەڵ هەنگاونان بەرەو بەدیجیتاڵکردنی مامەڵەکان بۆ بەهێزکردنی شەفافیەت.
٢. گرنگییە کۆمەڵایەتییەکەی (سۆسیۆلۆژی) دەستەبەری کۆمەڵایەتی:
دەستەبەری کۆمەڵایەتی تەنها بڕینێکی دارایی نییە، بەڵکو "گرێبەستێکی کۆمەڵایەتییە" کە دادپەروەری دەچەسپێنێت و کۆتایی بە "جیاوازی چینایەتی" دەهێنێت لە نێوان فەرمانبەری کەرتی گشتی (کە هەست بە ئارامی دەکات) و کرێکاری کەرتی تایبەت (کە پەراوێزخراوە). ئەم سیستەمە سەقامگیری دەروونی و خێزانی بۆ کرێکار دابین دەکات لە کاتی پیربوون و پەککەوتەییدا، هەروەها گەنجان هاندەدات ڕوو لە کەرتی تایبەت بکەن، ئەمەش ئابووری وڵات لە باری قورسی دامەزراندنی حکومی ڕزگار دەکات.
٣. بەراوردێکی گشتگیر لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی (نوێگەری یاسایی بەرامبەر توندی جێبەجێکردن):
لە کاتی بەراوردکردنی هەوڵەکانی هەرێم لەگەڵ پێشهاتە نوێیەکانی بەغدا (کە خۆی لە دەرکردنی یاسای نوێی خانەنشینی و دەستەبەری کۆمەڵایەتی ژمارە ١٨ی ساڵی ٢٠٢٣ دەبینێتەوە)، ئەم خاڵانەی خوارەوە دەردەکەون:
گشتگیری و نەرمی: لە ئێستادا هەرێم تیشک دەخاتە سەر کۆمپانیا و پڕۆژە تۆمارکراوەکان. بەڵام یاسا فیدراڵییەکە پێشکەوتووترە بە پەسەندکردنی "دەستەبەری ئارەزوومەندانە"، کە ڕێگە بە خاوەن پیشە ئازادەکان (شۆفێری تەکسی، دەستگێڕەکان و هتد) دەدات خۆیان دەستەبەر بکەن.
ڕەهەندی جێندەری (مافی ژنان): لە هەرێمدا، هێشتا خاوەنکار مووچەی مۆڵەتی دایکایەتی دەدات، ئەمەش وا دەکات خاوەنکارەکان خۆیان لە دامەزراندنی ژنان بپارێزن. بەڵام یاسا نوێیەکەی فیدراڵی ئەمەی چارەسەر کردووە؛ ئێستا "سندوقی دەستەبەری" خۆی مووچەی مۆڵەتی دایکایەتی دەدات، کە ئەمەش مافی کارکردن و دایکایەتی بۆ ژنان دەپارێزێت.
پاڵپشتی دارایی حکومەت: هەرێم تەنها پشت بە بڕینی ڕێژەیەک لە کرێکار و خاوەنکار دەبەستێت. بەڵام لە بەغدا، دەوڵەت لە "چاودێر"ەوە بووەتە "هاوبەش"، بە جۆرێک حکومەتی فیدراڵی پاڵپشتی دارایی (تا ١٥٪) دەداتە سندوقی خانەنشینی کرێکاران بۆ هاندانی کەرتی تایبەت.
پێوەرە نێودەوڵەتییەکان: ڕێکارەکانی هەردوولا لەگەڵ پێوەرەکانی ڕێکخراوی کاری نێودەوڵەتی (ILO) یەکدەگرنەوە، بەڵام یاسا فیدراڵییەکە زیاتر گونجاوە لەگەڵ پابەندبوونە نێودەوڵەتییەکانی عێراق.
پوختە و ڕاسپاردەکان
هەرێمی کوردستان بە "توندی لە جێبەجێکردن و چاودێریکردن" (سەپاندنی ڕێژەی ناوخۆیی و پشکنین) جیادەکرێتەوە، لە کاتێکدا بەغدا بە "نوێگەرییەکی یاسایی مرۆڤدۆستانە" جیادەکرێتەوە. بۆ ئەوەی ئەم دیدگایە لە کوردستان ته‌واو بێت، پێشنیار دەکرێت پەرلەمانی کوردستان یاسایەک هاوشێوەی یاسا فیدراڵییەکە دەربکات، کە سیستەمی دەستەبەری ئارەزوومەندانە لەخۆ بگرێت، مافی ژنانی کرێکار بپارێزێت، و پاڵپشتی دارایی حکومەت بۆ سندوقی دەستەبەری دابین بکات، تاوەکو ژینگەیەکی کاری نموونەیی بڕەخسێت کە کەرامەتی مرۆڤ بپارێزێت.
نيهات قازي
1 ايار 2026