ڕۆڵی ئاسایش لەسیاسەتی نێودەوڵەتاندا

فەرهاد جەلال مستەفا
ماستەر لەبواری زانستی سیاسەت

سیستمی نێودەوڵەتی ئەو ژێنگەو شوێنەیە کە دەوڵەتان جموجۆڵی تێدا دەکەن. ئەم جموجۆڵەش لەبنچینەدا بۆ بەدی هێنانی ئەو ئامانج و ئاواتانەیە کە ڕەنگدانەوەی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانیانن. بۆیە ئەم بەرژەوەندییانە کاریگەرییان لەسەر سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتان دەبێ.
ئەم ئامانجانە بۆ هەموو دەوڵەتان بایەخی سەرەکییان هەیە بەڵام لەوانەیە بەپێی گۆڕانی بارودۆخ و چەمکەکان ئەوانیش گۆڕانیان بەسەردا بێت. لەبەر ئەوەش کەسیاسەتی نێودەوڵەتان بەرەنجامی سیاسەتی دەرەکیی دەوڵەتانن، بۆیە ئەم ئامانجانە بونەتە مەسەلەی سەرەکیی سیاسەتی نێودەوڵەتان و دەکرێ بەپێی حەزو ئارەزوی دەوڵەتان ریز بکرێن. بەڵام لەتوانادا نیە ئەم ئامانجە بەوردی  پێناسەیان بۆ بدۆزرێتەوەو لەبری ئەمە، هەندێ بنچینە هەن کە لەسەر بنەماکانیان سیاسەت و رەفتاری دەوڵەتان تاقی دەکرێنەوە١. ئایا لەنێو ئەو مەسەلانەی کە دەوڵەتان بەمەسەلەی بایەخداریان دادەنێن، ئاسایش کەوتۆتە چ ئاستێکەوەو ئایا ئەمە بە چ شێوەیەک رەنگدانەوەی لەسەر سیاسەتی دەوڵەتان هەیە؟
ئامانجەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتی
سیاسەتی نێودەوڵەتی چەند ئامانجێکی هەیە کە بریتین لەمانەی خوارەوە:
یەکەم-ئاسایش:
یەکەم مەسەلەی گەوهەریی سیاسەتی نێودەوڵەتان بریتیە لەمەسەلەی ئاسایش. تاماوەیەکی نزیکیش، ئاسایش تاڕادەیەکی زۆر وا دادەنرا  کە ئەرکی سوپایە بەڵام ئەمڕۆ وا سەیری مەسەلەکە ناکرێ و لەو دیدەوە تەماشا دەکرێ کەمادامەکێ ئاسایش لەناوخۆی دەوڵەتان دەشێوێ و هەروەها لەلایەن دەوڵەتەکانیشەوە دەستی تێ وەر دەدرێ، دەبێ لەباری سەرنجی سیاسەت و ئابوری و دپلوماسییەتەوە تەماشای کاروباری ئاسایش و پاراستنی یەکپارچەیی دەوڵەت بکرێت٢.
ئاسایش بەشێوەیەکی پتەو و تۆکمە بەمەسەلەی پاراستنی قەوارەی دەوڵەتەوە بەستراوەتەوە و لەخەمی پاراستنی دەوڵەتە لەهەر دەستدرێژییەکی چەکدار، چونکە شەڕو دەستدرێژیی چەکدار لەوانەیە بەسەر ئەنجامی وەک گۆڕینی سنورو و تووێژی نێوان حکومەتەکان بگات و لەوانەشە کاریگەریی خراپی لەسەر چارەنوسی دەوڵەتە دۆڕاوەکە هەبێت٣.
یەکێ لەو هۆیانەی کەوامان لێدەکەن گەڕان بەدوای ئاسایشدا  بەمەسەلەیەکی گەوهەریی سیاسەتی نێودەوڵەتان بژمێردرێ ئەوەیە کە هەموو دەوڵەتان لەجیهاندا، چەند دەوڵەتێکی کەمی لێ دەرچێ وەک کۆستاریکاو ئایسلاند، هێزێکی زەبەلاح و لەشکری گەورەیان هەیە و هەر هەموشیان رێژەیەکی سەدیی دیاریکراو کەدەکەوێتە نێوان ١٪ و ٣٠٪ی بوجەکەیان بۆ ئیشوکاری سوپایی تەرخان دەکەن لە پێناوی پاراستنی ئاسایشی ناوخۆ و دەرەوەی دەوڵەتاندا.
ئەگەرچی هەموو دەوڵەتان بایەخ بەکاروباری ئاسایش دەدەن بەڵام ئەو دەوڵەتانەی کەخۆیان بەهەڕەشەلێکراو دەزانن زۆرتر بایەخی پێ دەدەن چونکە ترسی دەستدرێژییان لەسەر هەیە٤. بۆچونی دەوڵەت سەبارەت بە ئاسایش، بەپێی هەلومەرجی ناوخۆ و دەرەوە دەگۆڕێ و هەروەها بەپێی هێز و توانای دەوڵەتەکە دەگۆڕێ. بەنیسبەت دەوڵەتێکی بچوکی وەک هندۆراس کەبەرامبەر بە جوڵانەوە جەماوەرییەکان و کارەساتە سروشتییەکان خۆی بەلاواز دادەنێت، دەشێ دەستەبەر کردنی ئاو بەقەد ئەوەی کە بایەخێکی ئەمنی هەیە، بایەخێکی ئابوریشی هەیە٥. سەرباری ئەمە، ئەو دەوڵەتانەی کە ئاستێکی باڵای هێزو توانایان هەیە، ئەو هێزو توانایە کاریگەریی لەسەر تێڕوانینیان بۆ ئاسایش دەبێ و لەهەوڵدا دەبن  بۆ وەدی هێنانی پێگەیەکی تایبەت لە کۆمەڵی نێودەوڵەتیدا بەسود وەرگرتن لەو هێز و توانایە بەو مەبەستەی کەبتوانێ ڕۆڵێکی گەورەی هەبێ لەبواری سیاسەتی نێودەوڵەتیدا. ئەو دەوڵەتانەش کە بڕێکی زۆر هێزیان نیە، زۆربەی کات هەوڵ دەدەن لەم بوارەدا هەڵوێستێکی نەرێنییان هەبێ تەنها بۆ ئەوەی بتوانن قەوارەی خۆیان بپارێزن٦.
دووەم- سەربەخۆیی:
تا ئەندازەیەکی زۆر لەپەیوەندیی نێودەوڵەتیدا پەیوەندییەکی زۆر لەنێوان دەستەواژەکانی وەک سەربەخۆیی و سەروەری و ئۆتۆنۆمیدا هەیە. هەرچەندە ئەو دەستەواژانە جیاوازییان هەبێ، بەڵام لەناوەڕۆکدا رەنگدانەوەی توانای دەوڵەتن سەبارەت بەداڕشتن و جێبەجێ کردنی سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەکیی خۆی بەپێی  بەرژەوەندییەکانی، هەرچییەک بن ئەو بەرژەوەندییانە. سەربەخۆیی بریتیە لە خۆڕاگرتن بەرامبەر بەفشارو کۆنترۆڵ و هەژمونی لایەنەکانی تر. لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییە کلاسیکییەکاندا وا دانراوە کەهەموو  دەوڵەتان سەربەخۆییان هەیە، واتە ملکەچی  هیچ دەسەڵاتێکی تر نین و لەم روەوە بیرۆکەی سەروەری بەبنچینەی یاسایی سەربەخۆیی دادەندرێت.
ئەمڕۆ سەربەخۆیی بەمەسەلەیەکی رێژەیی دادەندرێ و ئەم مەسەلەیە مەسەلەیەکی رەها نیە، بۆیە دەبێ لەبری ئەوە باس لەزۆرترین بڕی سەربەخۆیی و زۆرترین بڕی توانای خۆڕاپسکاندن لەدەستێوەردانی دەرەکی بکرێ چونکە جیهانی ئەمڕۆ جیهانی پشت بەیەکتر بەستنە کەتێیدا پەیماننامەو رێککەوتنەکان دەبنە مایەی کۆت و بەندکردنی کاری سیاسی٧، بەتایبەتی  کاتێک مەسەلەکە پەیوەندیی بەدەوڵەتە گەشەکردووەکانەوە دەبێ. دەوڵەتانی گەشەکردوو ئەگەرچی بەشێوەیەکی فەرمی خاوەن سەروەرین بەڵام بڕێکی کەم سەربەخۆییان هەیە، ئەویش لەبەر پێکهاتەی سیستمی ئابوریی نێودەوڵەتان کەدەرفەتێکی زۆر بۆ بژاردەکانی ئەم دەوڵەتانە دروست ناکا. بۆیە، زۆربەی کات مەسەلەکە بەشێوەی وابەستەبون و پاشکۆیەتی دەردەبڕێ نەک بەشێوەی سەربەخۆبون، بەتایبەتی لەڕوی ئابورییەوە کە ئەمەش بۆچونی وەها گەڵاڵە دەکات کە کۆلۆنیالیزم بەشێوازی تر هەر ماوەو بەرگی کۆلۆنیالیزمی نوێی کردۆتە بەر٨.
سێیەم-خۆشگوزەرانی:
ئەمڕۆ بۆچونێکی وا هەیە کەسەرەڕای ئاسایش و سەربەخۆیی، دەستەبەرکردنی خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی بۆ هاوڵاتییان و سەقامگیرکردنی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و دابین کردنی خۆبژێوی،  لەئەرکە سەرەکییەکانی حکومەتەکانە. حکومەت بەشێوەیەکی راستەوخۆ بەرپرسیارە لەگەشەو بوژانەوەی ئابوری و پێشکەش کردنی خزمەتگوزاریی هەمە چەشنە کەدەبێتە هۆی چەسپاندنی شێوەی ژیان و دەرخە ئابورییەکان بۆ هاوڵاتییەکانی خۆی.
بەم چەشنە دەوڵەتانە دەوترێ دەوڵەتی خۆشگوزەرانی.
ئەم ئەرکە  رەنگدانەی لەسەر  سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتان هەیەو هاندەرە بۆ پیادەکردنی سیاسەتی ئابوریی نێودەوڵەتی بە چەشنێک کەببێ بەمایەی سود گەیاندن بە بەرژەوەندیی دەوڵەتان و بەرزکردنەوەی ئاستی  گوزەرانی هاووڵاتییان٩. هەموو ئەم سیاسەتانە کار دەکەنە سەر رەوشە بازرگانییەکانی دەوڵەت کەئەمانە لەکۆتاییدا بەشێوەی چەند ستراتیجێکی بازرگانیی هەمە چەشن رەنگدانەوەیان دەبێ لەوانە:
-خۆبژێوی (Autarky) یان خۆبژێویی ئابوری ( Economic Sufficient)
-مەرکەنتالیزم (Mrecantilism) کەبازرگانی بەو جۆرە سەیر دەکا کە وەک پێشبڕکێ وایە.
-بازرگانیی ئازاد.
-بلۆکی ئابوری.
-کارتلەکان (cartels) کە ستراتیجی کاران و بەو مانایە دێن کە بەرهەکان بەکۆمەڵ پاوان بکرێن و دیارترین نمونەیان رێکخراوی دەوڵەتانی نێرەی پەترۆلە ( ئۆپیک OPEC).
-شێوەی رێکخستنی ئیشوکاری بازرگانیی ئازاد.
-ستراتیجەکانی پاراستن (Protectionalism) واتە پاراستنی بەروبومی خۆماڵی و بەرپەرچدانەوەی پێشبڕکێی دەرەکی.
چوارەم: سام و هەیبەت
هەیبەتی نێودەوڵەتی فاکتەرێکی گرنگی دەوڵەتانە لەسیاسەتی نێودەوڵەتیدا. هەیبەت بەمانای ئەو  رێزە دێ کە کۆمەڵگای نێودەوڵەتان بۆ دەوڵەتێکی دەنوێنێ١٠. لەوانەیە هەیبەت پشت ئەستور بێ بەهێزو توانا چونکە زۆر جار هەیبەت یەکسانە بەهێزو دەسەڵات و پێگە و لەسەروی هەمو شتێکەوە پشت  ئەستورە بەناوبانگی سوپایی. حکومەتەکان لەهەوڵێکی زۆر دان بۆ پاراستنی ناوبانگی عەسکەریی خۆیان یان بۆ گێڕانەوەی ئەو ناوبانگە١١.
راسگۆیی و پابەندبون بەڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان و رێزگرتن لەو رێککەوتننامانەو جێبەجێ کردنی بەڵێنەکان رۆڵێکی گرنگی لەپێگەو هەیبەتی نێودەوڵەتیی هەر دەوڵەتێک هەیە. بۆچونێک هەیە پێی وایە پەیمانی باکوری ئەتلانتیک (ناتۆ) لەو روانگەیەوە کەوتنە بەکارهێنانی هێزی ئاسمانی لەدژی هێزەکانی سربیا لەهەرێمی کۆسۆڤۆ لەساڵی ١٩٩٩ چونکە ترسی ئەوەی لێ نیشتبوو راستگۆیی خۆی لەدەست بدا چونکە تا پێش هێرشەکە چەند جارێک هەڕەشەی لەحکومەتی سربیا کردبوو و هەڕەشەکانیشی جێبەجێ نەکردبوو١٢.
دیارترین نمونەی بایەخی هەیبەت و ناوبانگ لەسیاسەتی نێودەڵەتاندا، جەنگی ئەمریکایە لە ڤێتنام. جارێکیان جیفری ستێرن بەهێزی کسنجەری وتبوو جەنگی ڤێتنام ئەو جەنگەیە کە ئەمریکا بەسەرکەوتویی لێی نایەتە دەرێ. ئەو کاتە کسنجەر پرۆفیسۆر بوو لەزانکۆی هارڤاردو هێشتا نەببوو بەراوێژکاری ئاسایشی نەتەوەیی. کسنجەر لەوەڵامدا گوتبوی (( ئەگەر تۆ بتوانی پێمان بڵێی چۆن سەربەرزانە لەم شەڕە دەرچین، دەم و دەست ئامۆژگارییەت دەگەیەنمە کۆشکی سپی))١٣. ئەمریکا بەوەی کەبەردەوام بوو لەسەر شەڕەکەو پاشان شەڕەکەی دۆڕاندو پاشانیش وازی لەهاوپەیمانەکانی خۆی لە ڤێتنامی باشور هێنا، توشی سوکایەتی هات و بۆ ماوەیەکی دورو درێژ بەشەرمەزاری مایەوە.
ئەو ئامانجەی کە لەمەوبەر ئاماژەیان پێ درا ئامانجی گشتین و لەسیاسەتی نێودەوڵەتیدا بۆ هەموو دەوڵەتان وەک یەکەو هەر چی دەوڵەتە سەرقاڵی بەدی هێنانیانە بەڵام جیاوازییەکە لەوە دایە کەدەوڵەتان لەڕیزکردنی ئەو ئامانجەنەدا جیاوازییان هەیەو هەر دەوڵەتێک بە ئارەزوی خۆی ئامانجەکان ریز دەکات. واتە هەر دەوڵەت بەپێی هەلومەرجی دەرەکی و گوشارە ناوخۆییەکان ئامانجەکان رێز دەکا. لەگەڵ ئەوەشدا لەم بوارەدا ئامانج و مەبەستی دیکە هەیە کە جێی بایەخی هەندێ دەوڵەتن و ئەو ئامانجانە لەڕیزی پێشەوەن لەگەڵ ئامانجە گشتییەکانی تردا. ئەم ئامانجەنە زۆر جار دوبارە دەبنەوە. بۆ نمونە، یەکێ لەو ئامانجانەی زۆرجار دوبارە دەبنەوە پاراستنی تاک و گروپە ئیتنی و ئایدیۆلۆژی و ئاینییەکانە کە ئەو دەوڵەتە خۆی بە دڵسۆزیان دەزانێ و هاوسۆزیانە و زۆر جار ئەم مەسەلەیە  لەژێر مانشێتی پاراستنی مافەکانی مرۆڤدا هەڵدەسوڕێت. دیارە لەم  سەردەمەشدا مەسەلەی پاراستنی مافەکانی مرۆڤ بۆتە بەشێکی سیاسەتی دەرەوەی هەندێ حکومەت و ئامڕازی بەدی هێنانی ئامانجە دەرەکییەکانی.
رەهەندی ئەمنی لەسیاسەتی نێودەوڵەتاندا
وەک ئاشکرایە مەسەلەی ئاسایش لەپێشی پێشەوەی مەسەلەکانی سیاسەتی نێودەوڵەتانەو زۆرجار دەوڵەتان مەسەلەی ئاسایش دەکەنە بیانوو بۆ  گەلێک سیاسەتی دەرەکی و ناوەکی لەوانە دەسدرێژی کردنە سەر هەندێ لایەن و سەرکوت کردنی هەڵوێستە ناڕازییەکانی ناوخۆی وڵات. تائێستا چەندەها حکومەت جەنگی دەستدرێژکارانەی هەڵگیرساندووەو سوپای بۆ دەرەوەی وڵات ناردووەو هەموو جاریش ئیدیعای ئەوەی کردووە کەئەم سیاسەتەی بۆ بەرگری لەخۆ کردن بووە یان بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی بووە. بۆیە، مەسەلەی ئاسایش لەسیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتاندا هەمیشە لەبەرچاو گیراوەو رەنگدانەوەی هەبووە. بەڵام لێرەدا بەرلەوەی بچینە سەر باس کردنی سیاسەتە ئەمنییە پەیڕەوکراوەکانی دەوڵەتان، بەکورتی باسی پێگەی ئاسایش دەکەین لەسیاسەتی نێودەوڵەتانداو هەروەها باسی ئەو فاکتەرانەش دەکەین کەکاریگەرییان لەسەر ئەم مەسەلەیە هەیە.
هەرچەند هەر یەک لەرۆبێرت کۆهین و ژۆزیف نای باس لەوەی دەکەن کە گوایە مەسەلەکان ریزبەندییان ناوێ١٤ بەڵام زۆربەی دەوڵەتان بەشێوەیەکی گشتی زۆر مەسەلەی ئاسایش دەخەنە سەروی هەموو مەسەلەکانی ترەوە. لەم بارەیەوە ریالیستەکان وەهای دەبینن کە لەلیستی مەسەلە نێودەوڵەتییەکاندا ئاسایشی نەتەوەیی لەسەر سەرەوەی لیستەکەیە١٥.
بەم پێیە، مەسەلە ئەمنییە ستراتیجی و عەسکەرییەکان سیاسەتی باڵای دەوڵەت پێکدێنن و مەسەلە ئابوری و کۆمەڵایەتییەکان سیاسەتی خوارەوەی دەوڵەت پێکدێنن١٦.
لێرەدا مەسەلەیەکی تر هەیە پەیوەندیی بەڕۆڵی ئاسایش لەسیاسەتی نێودەوڵەتاندا هەیە، ئەویش بەهای خودی ئاسایشە لەڕوی جێبەجێ کردنەوە. ئیدی لەو نۆڕینەوە کەئاسایش بەمانای نەمانی هەڕەشە لەسەر بەها بەدەستهێنراوەکان دێ، دیارە لەڕوی پرنسیپەوە ئاسایش وەک شتێکی رەها دەردەکەوێ، واتە ئەو رەوشە کەهیچ هەڕەشەیەکی تێدا نابینرێ، یەکسانە بە ئاسایشێکی جێگیرو تەواو بەڵام بەکردەوە ئەمە شتێکی ناڕاستەو لەهیچ شوێنێک نابینرێ چونکە مەسەلەی ئاسایش مەسەلەیەکی رێژەییە. بۆیە ئەو توێژینەوانەی سەبارەت بەسیاسەتی نێودەوڵەتان ئەنجام دراون، زۆرترینی خەریکی شیکردنەوەی مەسەلەی ئاسایشن لەڕوی ئاستی بەرزو نزمەوە نەک لەڕوی بون و نەبونەوە١٧. ئەم راستییەش بەنۆرەی خۆی دەچێتە سەر مەسەلەیەکی تر کەپەیوەندیی بەپێگەی ئاسایشەوە هەیە لەسیاسەتی نێودەوڵەتاندا. لەڕوی مێژوییەوە، ئاسایش بە بەهایەکی بنەڕەتی و ئامانجی باڵای هەوڵی دەوڵەتان دانراوە بەڵام لەبەر ئەوەی ئاسایشی رەها بەهیچ شیوەیەک وجودی نیە، کەواتە نابێ بەدی هێنانی ئاسایشی رەها بکەینە ئامانجێک و هەوڵی بەدی هێنانی بدەین و بەهۆی ئەمەوە ئاسایش لەسیاسەتی نێودەوڵەتاندا وەک بەهایەکی لاوەکی نەک سەرەکی مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێ١٨.
هەروەها خاڵێکی تر کەئەویش پەیوەندیی بەمەسەلەی ئاسایشەوە هەیەو مەسەلەیەکی گرنگە، ئەویش مەسەلەیەکە تاڕادەیەک پەیوەندیی بەو خاڵانەوە هەیە کە لەمەوبەر ئاماژەمان پێ داون و پەیوەندییان بەماناو گەوهەری ئاسایشەوە هەیە، واتە نامانی هەڕەشە. بایەخی ئەم خاڵە لەوەدایە کەجیاوازی هەیە لەنێواندوو زاراوەی بنچینەیی کە هەردوکیان پەیوەندییان بەمەسەلەی ئاسایشەوە هەیە. ئەم دوو زاراوەیە بریتین لە هەڕەشە Threat و ئەگەری کەوتنە ژێر جەزرەبە Vulnerability.
ئەگەری کەوتنە ژێر جەزرەبە دۆخێکە دەوڵەت یان چەند دەوڵەتێک توشی روداوو هەلومەرجی دژوارو بەئەستەم کۆنترۆڵکراو دەبن کەتەنانەت رەنگە دەوڵەتەکە یان ئەو چەند دەوڵەتەی توشی دەبن نەتوانن تا ماوەیەکی دورو درێژ خۆیانی لێ رزگار بکەن. ئەم دۆخە چەند شتێکی لەخۆ گرتووە وەک  هەڕەشەکردن لەبەها دانسقەکان و وروژانی چەند مەسەلەیەک سەبارەت بە ئاسایشی دەوڵەتان١٩.
زۆربەی کات ئەگەر کەوتنە ژێر جەزرەبە زادەی تایبەتمەندییەکانی جوگرافیای وڵاتەکەیە لەوانە بونی رێڕەوو رێچکەیەک بۆ هێرش کردنە سەر ئەو دەوڵەتە یان دروستبونی فشاری  سوپایی لەسەر دەوڵەتەکە بەهۆی تەنگە ئاوییەکان و رێوبانە شاخاوییەکان و رێگەکانی پەڕینەوەو شتی لەم بابەتە بیت.  هەر بۆ نمونە، تەنگەکانی بۆسفۆرو دەردەنیل وایان کردووە تورکیا هەمیشە لەژێر هەڕەشەدا بێ چونکە زلهێزەکان هەمیشە بەرژەوەندییان لەوەدا بووە کە کۆنترۆڵی ئەو تەنگانە بکەن بۆ وەدەست هێنانی دەروازەیەک بۆ گەیشتن بۆ دەریای ناوەڕاست یان دەریای رەش. هەروەها دەشتە پانوپۆڕەکانی پۆلۆنیا کەهیچ لەمپەرێکی سروشتییان تێدا نیە واتان لەو دەوڵەتە کردووە هەمیشە لەڕۆژهەڵات و رۆژئاواوا هێرشی بکرێتە سەر٢٠.
لەجەنگی ساڵی ١٩٧٣ی نێوان عەرەب و ئیسرایل، جیهان بەتایبەتی  دەوڵەتەپیشەسازییەکان درکیان بەوە کرد کە بەکارهێنانی نەوت وەک چەکێکی سیاسی لەو جەنگە دەشێ زیانیان پێ بگەیەنێ٢١. بەهەمان شێوە هێرشەکانی١١ی سپتەمبەری ساڵی٢٠٠١ بۆ سەر ئەمریکا بەڵگەی ئەوە بون کەهیچ شتێک گەرەنتیی ئەوە ناکا دور بێ لە هێرش و زیان پێگەیاندن و گورز لێ وەشاندن٢٢،بەتایبەتی پاش ئەوەی فڕۆکەی مەدەنی لەبری موشەک بەکار هات وەک دکتۆر بوترس غالی بەمجۆرە گوزارشتی لێ کردووە٢٣. هەڕەشە بریتیە لە ئامرازی دەستوەشاندنی بەر دەستی دوژمن کەبەمەبەستی گورز وەشاندن سودی لێ وەردەگیرێت٢٤. بەدرێژایی شەڕی سارد دەوڵەتانی رۆژئاوا باسی هەڕەشەی سۆڤێتیان کردووە، نەک لەبەر ئەوەی کە زانیارییان لابووە سەبارەت بەئەگەری هێرشی یەکێتیی سۆڤێت بۆ سەریان، بەڵکو لەبەر ئەوەی یەکێتیی سۆڤێت توانایەکی سوپایی زەبەلاحی هەبووە. بەهەمان شێوە یەکێتیی سۆڤێتیش سڵی لەهێزو توانای سوپایی پەیمانی ناتۆ کردووە.
مەرج نیە هەڕەشەکان هەمیشە رون و ئاشکرا بن و هەروەها مەرج نیە هەموو خاڵەکانی لاوازی یان خاڵەکانی ئەگەری دەست لێ وەشاندن بۆ دروست کردنی مەترسی لەسەر ئاسایشی دەوڵەتان سودیان لێ وەربگیرێت. لەوانەیە هەڕەشە بدا لەکزی یان هەر نەمێنێ بەڵام کەس نازانێ پاشەڕۆژ چی پێیە. بۆیە، ئەگەری ئەوەی کە دەوڵەت دەستی لێ بوەشێنرێ یان زیانی پێ بگەیەنرێ، هەردەمێنێ و بەهۆی ئەمەوە دەبێ دەوڵەت خۆی بۆ بەرگری و خۆ پاراستن  ئامادە بکات تاکو لەئایندەی خۆی دڵنیا بێ.
ڕەهەندە ئەمنییەکانی سیاسەتی دەرەوەی دەوڵەتان
یەکەم- گۆشەگیری:
ڕەوتێکی سیاسیی دەرەکییە تێیدا تێکەڵاویی دەوڵەت لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا لە ئاستێکی نزمدایە. بنچینەی گۆشەگیری ئەوەیە گوایە پاراستنی ئاسایش و سەربەخۆیی دەوڵەت بەوە دێتە دی کە کەمتر مامەڵە لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا بکا بەڕادەیەک کە دەوڵەتەکە لە پەراوێزی ڕووداوەکاندا دەبێ و پەیوەندی بە ڕووداوەکانی جیهانەوە نابێ بۆ ئەوەی ناچار نەبێ ڕەفتارێکی دیاریکراو یان هەڵوێستێکی یەکلاکەرەوە بەرامبەر بەو مەسەلانە وەرگرێ کە زۆر لایەنی دیکەی تێوەی گلاون.
جێبەجێکردن و سەرکەوتنی سیاسەتی گۆشەگیری دەوەستێتە سەر پێوەرێک وەک ئەوەی دەوڵەتەکە بە ڕێژە کەمتر ترسی ئەوەی هەبێ کە هێرشی بکرێتە سەر یان دەبێ ئەوەندە بە هێز بێ کە پێویستی بە دروستکردنی هاوپەیمانی نەبێ بۆ پارێزگاری کردن لە خۆی. هەروەها دابڕانی جوگرافی ڕۆڵێکی گرنگی لە سیاسەتی گۆشەگیریدا هەیە وەک بوونی دەریای پان و پۆڕ و بیابانی گەورە، یان دەشێ دەوڵەتەکە لە ڕووی ئابوورییەوە گەیشتبێ بە ئاستی دابینکردنی بڕێکی دیاریکراوی خۆبژێوی یان بوونی سەرکردایەتییەکی سیاسیی وا کە زۆر هەوڵی فراوانخوازی نادا و ئەمە بە ئامانجێکی سیاسیی گرنگ دانانێت یان دەشێ ئەو دەوڵەتە بۆ بەرژەوەندیی زلهێزەکان بایەخی نەبێ یان سەرچاوەیەکی دابینکردنی پێداویستییەکانیان نەبێ.
لە سیاسەتی نێودەوڵەتاندا زۆر جار گۆشەگیری وەک ڕەوتێکی سیاسیی خۆی نواندووە و لەم بوارەدا ئەمریکا چاکترین نموونەیە، بەتایبەتی پاش حوکمڕانیی هەردوو ئیدارەی سەرۆک جۆرج واشنتن (١٧٨٩-١٧٩٧) کە ئەمریکییەکانی هانداوە خۆیان لە هاوپەیمانێتیی هەمیشەیی بپارێزن.
دووەم- پشت بەخۆبەستن:
پشت بەخۆبەستن Self-Reliance سیاسەتێکە دەوڵەتان بۆ پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی خۆیان هانای بۆ دەبەن. ئەم سیاسەتە وەک سیاسەتی گۆشەگیری زۆر بەتەنگ ئەوەوە نییە کە کۆمەک لە وڵاتان وەرگرێ یان وا لەدەوڵەتان بکا پابەندبن بە پاراستنی لە ڕووی سوپاییەوە بەڵام هەردوو سیاسەت لەوە لێک جیاواز دەبن کە هەریەکێکیان ڕێوشوێنی خۆی هەیە بۆ کەمکردنەوەی هەڕەشەکان. لەسیاسەتی گۆشەگیریدا وا لە دەوڵەتە دەکرێ کە جێ سەرنجی دەوڵەتانی تر نەبێ و زۆر پەیوەندی بەکاروباری دەرەوە نەبێ، لەکاتێکدا دەوڵەت بەهانا بردن بۆ سیاسەتی پشت بەخۆ بەستن هەوڵ دەدا لە ڕێگەی پەرەدان بە هێزی سوپایی خۆی هەڕەشەکانی سەر ئاسایشی خۆی کەم بکاتەوە و وا لە دوژمن بکا بیر لە هێرش کردنە سەری نەکاتەوە.
سێیەم- بێلایەنی:
بێلایەنی ڕەوتێکی یاساییە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا، تێیدا دەوڵەتێک بڵاوی دەکاتەوە کە پەیوەندی بە هیچ ململانێوە نیە. بێلایەنی بۆ دەوڵەتی بێلایەن و دەوڵەتە بەشەڕ هاتووەکان لە ڕووی یاساییەوە چەند ماف و ئەرکێکی گرتۆتەوە. مافی بێلایەنەکان کە دان بە بێلایەنییاندا بنرێت و دەوڵەتە بەشەڕهاتووەکان خاکی پێشێل نەکەن و ڕێز لە چالاکیی بازرگانیی بگرن. هەروەها بێلایەنەکانیش ئەرکیان لەسەرە وەک ئەوەی کە نابێ پشتگیریی هیچ لایەک بکەن و ڕێگە نەدەن خاکیان بە مەبەستی عەسکەری بەکار بهێنرێ و هەروەها دەبێ بێلایەنەکان دوور بن لە هەر دەستێوەردانێکی سوپایی.
ئەگەر دەوڵەتێک وای بەباش بزانێت کە دەبێ بێلایەن بێت، ئەوا بە ئارەزووی خۆی ئەوە ڕادەگەیەنێ کە ئەو دەوڵەتێکی بێلایەنە وەک ئەوەی کە بەلژیک لە ساڵی ١٩١٦دا کردی و نەوەک تێوەگلێ و ببێ بە لایەن لە جەنگی یەکەمی جیهان. هەروەها دەشێ بێلایەنی بەسەر دەوڵەتێکدا بسەپێنرێ و ئەمەش پێی دەوترێ بێلایەن کردن (Neutralization) و لەڕێگەی پەیمانی دووقۆڵی و فرەقۆڵییەوە دێتە دی وەک بێلایەنکردنی سویسرا لە ساڵی ١٨١٥ و بەلژیک لە ساڵی ١٨٣١ و لوکسمبۆرگ لە ساڵی ١٨٦٧ و نەمسـا لە ساڵی ١٩٥٥ و لاوس لە ساڵی ١٩٦٢.
چوارەم- دانەشکاندن بەهیچ لایەکدا:
سیاسەتی بێلایەنی کە لە ئەوروپا پەیڕەو کرا، بووە هۆی پەرەپێدانی سیاسەتێکی تر لە ناوەڕاستی ساڵانی پەنجاکانی سەدەی بیستەم، بەتایبەتی بۆ دەوڵەتانی ئاسیا و ئەفریقیا کە زۆرینەی دەوڵەتانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان پێک دێنن، ئەویش سیاسەتی دانەشکاندن بەهیچ لایەکدا (nonalignment).
ئەم سیاسەتە کاردانەوە بوو بەرامبەر بە ڕەوشی نێودەوڵەتی سەردەمی شەڕی سارد و ململانێی نێوان کامپی سەرمایەدار و کۆمۆنیست، واتە لەنێوان پەیمانی ناتۆ بە سەرکردایەتی ئەمریکا و پەیمانی وارشۆ بە سەرکردایەتیی یەکێتیی سۆڤێت.
پیادەکردنی سیاسەتی دانەشکاندن بەلای هیچ یەکێک لە لایەنەکانی شەڕی سارد بەو مانایە نییە کە ئیتر ئەو دەوڵەتانەی پەیڕەوی لەو سیاسەتە دەکەن نابێ هیچ هەڵوێستیان لە ڕووی سوپاییەوە هەبێت، کە ئەمەش وا دەکات پەیڕەوانی ئەم سیاسەتە جیاوازبن لە دەوڵەتانی بێلایەن. جگه لەوە, بێلایەنی بەوە لە دانەشکاندن جوێ دەکرێتەوە و کە بێلایەنی ئەنجامی سیستمێکی یاسایی نێودەوڵەتییە کە زلهێزەکان مەرجەکانی دەستەبەر دەکەن، لەکاتێکدا دانەشکاندن بەلای هیچ لایەکدا ڕەوتێکی سیاسییە و بە یاسا ڕێک نەخراوە، بۆیە هیچ شتێک ئەوەی بۆ دەستەبەر ناکات کە دەوڵەتی پیادەکەری ئەم سیاسەتە، بە هیچ جۆرێک واز لەم ڕەوتە ناهێنێ. ئەمە لە لایەک، لە لایەکی ترەوە ئەو دەوڵەتانەی هەوڵی دانەشکاندن بەهیچ لایەکدا دەدەن، هیچ شتێکی گەرەنتی ئەوەیان پێ نابەخشێ کە دەوڵەتانی تر لە کاتی هەڵایسانی شەڕدا ڕێز لەو هەڵوێستەی دەگرن.
دەوڵەتە بێلایەن و دانەشکاوەکان بەشێوەیەکی گشتی خۆیان چوارچێوەی ئازادیی بژاردەکانیان دەکێشن وەک خۆلادان لە هاوپەیمانی و هانابردن بۆ هەندێ مەسەلە کە پەیوەندیی بەکاروباری سوپاییەوە هەیە. ئەمەش هەمووی بۆ کەم کردنەوەی ئەگەری زیان پێ گەیاندن و هەڕەشەکان. بەڵام ئەو دەوڵەتانەی کە بەلای هیچ لایەکدا دایناشکێنن خۆیان بەم کۆت و بەندانەی دەوڵەتانی بێلایەن نابەستنەوە. دەوڵەتەکانی کە خۆیان وا ناوزەند دەکرد کە بەلای هیچ لایەکدا دایناشکێنن، نەدەبوون بە ئەندام نە لە پەیمانی ناتۆ و نە لە پەیمانی وارشۆ بەڵام پەیڕەوییان لە سیاسەت و ستراتیجیی ئەمنیی خۆیان دەکرد وەک پیادەکردنی گۆشەگیری و پشت بەخۆ بەستن و هەندێ جار بەشداریش دەبوون لە دروست کردنی هاوپەیمانییە ناوچەیییەکان.
پێنجەم- نەوروژاندن:
هەندێ لە دەوڵەتان کاتێک تووشی هەڕەشە دەبن، لەبری ئەوەی ڕووبەڕووی هەڕەشە ببنەوە نایوروژێنن و خۆیان لەگەڵیدا دەگونجێنن و لێرەدا یا دەبن بە هاوپەیمانی یان پەیوەندیی باشی لەگەڵدا دادەمەزرێنن. سیاسەتی نەوروژاندن (Band wagoning) واتە پەیمان بەستن لەگەڵ هێزی زاڵ کە مایهی هەڕەشەیە، ئەویش بەمەبەستی خۆپاراستن لە شەڕانگیزیی ئەو هێزە. یەکێ لە هۆکانی ئەوەی کە ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا پێش جەنگی یەکەمی جیهان تووشی هیچ هەڕەشە و گوڕەشەیەک نەبووە، پەیوەندیی باشی ئەمریکا بووە لەگەڵ بەریتانیا وەک هێزێکی گەورەی جیهان و سەرچاوەی ئەو کاتەی هەڕەشە. ئەمڕۆش دەوڵەتە عەرەبییەکانی کەنداو سیاسەتی نەوروژاندن و ڕازی کردنی دەوڵەتە گەورەکان پیاده دەکەن بۆ خۆپاراستن لە مەترسی و هەڕەشەکانی ئەو دەوڵەتانه.
هەندێ فاکتەر دەوڵەتان هان دەدەن بەهیچ لایەکدا دانەشکێنن وەک:
ئـ- دەشێ دانەشکاندن بەهیچ لایەکدا وەک هەوڵێک بێ بۆ پیادەکردنی سیاسەتی هێورکردنەوە (appeasement) چونکە پەیمان بەستن لەگەڵ خودی سەرچاوەی هەڕەشەدا دەتوانێ وا لەو سەرچاوەیە بکا کە چیتر گەڕ بەو دەوڵەتە نەکات و لێرەدا تاکتیکەکە لە تاکتیکی بەرگری دەچێ چونکە ئامانجەکەی نەهێشتنی هەڕەشە و ئەگەری پەلاماردان و دەستدرێژییە.
ب- دەشێ دەوڵەتەکە لە کاتی جەنگدا پەنا بۆ ئەم شێوازی کارکردنە ببا، ئەویش لەگەڵ ئەو دەوڵەتانەدا کە زۆرتر چاوەڕوانی ئەوەیان لێ دەکرێ کە سەرکەوتن بەدەست بهێنن بەو هیوایەی کە پاش وەدی هێنانی سەرکەوتنەکە پشکی لەو سەرکەوتنە بەر بکەوێ.
ستیڤن واڵت لەم بارەیەوە پەنجەی بۆ چەند گریمانەیەک درێژ کردووە کە نوێنەرایەتی لۆجیکی دانەشکاندن بەهیچ لایەکدا دەکاو ئەو گریمانانە بریتین لەمانەی خوارەوە:
ئەو دەوڵەتانەی کە ڕووبەڕووی مەترسیی دەرەکی بوونەتەوە، لەگەڵ ئەو دەوڵەتانەدا دەبن بە هاوپەیمان کەمایەی زۆرترین هەڕەشەن.
چەند دەوڵەتی سەرچاوەی هەڕەشە لەڕووی جوگرافییەوە لەو دەوڵەتەوە نزیکتر بێ، ئەوەندە ئەمە هانی دەدا ببێ بە هاوپەیمانی دراوسێکانی.
چەند توانای هێرشبەرانەی دەوڵەتی سەرچاوەی هەڕەشە زۆرتر بێ، ئەوەندەش دەوڵەتانی تر زۆرتر بەتەنگ ئەوەوە دەبن کەببن بە هاوپەیمانی.
چەند نیاز و مەرامی دەوڵەتی سەرچاوەی هەڕەشە شەڕانگێزتر و دەستدرێژکارانە تر و دڕتربێ، ئەوەندەش هەلی دەوڵەتانی تر بۆ دروست کردنی هاوپەیمانی لەگەڵیدا کەمتر دەبێ.
ئەو هاوپەیمانێتییانەی بۆ بەرپەرچدانەوەی هەڕەشەی دەرەکی دروست دەبن، زۆربەی کات پاش ئەوەی هەڕەشەکە دەبێ بە هەڕەشەیەکی مەترسیدار، لەبەریەک هەڵدەوەشێنەوە.
شەشەم- هاوپەیمانیتی:
باوترین ستراتیج بۆ کەم کردنەوەی زیان و نەهێشتنی هەڕەشەکان بریتییە لە کارکردن بۆ پەرەپێدانی هێزی سوپایی نەک تەنها لە ڕێگەی زیادکردنی توانای سوپایی خۆی بەڵکو هەروەها لە ڕێگەی دەستەبەرکردنی یارمەتیی دەوڵەتانی دیکە، واتە لەڕێگەی دروست کردنی هاوپەیمانیتی لەگەڵیاندا. پەیمان ڕێککەوتنێکە دوو دەوڵەت یان زیاتر بەهۆیەوە بەوە پابەند دەبن کە لەکاتی تەنگانەدا بە فریای یەکتری بچین و لەکاتی شەڕدا بە هەموو شێوەیەک یارمەتیی یەکتری بدەن. پەیمان ڕێککەوتنێکە بۆ هەماهەنگی لەنێوان دەوڵەتە ئیمزاکەرەکاندا لەبواری ئاسایشدا لەو مەسەلانەی کە جێی بایەخی هەردوولان بە ڕادەیەک کە دەوڵەتە هاوپەیمانەکان لەسەر ڕێ و ڕەسمی ئەندامێتی و پابەندبوونی لایەنەکان ڕێک دەکەون بەمەبەستی خۆپاراستن و پاراستنی دەوڵەتانی هاوپەیمانییەکە لە دوژمنێکی هاوبەش یان لە پێناوی ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو هەڕەشانەی کە لەدەرەوەی چوارچێوەی پەیمانەکە دەکرێته سەریان، چ ئەو هەڕەشانه هەڕەشەی ڕاستەقینە بن چ وا دادەنرێن کە هەڕەشەی ڕاستەقینەن. بەم پێیە، پەیمان ئامرازێکی سیاسییە ئەندامەکانی لە ڕێگەوە دەیانەوێ لەخۆیان دڵنیا بن و خۆیان لە دەستدرێژیی دەوڵەتێک یان لە دەستدرێژیی کۆمەڵە دەوڵەتێک بپارێزن.
ترسی هاوبەش بنچینە پتەوەکەی ڕێکخستنی هاوپەیمانییە. دەوڵەتە هاوپەیمانەکان بەهۆی دروست کردنی هاوپەیمانییەوە هەوڵ دەدەن پێگەی هێزی ئەندامەکانیان بە بەراورد لەگەڵ دەوڵەتە نائەندامەکان چاکتر بکەن و سیستمی کارا بۆ بەرپەرچدانەوەی پێک بێنن تاکو بڕی هەست کردن بە ئاسایش لەلایان لە ئاستێکی باڵاتر بێ. لەو هاوپەیمانییە فەرمییەی کە بە ئیمزاکردنی لەم جۆرە دەگات، دەوڵەتانی پەیمانەکە بەڵێن دەدەن کە پابەند بن بە ئەرکەکانیان بەرامبەر بە هاوبەشەکانیان و لەم پەیمانەدا دەقەکە سروشتی هاوپەیمانییەکە و مەرجەکانی بوون بە ئەندام و بارودۆخی خرۆشاندنی توانای هاوبەشەکان بۆ جێبەجێ کردنی پڕۆسەیەکی عەسکەری ڕوون دەکاتەوە، بەڵام خاڵی گەوهەری هەر هاوپەیمانییەک ئەو خاڵەیە کە وا دەکات دەستدرێژی کردنە سەر هەر ئەندامێکی هاوپەیمانییەکە دەستدرێژی بێ بۆ سەر هەمووان و بەهۆی ئەمەوە دەبێ میکانیزمەکانی بەرگریی هاوبەش کارا بکرێ.
هاوپەیمانییەکە لێی ڕادەبینرێ ئاسایشی لایەنەکان باشتر دابین بکات ئەویش بە پێی یەکێک لەم دوورایانە یان بە پێی هەموو ئەو دوورایانە:
لە ڕێگەی بوون بە ئەندام لە پەیمانێک کە بناغەیەکی پتەو بۆ بەرپەرچدانەوە دادەنێت.
لە ڕێگەی بوون بە ئەندام لە پەیمانێک لە کاتی جەنگدا پەنا بۆ جێبەجێ کردنی سیستمێکی کارای بەرگری دەبات.
لە ڕێگەی بوون بە ئەندام لە پەیمانێک کە وا لە هەندێ یان هەموو دەوڵەتان دەکا نەبن بە ئەندام لە هاوپەیمانیی دیکەدا.
هاوپەیمانییەکان دەبنه هۆی کەم کردنەوەی خەرجییەکانی دابین کردنی ئاسایش چونکە لە ڕووی خەرجییەوە بۆ دەوڵەتان باشترە ببن بە هاوپەیمانی دەوڵەتانی بەهێز لەبری ئەوەی کە بکەونە خۆ پەرەپێدانی جبەخانەی چەکی خۆیان. ئەم هاوپەیمانییە وایان لێدەکا کەمتر پێویستیان بە زیادکردنی بودجەی بەرگری بێ.
هاریکاریی سوپایی نێوان دەوڵەتان زۆر جۆر و شێوەی هەیە کە هەندێکی نافه رمییه وەک ڕاوێژکردن بە یەکتری لە ڕووی تە کنیک و پێشکەش کردنی چەک و ئاڵوگۆڕی زانیارییەوە و هەندێکی هاوپەیمانیی فەرمییە.
لێرەدا دەتوانین پەنجە بۆ هەندێ لە هاوپەیمانییە سوپاییەکان درێژ بکەین:
١- پەیمانی باکووری ئەتڵەنتیک (ناتۆ NATO):
ئەم پەیمانە بە پێی ڕێککەوتننامەی ڕۆژی ٩ی نیسانی ساڵی ١٩٤٩ی واشنتن دامەزرا و بارەگاکەی لە شاری برۆکسلە. ئەرکی ئەم پەیمانە لە کاتی دامەزراندنیدا پاراستنی ئەوروپای ڕۆژئاوا بوو لە یەکێتی سۆڤێت و دەوڵەتە ئەندامەکانی پەیمانی وارشۆ لەسەروبەندی شەڕی سارددا. هەموو دەوڵەتانی ئەندام لەم پەیمانە پشکیان هەیه لەهێزو کەلوپەلی سوپایی. پەیمانی ناتۆ لە ٢٦ دەوڵەت پێکدێت کەبەشێوەیەکی بنچینەیی بەسەر ئەمریکای باکوورو ئەوروپای ڕۆژئاواداو هەندێ شوێنی ئەوروپای ڕۆژهەڵاتدا دابەش بوون. هەندێ لەدەوڵەتەکانی لەدەوڵەتە دامەزرێنەرەکانن و هەندێکی تری دواتر بوون بە ئەندام تیایدا. دامەزرێنەرەکانی لەساڵی ١٩٤٩ بریتین لەئەمریکا، فەڕەنسا، بەلژیک، کەنەدا، دانمارک، ئایسلاند، ئیتالیا، لوکسمبۆرگ، هۆڵاند، نەرویژ، پورتوگال و بەریتانیا. ساڵی ١٩٥٢ تورکیاو یۆنان بوون بەئەندام تیایدا بەڵام لەماوەی نێوان ١٩٧٤-١٩٨٠ یۆنان لێی کشایەوە. پاشان لەساڵی ١٩٥٥دا ئەڵمانیای ڕۆژئاوا بوو بە ئەندام لەو پەیمانەو دواتریش پاش ئەوەی کە لەگەڵ ئەڵمانیای ڕۆژهەڵات یەکی گرتەوە، دیسان لەساڵی ١٩٩٠دا بۆوە بە ئەندام.
ساڵی ١٩٨٢ ئیسپانیا، ساڵی ١٩٩٩ چیک و هەنگاریاو پۆڵۆنیا، ساڵی ٢٠٠٤ بولگاریاو ئیستۆنیاو لاتڤیاو لیتوانیاو ڕۆمانیاو پاشان سلۆڤاکیاو سلۆڤینیا بوون بە ئەندام لە پەیمانەکە. ئەمەش گەورەترین پرۆسەی بوون بە ئەندام بوو لە مێژووی ئەم پەیمانەدا. ئێستاش چەندین دەوڵەت لە هەوڵی ئەوەدان کە ببن بە ئەندامی پەیمانەکە وەک ئەلبانیاو کرواتیاو مەکەدۆنیاو جۆرجیاو ئۆکراین.
ئەم پەیمانە سەرەڕای نەمانی پاساوی دامەزراندنی کە بەرپەرچدانەوەی تەوژمی کۆمۆنیزمە، تائێستا هەر ماوە پاش بڕانەوەی جەنگی سارد ڕۆڵی تری نواند، بەتایبەتی لە بواری دەستێوەردانی مرۆڤانەو پاراستنی ئاشتی، لەوانە دەستێوەردانی ناتۆ لە ساڵی ١٩٩٥دا لە بۆسنیا هێرزەگۆڤینیاو دەستەبەرکردنی ئاشتی و بڵاوکردنەوەی هێزی ئاشتی پارێز تیایدا، گورز وەشاندنی ئاسمانی لە یوگۆسلافیا لە ساڵی ١٩٩٩ بەبیانووی ململانێکەی بۆسنیا، دەستێوەردانی هێزەکانی ناتۆ لە کۆسۆڤۆ، ناردنی هێزی ناتۆ بۆ مەکەدۆنیا بەمەبەستی پاراستنی ئاشتی لە ساڵی ٢٠٠١ و سپاردنی ئەرکی هێزەکانی کۆمەکی ئاسایشی نێودەوڵەتی (ئیساف) بەهێزەکانی ناتۆ لە ئەفغانستان لە ساڵی ٢٠٠٣دا.
٢- ڕێکخراوی هاوکاریی شانگهای (SCO):
ئەم پەیمانە بەپێی ڕێککەوتننامەیەک هاتووەتە دی کە لە ١٥ی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٠١ لە شاری شانگهای لەچین لە نێوان پێنج دەوڵەت ئیمزا کراوە کە بریتین لە چین و ڕوسیا و کازاخستان و قیرغیزستان و تاجیکستان و دواتر ئۆزبەکستانیش ئیمزای کرد. ئامانجی پەیمانەکە وەک لە پەیماننامەکەی سانت پترسبۆرگ لە ڕوسیا هاتووە، پاراستنی ئەمن و ئاسایشی ناوچەی ناوەڕاستی ئاسیایە کە لە ژێر سێ هەڕەشەدایە و ئەم سێ هەڕەشەیەش بریتین لە تیرۆر، توندڕەوی و جوڵانەوە جیاخوازەکان.
٣- پەیمانی ئانزوس (ANZUS) :
ئەم پەیمانە لە نێوان سێ وڵاتدایە کە بریتین لە هەر یەک لە ئەمریکا و ئۆسترالیا و نیووزیلاند، ئەویش بەگوێرەی ئەو ڕێککەوتنەی کە لە یەکی ئەیلوولی ساڵی ١٩٥١ لە شاری سان فرانسیسکۆ ئیمزا کراوە و تێیدا بڕیاری هاوکاریی نێوان هەر سێ وڵات کراوە لە مەسەلەکانی تایبەت بە ئاسایشی ناوچەی ئۆقیانووسی ئارام بەڵام ئەم پەیمانە دواتر پەڕەی پێ دراو هاوکاریی سوپاییشی گرتەوە. شایانی باسە کە ئێستا نیووزیلاند ئەندامی کارای ئەم پەیمانە نییە چونکە لە ساڵی ١٩٨٥دا بەربەرەکانیی ئەمریکای کردو ئەو مافەی بەو کەشتییانەی ئەمریکا نەدا کە بە وزەی ناوکی کار دەکەن یان چەکی ناوکییان هەڵگرتووە بۆ مانەوە لە بەندەرەکانی. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە کاتی جەنگی دووەمی کەنداو داو هەروەها لە هەڵمەتی دژ بە تیرۆردا، نیووزیلاند یارمەتیی ئەمریکا و ئۆسترالیای دا.
٤- ڕێککەوتنەکانی بەرگریی نێوان پێنج هێزەکە (FPDA):
ئەم پەیمانە ساڵی ١٩٧١ لە نێوان پێنج دەوڵەت (بەریتانیا و ئۆسترالیا و نیووزیلاند و مالیزیا و سەنگاپوور) ئیمزا کراو ئەم پێنج دەوڵەتە ڕێککەوتنی دوو قۆڵییان لەگەڵ یەکتریدا ئیمزا کردووە کە تێیدا باس لەوە کراوە کە هەرکات هەر یەک لە مالیزیاو سەنگاپوور هەڕەشەیان لێ کرا یان هێرشیان کرایه سەر، ڕاوێژ بەیەکتری دەکەن و هەڵوێست وەردەگرن. ئەمەش پاش ئەوە هات کە بەریتانیا لە ساڵی ١٩٦٧دا هێزەکانی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی کەناڵی سویس کێشایەوە و بەهۆی ئەمەوە بەریتانیا چیتر نەیتوانی گەرەنتیی پاراستنی ئەم دوو دەوڵەتە بکات. پاشان پەیوەندیی عەسکەریی نێوان دەوڵەتە ئەندامەکانی هاوپەیمانییە کە پەڕەی سەندو هەموو لایەنەکانی لە ساڵی ١٩٨١دا ڕەزامەندییان لەسەر ئەوە نیشاندا کە دەست بە مانۆڕی هاوبەش بکەن.
٥- ڕێکخراوی پەیمانی ئاسایشی بەکۆمەڵ (csto):
ئەم ڕێککەوتننامەیە لە چوارچێوەی گرووپی دەوڵەتە سەربەخۆکاندا لە ١٥ی حوزەیرانی ساڵی ١٩٩٢دا ئیمزا کراوە و لە سەرەتادا ئەم دەوڵەتانە ئیمزایان کرد: ڕوسیا، ئەرمەنستان، کازاخستان، قیرغیزستان، تاجیکستان و ئۆزبەکستان، پاشان ئازەربایجان و جۆرجیاو بیلارووسیا بوون بە ئەندام تێیداو لە ٢٠ی نیسانی ساڵی ١٩٩٤ پێی نایە قۆناغی جێبەجێ کردنەوە. بەپێی ئەم هاوپەیمانییە، ئەندامەکان پابەند دەبن بەوەی کە هانا بۆ بەکارهێنانی هێز نەبەن و نەچینه ناو هیچ هاوپەیمانییەکی ترەوە. هەروەها وەک پرنسیپی هاوکاری و هاوبەستەگیی و ئاسایشی بەکۆمەڵ دەنوێنی، هەر دەستدرێژی و هێرشێک بۆ سەر یەکێ لە ئەندامەکان بە دەستدرێژی و هێرش بۆ سەر هەمووان دەژمێردرێ.
تایبەتمەندیی ئەم هاوپەیمانییە ئەوەیە کە ئەندامەکانی زۆر پێوەی پابەند نەبوون و لەم ڕووەوە هەندێکیان وەک ئۆزبەکستان لە پەیمانەکە کشانەوە و پاشان گەڕانەوە ناوی.


٦- پەیمانی ئاسایشی هاوبەشی ئەفریقیای ناوەڕاست (copax):
ئەم پەیمانە یەکێ لە دەزگاکانی گرووپی ئابووریی دەوڵەتانی ئەفریقیای ناوەڕاستە و بە کورتکراوەیی پێی دەگوترێت (ECCAS) کە ساڵی ١٩٨٥ بە مەبەستێکی ئابووری دامەزراوە. بەڵام ململانێ و دووبەرەکییەکانی ناوچەی ئەفریقیای خوار بیابان لە ناوەڕاستی ساڵەکانی نەوەدی سەدەی ڕابردوو ناچاری کرد پەنا بۆ هەندێ میکانیزم بۆ پاراستنی ئەمن و ئاسایش ببا وەک دروست کردنی ڕێکخراوی کۆپاکس لە ساڵی ١٩٩٩دا کە بەهۆیە وە چەند میکانیزمێک بۆ پاراستن و سەقامگیرکردنی ئاسایشی ناوچەی ئەفریقیای ناوەڕاست کارا کرا وەک گۆڕینەوەی زانیاریی هەواڵگری لە چوارچێوەی سیستمێکی خێرا یەکتری ئاگادارکردنەوە و دروستکردنی هەماهەنگی لە نێوان سوپاکانی دەوڵەتە ئەندامەکان و پێکهێنانی چەند یەکەیەکی عەسکەریی فرە ڕەگەز لە دەوڵەتانی هاوپەیمانییەکە کە بەمەبەستی پاراستنی ئاشتی و فریاکەوتنی مرۆڤانە.
٧- هاوپەیمانیی کاتیی تایبەت بە هەندێ ئەرکی دیاریکراو:
نموونەی ئەم چەشنە هاوپەیمانییانە هاوپەیمانیی عەسکەریی ئەمریکا لەدژی عێراق لە جەنگی دووەمی کەنداو لە ساڵی ١٩٩١. نموونەیەکی تر گەلەکۆمەکیی نێودەوڵەتیی ساڵی ٢٠٠٣یە کە ئەمریکا بە مەبەستی هێرشکردنە سەر عێراق پێکی هێنا. ئەگەرچی ٨٥٪ی ئەوەیە پێی دەوترێ هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی هێزی ئەمریکی بوو بەڵام بوونی زێدەتر لە ٤٠ دەوڵەت لەو هاوپەیمانییە کە شانبەشانی هێزەکانی ئەمریکا شەڕیان کردووە یان ئاسانکاریی عەسکەریی هەمەجۆریان پێشکەش کردووە، سەنگی سیاسیی خۆی هەیە چونکە شکستی ئەمریکا لە دەرکردنی بڕیارێک بۆ ڕەوایی بەخشین بە هێرشکردنە سەر عێراق بەبیانووی بوونی جبەخانەیەکی گەورەی چەکی کۆکوژ لە عێراقدا، وای لە ئەمریکا کرد بکەوێتە گەڕ بۆ دۆزینەوەی چەترێکی سیاسی بۆ کارە تاکڕەوەکەی بۆ هێرشکردنە سەر عێراق، ئەویش لە ڕێگەی فراوانکردنی بازنەی دەوڵەتانی بەشدار لە هاوپەیمانییەکەدا.



ئەم بابەتە لە گۆڤاری سەنتەری لێکۆڵینەوەی ستراتیجی ژمارە ٦٨ وەرگیراوە