کەمینە نەتەوەی و ئایینی ومەزهەبی یەکانی
کوردستان

کەمینە: پێناسەوخەسڵەت
پێدەچێ زۆر لەلێکۆلیاران و پسپۆرانی تایبەت بە لێکۆڵینەوەی کەمینەکان یەکدەنگ و کۆک نەبن لەسەرپێناسەکردنی چەمکی کەمینە. ئەم چەمکە بەپێ ی لێکۆڵینەوە سۆسیۆلۆجی و سیاسی یە تازەکان چەندین پێناسەی بەخۆوەگرتووە کەهەندێکیان جیاوازییەکی تەواویان لەگەڵ پێناسەی باوی چەمکی کەمینە هەیە .
هۆی جیاوازی پێناسەکردنی ئەم چەمکانە لەجیاوازی ئەو پێوەرەیە(معیار) سەردەردێنێ کە لێکۆڵیاربۆدەستنیشان کردنی ئەم چەمکە پەیڕەوی دەکا. بۆنمونەهەندێ لێکۆڵینەوەکان (١/٨٩) کەمی ی وزۆری هەرگروپێک ناکەنە پێوەربۆپێناسەکردنی کەمینەیەک ، بەڵکوزیاترجەخت لەسەرگرنگی ئەم گروپە دەکەن ووەک پێوەرێک بۆ دەستنیشان کردنی کەمینەکانی هەروڵات وکۆمەڵگایەک،
واتە لێرە پێوەری گرنگی زاڵە بەسەرپێوەری ژمارە. لەلایەکی ترەوە هەندێ لێکۆڵینەوەی سۆسیۆلۆجی جەخت لەسەر پێوەری بەرژەوەندی دەکەن (١/٨٩) .
بەڵام سەرباری هەبوونی بۆچوون و دیدی جیاجیا بۆپێناسەکردن و دەستنیشان کردنی چەمکی کەمینە تاکو ئێستا زۆربەی لێکۆڵینەوەکان جەخت لەسەرپێوەری ژمارە دەکەن وەک پێوەرێک بۆجیاکردنەوەو پێناسەکردنی هەرگروپێکی رەگەزی یان مەزهەبی، ئەم پێوەرە هەمان بۆچونی نەتەوەیەکگرتووەکانە بۆپێناسەکردنی کەمینە (چەند گروپێکن لەناو گەلێکی دیاریکراودا دەژین . چەندین خەسڵەتی ئیتنی یان ئاینی یان زمانەوانیان هەیە کەبەشێوەیەکی ئاشکرا لەهی گەلی باڵادەست جیاوازترە،ئەم گروپانە‌ حەزدەکەن ئەم خەسڵەتە تایبەتی یانەی خۆیان بپارێزن)) (٢/١٢) .
بەپێی ی ئەو پێناسەیەی سەرەوە، بۆدەستنیشان کردن وناساندنی هەرگروپێک وەک کەمینە پێویستە چەند خاڵێک رەچاوبکرێت.
١- ژمارەی ئەوگروپە تاحەددێک زۆر بێت، واتە نابێت تاقمێک یان چەند کەسێک یان خێزانێک وەک کەمینە بناسرێت تەنیا لەبەر ئەوەی تایبەتمەندی یەکیان هەیە کەلەزۆرینە جیایان دەکاتەوە.سەبارەت بە ژمارەی پیویستی هەرگروپێک بۆ بونیان بەکەمینە ئەم پێوەرە تائاستێکی  زۆر ڕای جیاوازی هەیە بەڵام ڕەنگەبوونی ژمارەیەکی پێویست بۆ دروستکردنی جۆرێک لەکۆمەڵگای بچوکی تایبەت (مجتمع خا‌ص) کەخاوەن کلتوری تایبەتی خۆیەتی بەس بێت بۆناساندنی هەرگروپێک وەک کەمینە .
2-چەند پەیوەنییەکی ئەتنیکی زمانەوانی یان دینی یا مەزهەبی لەنێوانیاندا هەبێت کەوایان لێبکات لەزۆرینە جیایان بکاتەوە.
3-دەبێت کەمینەکە درک بەو جیاوازی یە بکەن و ئارەزوی پارێزگاری کردن و پێشخستنی بکەن. بەپێ ی ئەم خاڵە بوونی چەند خەسڵەتێکی هاوبەشی نێوان گروپەکان پیویستە لەلایەن خودی ئەوگروپانەوە درک وهەستی پێ بکرێ، چونکە زۆرجار راستی یە بابەتی ومێژوویی یەکان لەگەڵ هەستی گروپێک سەبارەت بەبابەتێکی دیاری کراو یەک ناگرنەوە، بۆیە لێرە پێویستە رەچاوی هەستی گشتی گرووپەکە بکرێ.
لەلایەکی ترەوە بۆ ناساندی هەرکەمینەک پێویستە ئەو کەمینەیە سەرباری درک کردن بەسۆزی هاوبەش لەنێوان خۆیاندا ئارەزووی ئەوەی هەبێت کەئەوتایبەتمەندی یەی خۆی بپاریزێت وپەرەی پێبدات.
کەمینەکانی هەرێمی کوردستان
هەرێمی کوردسانی ‌عێراق وەک زۆربەی هەرێم و دەوڵەتانی دنیا خاوەن چەندین کەمینەی رەگەزی و ئاینی و مەزهەبی یە. رەنگە ئێستا هیچ دەوڵەتێک لەجیهاندا نەبێت کەخاوەن چەندین کەمینەی بچوک یان گەورە نەبێت.
بۆجیاکردنەوەو ناساندنی چەمکی کەمینە لەکوردستاندا پشتمان بە پێناسەکەی نەتەوە یەکگرتووەکان بەستوە کەژمارە دەکاتە پێوەری سەرەکی دەستنیشان کردنی کەمینە و زۆرینە.
ئاشکرایە کە گەورەترین گروپی ئیتنی لەهەرێمی کوردستاندا نەتەوەی کوردە،ئەم نەتەوەیە، سەرباری خەسڵەتە نەتەوەیی یە سەرەکی یەکەیەوە لەڕووی مەزهەبی یەوە دابەش بۆتە سەردوو مەزهەبی سوننەوشیعە. سەرەڕای ئەم دابەشبوونە مەزهەبی یە گەلی کورد پەیرەوانی چەندین ئاینی جیاوازی وەک ئێزیدی و مەسیحی و کاکەیی لەخۆگرتووە کەهەندێکیان،وەک ئێزیدی، نزیکەی ٨-٪١٠ سەرجەم دانیشتوانی کوردی هەرێمی کوردستانی عیراق پێک دێنن.
بەهەرحاڵ پێش ئەوەی باس لەکەمینەکانی کوردستان بکەین پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کەگەورەترین گروپی ئیتنی-مەزهەبی لەکوردستاندا کوردی سوننەیە کەنزیکەی ٪٦٠ کۆی سەرجەم دانیشتوانی هەرێمی کوردستان پێکدێنێ. دەستنیشان کردنی زۆرینە لە هەرێمی کوردستان ئەوەندەی پێداویستی یەکی(اجراء)ی یە کەبۆ رونکردنەوەی ئەکادیمی پێویستە ئەوەندە  زادەی واقعێکی ئیتنی-مەزهەبی نی یە، چونکە ئەم زۆرینەیە لەڕوی هەستکردنی جەماعی یەوە هەمان هەستی زۆربەی کوردە غیرە سوننەکان وغەیرەموسڵمانانی هەیە، بۆیە ئەم زۆرینەیە هەستێکی تایبەتی ئەوتۆی بە جیاوازی نی یە کەیەکێکە لەسێ مەرجی سەرەکی دروستبوونی هەرگروپێکی تایبەت.  

أ-کەمینە رەنگەزی یەکان :
دووکەمینەی سەرەکی دەگرێتەوە:
١- تورکمان
٢-عەرەب
١-تورکمان کورتەیەکی مێژوویی
مێژووی هاتنی تورکمانەکان بۆ کوردستانی عێراق بۆسەدەی یازدەهەم دەگرێتەوە(٢/٥٧). لەچارەکی دووەمی ئەم سەدەیە چەند شەپۆلێکی فراوانی خێڵە تورکمانەکان لەئاسیای ناوەراستەوە رویان کردە باکوری ئێران و پاشانیش هەندێ لەوخێڵە تورکمانانە ڕویان کردە کوردستان.
لەسەرەتای سەدەی یانزدەهەم خێڵە تورکمانەکان پاش روخاندنی میرنشینی عەیاری ودوستەکی و جاوانی دەستیان بەسەر ناوچەیەکی فراوانی کوردستانی عێراق گرت (٣/٥٧). ساڵی ١١٣٢ هەولێریان داگیرگردو میرنشێنیکیان بەناوی میرنشینی ئەلبتەکینی دامەزراندن (/٥٧).
بەهۆی شێوازی کۆچەری ژیانی تورکمانەکان ئەم خێڵانە پاش هاتنیان بۆ کوردستان بەردەوام لەگەڕان و جوڵەبوون ولەناوچەیەکی دیاری کراودانیشتەجێ نەبوون، هەربۆیە تا ناوەڕاستی سەدەی پانزە هیچ کۆمەڵگایەکی تورکمان لەکوردستاندا بەدی نەکرا. لەناوەڕاستی سەدەی پانزەوە بەهۆی داگیرکردنی کوردستانی عێراق لەلایەن دەوڵەتی قەرە قۆینلۆی تورکمانی یەوە بەشێکی بەرچاوی قەرەقۆینلۆکان نیشتەجێ ی شاری کەرکوک بوون بەمەش یەکەم کۆمەڵگای تورکمانی لەکوردستان دەمەزرا(٣/٥٧).
ساڵی١٤١٥ دوای داگیرکردنی کوردستان عێراق لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی یەوە ژمارەیەکی زۆەری تورکی عوسمانی نیشتەجێ ی کەرکوک وهەولێروموسڵ بوون، ئەم نیشتەجێ کردنە بەشێک بوولەسیاسەتی دەوڵەتی عوسمانی بۆدابین کردن وپارێزگاری کردن لەڕێگەی نێوان ئەستەمبوڵ و بەغداد. بەم شێوەیە ژمارەی تورکامان و تورکەکانی عێراق زیادی کردو کۆمەڵگایەتی تورکمانی بەهێز لەهەولێرو کەرکوک چەکەرەی کرد (٤/١٥).

جوگرافیاو دانیشتوان:
تورکمانەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق پچڕپچرو هەڕەمەکی بەسەرخاکی کوردستانی عێراق دابەشبوون. لەڕوی جوگرافی یەوە چەندین کۆمەڵگای تورکامانی بەسەرشارەکانی کوردستان دابەشبووە. لەباکورەوە تورکمانەکان بەشێکی بەرچاوی دانیشتوانی شاری تەللعفەرپێک دێنن. لەنێوان تەللعفەرهەولێرکەزیاترلە ٢٠٠ کلم درێژە بێجگە لەچەند گروپێکی تورکمانی بچوک باکوری رۆژهەڵاتی موسڵ هیچ کۆمەڵگایەکی تورکمانی بەدی ناکرێن.
ناوەندی قەزای هەولێر ژمارەیەکی بەرچاوی تورکمان تیایە. بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٧٥ لە٦٪ی دانیشتوانی ئەم شارە تورکمان بوە(٥/١٥٥). لەنێوان کەرکوک هەولێردا بڕێکی کەمی تورکمان نیشتەجێ ی شارۆچکەی پردێ بوونە. بەڵام کەرکوک گەورەترین مەڵبەندی نیشتەجێبوونی تورکمانە لەکوردستانی عێراق. بەپێ ی ئاماری ساڵی١٩٢٢ لە٢٣٪ ئەم پارێزگایە تورکمان بوون ئەم ڕێژەیە سڵی ١٩٥٧دابەزی یە ٢١٪(٥/١٥٦).
سەرەڕای ئەوەی ٨٠٪ سەرجەم تورکمانەکانی عێراق نیشتەجێ ی کەرکوکن ئەم شارە خسڵەتێکی تایبەتی تری هەیە ئەویش بوونی چەندین گەڕەک ولادێ ی  تایبەت بە تورکمان، ئەم دیاردەیە لە هیچ شوێنێکی تری کوردستان بەدی ناکرێت .
ناوچەکانی داقوق و توز و کفری  و خانەقین و مەندەلی ژمارەیەکی بەرچاوی تورکمانی تێدایە، بۆ نمونە رێژەی تورکمانەکان لەناحیەی داقوق دەگاتە ٤٠٪ بەڵام سەرباری ئەم بەربڵاوی یە تورکمانەکان لەهیچ شوێنێکی کوردستان زۆرینەی (٥٠٪زیاتر) پێکناهێنن.
 بەشێوەیەکی گشتی ژمارەی دانیشتوانی تورکمانی عێراق خۆی لە ٠،٥ ملیون کەس دەدات بەمەش نزیکەی ٨٪ کۆی دانیشتوانی هەرێم پێکدێنن و لەروی جوگرافی یەوە ناچەیەکی یەکگرتو پێکناهێنن و  بەڵکو بەشێوەی دورگە ئاسا لەنێو زۆرینەیەکی کوردا دەژین.
ئاین ومەزهەب
 لەڕوی ئاینی یەوە زۆربەی هەرە زۆری تورکمانەکانی عیراق موسڵمانن هەرچەندە بەشێکی کەمی تورکمانەکان کە بەگاور تورکمان دەناسرێت پەیرەوانی ئاینیی مەسیحین، بەڵام پێدەچێ ئەم گروپە لەگەڵ ڕۆژگارا لەناومەسیحی یەکانی کەرکوکدا توابنەوە.
لەڕوی مەزهەبی یەوە زۆربەی تورکمانەکان (نزیکەی٥٥٪) موسڵمانی سوننەی حەنەفین هەمان مەزهەب و تایفەی دیینی عوسمانێکانیان (حەنەفی) هەیە. ئەم بەشە( سوننە) تورکمانەکانی هەولێرو بەشی هەرەزۆری تورکمانەکانی کەرکوک پێکدێنێ.
سەبارەت بەتورکمانە شیعەکان رێژەی٤٥٪تورکمانی کوردستانی عیراق پێکدێنن(٦/٦٨) ئەم شیعانە لەزەمانی دەوڵەتی قەرەقۆینلو و سەفەوی دا نیشتەجێی ی کوردستانی عیراق بوون. ئەم مەزهەبە بەشێوەیەکی سەرەکی لەنێو تورکمانەکانی تەلەعفەر و بەشێکی تورکمانەکانی کەرکوکی هەندێ ناوچەی باشوری کەرکوک و قەزای مەندەلی بڵاوبوونەتەوە
 واقعی سیاسی تورکمان (٧/١٥) :
لەسەرەتای دروستبونی دەوڵەتی عیراقەوە تورکمانەکان رۆڵێکی ئەوتۆیان لەژیانی سیاسی عیراقدا نەبووە. لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی دا تورکمانەکان لەبەرچەند هۆی زمانەوانی ومەزهەبی یەوە رۆڵێکی دیاریان لەبەڕێوەبردنی ئیدارەی عوسمانی لەعیراقدا هەبووە، دیارە ئەم ڕۆڵە تەنها تورکمانە سوننەکانی دەگرتەوە، چونکە تورکمانە شیعەکان زۆر کەیفیان بەدەوڵەتی عوسمانی نەدەهات  و زۆر جاریش لەلایەن ئەستەمبوڵەوە وەک سیخوڕی دەوڵەتی ئێرانی (سەفەری وقاچاری) تەماشا دەکران.
بنەمای دەسەڵاتی عوسمانی یەکان لەعیراق رۆلێ تورکمان لەسیاسەی عیراق زۆر کەم بووەو خودی تورکمانەکان لەژیانی سیاسی کشانەوەو زیاتر سەرقاڵێ ژیانی تایبەتی خۆیان بوون. لەماوەی نێوان ١٩٢٥-١٩٩١دا بێجگەلەساڵانی ١٩٥٨-١٩٦٣ ژیانی سیاسی عیراق هیچ دیاردەیەکی تورکمانی ئەوتۆی بەخۆوە نەبینی و تەنها پاش ڕاپەرینی١٩٩١حیزب ورێکخراوە تورکمانەکان دەستیان بەچالاکی سیاسی کرد.
 لەڕوی بیروبۆچونی سیاسی یەوە توەکمانەکان بۆچەندین گروپ و ڕەوتی سیاسی دابەشبوون. بەڵام بەشێوەیەکی گشتی دوو بۆچونی سیاسی سەرەکی هەیە کەلەپاڵیادا چەند حزبێکی بچوکی سیاسی کاردەکەن.
١- نەتەوە پەرستە عیلمانیەکان: ئەم بۆچونە زیاتر لەناو تورکمانە سوننەکاندا برەوی سەندوە لەچەند حیزبێک پێک هاتووە کەلەژێر ئاڵای بەرەیەک کاردەکەن کەناوی  (بەرەی تورکمانی عیراق)ە.
سەرەڕای روخساری نەتەوەیی ئاشکرای ئەم گروپە، بەرەی تورکمانی دیدێکی سیاسی رونیان بۆ مەسەلەی تورکمان و رێگە چارەی سیاسیان نییە. لەم روەوە هەندێ بۆ چونی رۆمانسی-سیاسی دوورلەواقعدا بەدی دەکرێ کەبەڕاشکاوی بەواقعی سیاسی و جوگرافی و دیموگرافی تورکمانی کوردستانی عیراق نامۆیە.
لەراستی ئەم گروپە کەوتۆتە ژێر کاری گەری پەیوەندی یە تایبەتییەکانی خۆی لەگەڵ ئەنقەرەدا بەشێوەیەک زۆرسیاسەتی بەرەی تورکمانی و سیاسەتی تورکیا لە کوردستانی عیراقدا تێکەڵ بەیەکتردەبن جیابونەوەیان کاری ئاسان نابێت.
٢- نەتەوە پەرستە دینی یەکان :ئەم بۆچونە زیاترلەناو تورکمانە شیعەکاندا برەی پەیدا کردووە پارتی ئیسلامی تورکمانی عیراق بەرچاوترین نوێنەری ئەم دیاردەیە سیاسی یەن.
شیعە تورکمانەکان وەک زۆربەی شیعەکانی عیراق درەنگ کەوتنە ناو مەیدانی سیاسی عیراقەوە. ئەم گروپە دوای شۆرشی ئیسلامی ئیران وباسک ئەستوربوونی بزوتنەوەی ئیسلامی سیاسی شیعە لەعیراق سەری دەرهێناوە. لەداواکاری یە نەتەوەیی یەکاندا جیاوازییەکی ئەوتۆ لەنێوان ئەمان ونەتەوە پەرستە عیلمانی یەکان بەدی ناکرێت، تەنها ئەوەنەبێت کەئەم تاقمەبانگەشە بۆمانەوەی پەرەسەندنی هەندێ ڕێوڕەسمی دینی لەنێو کۆمەڵگای تورکمانی دەکەن، بۆ نمونە زۆر بەتوندی دژی ئەو هەوڵەی تورکمانە عیلمانی یەکانن کەپیتی لاتینی(تورکی) بۆزمانی تورکمانی بەکار بێنن وپێ لەسەر مانەوەو بەکارهێنانی پیتی عەرەبی دادەگرن.بەڵام سەرباری پاڵپشتی ئیران بۆئەم گروپە هێشتا ڕۆڵێکی ئەوتۆیان لەژیانی سیاسی کوردستانی عیراقدا نی یە.
 سەرەڕای ئەم دوو ڕەوتە سیاسی یە سەرەکی یەی تورکمان چەند حیزب و تاقمی بچوکی تورکمان هەن کەبۆچونی سیاسی جیاوازیان هەیە، بەڵام ئەم حیزب وتاقمانە رۆلێکی ئەوتۆیان لەژیانی سیاسی تورکمان وکوردستانی عیراقدا نی یە.
بەشێوەیەکی گشتی باڵی بەرەی تورکمانی ئێستا بەگەورەترین وسەرەکیترین هێزی سیاسی تورکمان لەکوردستانی عیراق دەژمێدریت . ئەم باڵ بەهۆی لێڵی بەرنامەی سیاسی کارکردنیان و توندڕەوی بیرو بۆچونی سیاسیان تاکو ئێستا نەیانتوانیوە تێکەڵی ژیانی سیاسی هەرێمی کوردستانی عیراق بن وپردێکی پەیوەندی لەنێوان خۆیان و هێزەسیاسی یەکانی کوردستان دروست بکەن.
٢-عەرەب
 نەتەوەی عەرەب دەچنەسەر ئەوخێڵە سامی یانەی کەلەپێش زایینی یەوە نیشتەجێ ی نیمچەدورگەی عەرەب بوون. یەکەم سەرچاوە کەئاماژە بەبوونی عەرەب لەسنورەکانی بااشوری رۆژئاوای عیراق دەکات سەرچاوەئاشوری یەکانە  کەلەسەدەی ٩ ۆێش زایینی باس لەبوونی هەندێ خێڵی عەرەبی لەوسنورەی عیراقی ئێستادەکا (٨/٦٥).
لەسەردەمی ئیمپراتۆریەتی ساسانی دا هەندێ خێڵی عەرەب نیشتەجێ ی لێوارەکانی فورات لەباشوری عراق بوون توانی یان چەند میرنشینێک وەک غەساسینەو مەنازیرە لەناوچەی زی قارو حللەی ئێستا دروست بکەن. بەڵام لەسەدەی شەشی زایینی دا پاش فتوحاتی ئیسلامی ژمارەیەکی زۆری خێڵی عەرەب بەرەو عیراق و سوریاو میسر بڵاو بونەوەو تیایدا نیشتەجێ بوون.
مێژووی هاتنی عەرەب بۆ هەرێمی کوردستانی عیراق بۆ سەرەتای فتوحاتی ئیسلامی دەگەڕێتەوە.مێژوونوسی ئیسلامی  بەناوبانگ بەلاز وەرەی ئاماژە بەوە دەکا کەدوای سەرهەڵدانی ئایینی ئیسلام چەند خێڵێکی عەرەب نیشتەجێ ی ناوچەی شنگار بوون ئەویش پاش ئەوەی ئەم ناوچەیە لەلایەن عەیازی کوڕی غەنەم دەگیرکرا(٨/٦٠).
هاتنی خێڵە عەرەبەکان بۆ کوردستانی عیراق سەرەتا بەتەنها ناوچەی شنگارو تەلەعفەری گرتەوە، ئەویش لەبەرنزیکی لەبیابانی جزیرەو سوریاوە. بەڵام لە قۆناغەکانی تردا هەمووناوچە سنوری یەکانی نێوان هەرێمی کوردستانی غیراق و عیراقی تەنییەوە.
لەسەدەی حەڤدەهەم شەپۆلێکی گەورەی کۆچی عەرەبی لەدورگەی عەرەبەوە بەرەوعیراق و کوردستان هاتن.خێڵەکانی جبور لەنزیک لێواری دیجلەو خێڵی ئەبوحامد نزیک چیای شنگار جموجۆڵیان نواند(٨/٦١).
لەسەدەی نۆزدەهەمی زایینی، بەتایبەتی پاش دەسبەکار بوونی مەدحەت پاشا والی بەغدا(١٨٦٩)ز چەند خێڵێکی عەرەبی (رەبیعە،بەنی ئەوس، جبور) دەشتەکانی مەندەلی وبەلەدروزو قۆڵڕەبات و عەشرەتەکانی (کرێوی لهێب) دەشتەکانی قەرەتەپەیان تەنییەوە. (٩١/٢٢٠). ئاشکرا مەدحەت پاشاو ئەووالی یانەی کەپاش ئەوهاتن هانی ئەوعەشرەتانەیان بۆ نیشتەجێ کردن دەدات تاکو لەگیروگرفت و شەڕوشۆڕی ئەم عەشرەتانە رزگارریان بێت.
هەرلەم ماوەیەدا هەندێ لەخێڵەکانی وەک تەی و جبورلەزەوی یەکانی قەراج نیشتەجێ بوون(٩/٢٢٠) ئەم کۆچکردن و نیشتەجێ بونەوی خێڵەعەرەبە بیابانی یانەی لەهەرێمی کوردستانی عیراق دەژمێردرێ.
 ئاشکرایە پاش دروستبوونی دەوڵەتی تازەی عیراق ساڵی١٩٢١وبەتایبەتی پاش دەستبەکاربوونی چەند وەزارەتێکی نەتەوە پەرست لەسەرەتای سی یەکانی سەدەی بیست سیاسەتی نیشتەجێ کردنی عەشیرەتە عەرەبەکان لەکوردستانی عیراق شێوازێکی تازەی بەخۆوەبینی ئەویش بەوەی کەئەم جارەهۆکاری سیاسی لەپشت پرۆسەی نیشتەجێ کردنی هەبوو،بەپێچەوانەی قۆناخەکانی پێشترلەهۆکارەکۆمەڵایەتی ئەمنی یەکان هۆی سەرەکی ئەونیشتەجێ بوونەبووە.
ساڵی ١٩٣٧ بیست هەزارخێزانی عەرەب لەحەویجەومەڵبەندی نێوان داقوق و تازەخورماتونیشتەجێ کران (٨/٦٣) .لەچلەکانی سەدەی بیستا چەند عەشیرەتێکی عەرەبی نیشتەجێ ی قەرەخان(جەلەولا)ومەندەلی کران(٩/٢٣٦).
دوای دروست بوونی کۆماری عیراق ساڵی١٩٥٨ ژمارەی عەرەب لەهەرێمی کوردستان زۆرزیادی کرد. بۆ نمونە بەپێی ڕاپۆرتی کۆمەڵەی گەلان بۆ چارەسەرکردنی مەسەلەی ویلایەتی موسڵ رێژەی عەرەب لەویلایەتی موسڵ(بەشاری موسل)ەوە لەساڵی ١٩٢١ گەیشتە ١٢٪، ئەم رێژەیە ساڵی١٩٥٧ گەیشتە٢٣٪ و ساڵی ١٩٧٧ لە ٤٢٪ تێپەڕی (٨/٦٠). ئاشکرا ئەم زیاد بوونەی رێژەی عەرەب لەهەرێمی کوردستان بەشێوەیەکی سروشتی نەبووە پەیوەند بووە بەسیاسەتی تەعریب کردنی کوردستان لەلایەن حکومەتی بە‌غداوە.
ئاشکرایە لەدوای ١٩٥٧وە سەرژمێری وا لەعیراق نەکراوە کەجێ ی متمانە بێ.
گشت سەرژمێرییەکانی١٩٩٧،١٩٨٧،١٩٧٧،١٩٦٥ هەوڵیان داوەرێژەی کورد لەکوردستان کەمبکاتەوەو رێژەی عەرەب نیشتەجێ ی کوردستانی عیراق بووبن کەژمارەیان لەە،.ملێۆن تێپەربکات. بەمەش رەنگە کەمینەی عەرەب لەکوردستانی عیراق دوەمین یان سێیەمین گروپی ئیتنی ئەم هەرێمەبن.
لەروی دابەشبونی جوگرافی یانەوە ئەم کەمینەیە بەشێوەیەکی سەرەکی نیشتەجێ ی ناوچەکانی سنوری ی نێوان هەرێمی کوردستان و عیراقن. لەپارێزگای کەرکوک بەشێکی
بەرچاوی ئەم پارێزگایە پێکدێنن و بەپێی ئاماری ساڵی ١٩٧٥نزیکەی ٢٨٪ی کۆی ئەم پارێزگایە پێکدەهێنا. قورسای دیموگرافی عەرەب لەم پارێزگایەدا زیاتر دەکەوێتە ناوچەی ڕۆژئاواو باشوری رؤژئاوای شاری کەرکوک.
لەپرێزگای هەولێر ناوچەکانی لێواری رۆژهەڵاتی روباری دیجلەو باشوری رۆژهەڵاتی ئەم پاریزگایە ژمارەیەکی بەرچاوی عەرەبی تێدایە.
لەلایەکی ترەوە ژمارەیەکی زۆری عەرەب نیشتەجێ ی ناوچەکانی مەندەلی وبەلەدروزو خانەقین لەباشوری ڕۆژهەڵاتی هەرێمی کوردستان. هەروەها کەمینەیەکی بەرچاوی عەرەب نیشتەجێ ی ناوچەکانی شنگاروڕەبیعەو بەعشیقەو فایدە تەلەعفەرو چەند ناوچەیەکی سنوری ترن. لەڕووی مەزهەبی یەوە زۆربەی هەرەزۆری عەرەبەکانی هەرێمی کوردستان سەربە مەزهەبی سوننەن، هەرچەندە بەشێکی کەمی عەرەبی شیعە ئێستا لەکوردستان. بەتایبەتی لەپارێزگای کەرکوک، دەژین.
ب-کەمینە رەگەزی یە-ئایینی یەکان   
ئەم گروپە ئەو کەمینانە دەگرێتەوە کەهەم لەرووی ئایینی و هەم لەڕووی رەگەزی یەوە لەزۆرینەی دانیشتوانی هەرێمی کوردستان جیاوازن.
لێرەدا دەتوانین ئاشوری- کلدانی وەک گەورەترین وبەرچاوترین نمونەی ئەم جۆرەکەمینە یە بەنمونە بهێنینەوە. شایانی باسە سەرەڕای بوونی چەندتاقمێکی بچوکی وەک ئەرمەنی وتورکمانی و مەسیحی، بەڵام لەبەرکەمی ژمارەیان ناتوانرێت وەک کەمینەیەکی رەگەزی- ئایینی سەیربکرێن.
ئەوەی راستی بێت جیاکردنەوەی ئاشوری لەگەڵ کلدانیەکان کارێکی ئەستەمە روبەری هەرلێکۆڵیارێک دەبێتەوە کەخوازیارەبەشێوەیەکی ئەکادیمی- زانستی لێکۆڵینەوەی مێژووی-کۆمەڵایەتی سەبارەت ئەم کەمینەیە بکات. ئەم دووگروپە(ئاشوری و کلدان) لەزۆر رووی زمانەوانی و دیینی یەوە لەیەکتری دەچن، تەنانەت زۆرلەلێکۆڵیاران پێیان وایەجیاوازی نێوان ئەم دوو گروپە تەنها جیاوازی یەکی مەزهەبی یە بەو پێیەی کەئاشوری یەکان سەربە مەزهەبی نستۆری و کلدانەکان سەربە مەزهەبی یە بەوپێیەی کەئاشوری یەکان سەربە مەزهەبی نستۆری و کلدانەکان سەربە مەزهەبی کلسۆلیکن..بەڵام سەرباری ئەم راستیانەی سەرەوە چەند هۆیەکی کۆمەڵایەتی-ئەنسرۆپۆلۆجی گومان دەخەنە ئەم جیاکردنەوەیە،بەڵام دەکرێ هەستی جیاوازی بوونی کەلەلای کلدانەکان بەرامبەر
بەئاشوریەکان هەیە بەپێوەرێکی گرنگی جیاکردنەوەی ئەم دووگروپە دەسنیشان بکرێت تا ئەورادەیەی وەک دووکەمینەی رەگەزی- ئاییینی جیاواز سەیر بکرێن. دیارە ئێمە لێرە تەنها گرنگی بەراستی یە مێژوویی- کۆمەڵایەتی یەکان دەدەین کەمتر گوێ لەو بانگێشانە دەگرین کەبۆمەبەستی سیاسی بەکار دەهینرێت،
١-کلدانەکان
 ناوی کلدانەوکان بۆ ناوەڕاستی سەدەی شانزدەهەم دەگرێتەوە کاتێک بەشێک لەمەسیحی یە- نستۆریەکانی موسڵ بەفیتی پاپا پۆلسێۆسی سێ یەم چونەسەرمەزهەبی کاسۆلیک و ناوی خۆیان نا کلدان Chaldean وکلێسەکایان بەناوی((کڵێسەی یەکگرتو)) ناوڵی ناو بەتریکەکەیان بەبەتریکی بابل و کلدانی ناسرا (١٠/٢٢٠).
لەڕاستیدا مێژووی ناوی کلدانی بۆسەدەی یەکەمی پێش زاینی دەگەڕێتەوە کاتێک خێڵی کلدەی ئارامی لەبیابانەکانی سوریاوە بەرەو باشوری عیراق کۆچیان کردو دەوڵەتێکان لەشاری بابلدا دامەزراند(١٠/٢٢٠).بەڵام سەرباری کۆنی ناوی کلدان هیچ بەڵگەیەکمان بەدەستەوەنی یە کە کلدانەکانی ئێستای عیراق راستەوخۆ سەربەخێڵی کلدۆبن .
سەرەڕای ئەوەی لەپێشەوە باسمان کردکە زاراوەی ئێستای کلدان مێژوویەکی کۆنی نی یە بەڵام خودی ئەوەی پێێ دەوترێت کلدانەکانی کوردستانی عیراق مێژوویەکی کۆنیان لەناوچەکەدا هەیە ، ریشەوزمانی ئەم کەمینەیە دەگەڕێتەوە بۆ ئارامی یەکان کە لەسەردەمانی پێش زاینی یەوەنیشتەجێ ی عیراق و بەشێک لەکوردستان بوون.
دابەشبونی جوگرافی یان
هەرچەندە بەشی هەرە زۆری کلدانەکان نیشتەجێ ی بغدادو بەسڕان،بەڵام ژمارەیەکی بەرچاویان لەهەرێمی کوردستان، بەتایبەتی لەناوچەی دەوروبەری مۆسڵ و دهۆک نیشتەجێ بوون.
کلدانەکانی کوردستان بەشێوەیەکی سەرەکی کەوتونەتە بناری خۆرهەڵاتی ئاوی دجلەوەو شارەکانی ئەلقوش و تەلئوسقوف وبەرتڵاو لەباکوری خۆرئاوای موسڵ و شارەکانی ئامیدی و ئاکارێ و زاخۆ لەپارێزگای دهۆک ژمارەیەکی بەرچاوی کلدانی تێداهەیە. ناحیەی عینکاوە لەپارێزگای هەولێرمەڵبەندێکی سەرەکی کلدانەکانی ناوچەکەیەو هەندێ لەوکلدانانە نیشتەجێ ی شارۆچکەی کۆیەو هەندێ شوێنی تری هەولێر.
بەهۆی تێکەڵی کلدانەکان لەگەڵ بەشەکانی تری عیراق وە کاریگەری زمان و دابو نەریتی عەرەب زۆر بەسەر کلدانەکان عیراقدا زاڵە. رەنگە ئەم دیارەیە بۆ ئەوە بگەڕێتەوە کەبەشی هەرەزۆری کلدانەکان نیشتەجێ ی شارەگەورەکانی عیراق(بەغدابە،سڕە،موسڵ) وهەندێ لەوشارانە، بەتایبەتی بەغدادو موسڵ چەند کڵێسەیەکی دێرینی کلدانی یەکانی تێدایە.
لەڕووی پێکهاتەی کۆمەڵایەتی یەوە عوسمانی یەکان کلدانەکانیان بە (رعیە) ناوەبرد،ئەم ناز ناوە(رعیە) بەو کۆمەڵانە دەوتران کە پێکهاتەیەکی شآری دور لەخێڵیان پێکدەهێنا،(١٠/٢٢٧).
بەشێوەیەکی گشتی زۆربەی کلدانەکان لەشآرۆچکەکانی کوردستان دابەشبون و تاڕادەیەکی زۆری کەلتوری رۆشنبیری عەرەب، بەتایبەتی لەناوچەکانی موسڵ ودهۆک و هەولێر، بەسەریانا زاڵە، ئەم کەلتورە کاری لەسەر بۆچون و هەڵوێستی سیاسیان کردوە کەزۆر جار وەک هەڵوێستێکی نەخەمڵیوی پاڕێزگارو دور لەژیانی سیاسی هەرێمی کوردستان دێتە بەرچاو.
بەشداری نەکردنی کلدانەکان لەژیانی سیاسی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بەجۆرێک پەراوێزئامێزە کەئەم تایفەیە پەیوەندی یەکی سارد، تەنانرت هەندێ جار گرژیش، لەگەڵ ئاشوری یە هاوزمان و هاودینەکانیان هەیە، کلدانی یەکان لەپشتیوانی کردنی نوێنەرانی ئاشوری سڵدەکەنەوە و خۆیان لەگشت شێوەی دەربڕینی سیاسی سەربەخۆ پاراستوە. ئەم دۆخە تایبەتی یە کلدانەکان وای کردوە کەهیچ رێکخراوێک یان پارتێکی کلدانی سەربەخۆ لەکوردستاندا دروست نەبی، بۆیەدەتوانین بەڕاشکاوی باسی ئەوە بکەین کە کلدانەکانی کوردستانی عیراق تاکو ئێستا تاناسێکی زۆر نامۆن بەژیانی سیاسی هەرێمی کوردستان .
٢-ئاشوریەکان(نستۆریەکان):
ئەم ناوە بۆئەوەی گروپەی کوردستانی عیراق بەکاردێت کەبەزمانی ئارامی قسەدەکەن و پەیرەوی ئایینی مەسیحی  مەزهەبی نستۆری دەکەن.

لەراستی دا وشەی ئاشوری زۆری کۆنەو لەهەزارەی دوەمی پێش زاینیدا بەو کۆمەڵەخێڵە  سامی یە دەگوترا کەلە نیمچە دورگەی عەرەبەوە بەرەو میسۆپۆتامیا کۆچیان کرد. ئەم گەلەتوانی ئیمپراتۆریەتێکی مەزن دابمەزرێنێت کە پیتەختەکەی لەنەینەوا( موسڵ) بووە. بەڵام سەرەنجام ساڵی ٥٥١ پێش زاینی دوای هێرشی میدی یەکان لەناو چون، ئیتر لەم مێژوە بەدواوە ناوی گەل وئیمپراتۆریەتی ئاشوری لە مێژوودا دوبارە نەبۆوە.
ئاشوریەکانی کوردستان(نستۆری) تاسەدەی١٩ی زاینی هەربە نستۆری ناو دەبران، بەڵام پاشان ئینگلیزەکان ناوی ئەم گروپەیان(نستۆری)بە باشوری گۆری بەبیانوی ئەوەی ئەم گەلە بەڕەچەڵەک ئاشورین، نستۆری یەکان زۆر بەخۆشحاڵی یەوە پێشوازیان لەم ناوە تازەیە کرد و بۆیە لەدوای ئەومێژوەوە ناوی خۆیان گۆڕی یە سەر ئاشوری تاکو ئەمڕۆش هەربەوەناوە(ئاشوری) دەناسرێن.
دۆزینەوەی پەیوەندی لەنێوان ئاشوری یەکان ئێستای کوردستان و گەلی ئاشوری کۆن کارێکی ئاسان نیە، بەتایبەتی چەندین بازنەی ون لەنێوان روخانی دەوڵەتی ئاشوری دەرکەوتنی کەمینەیەک یان گەلێک بەناوی نستۆری پاش ئەوان بەنزیکەی ١٠٠٠ ساڵ هەیە. بەڵام سەرباریی لێڵی مێژووی کۆنی کەمینە ئشوری کوردستان چەند بەڵگەیەکی مێژوویمان بەدەستەوەیە کەجۆرێک لە پەیوەندی لەنێوان ئاشوری یە کۆنەکاندا دەسەلمێنێ.
بەپی ێ سەرچاوەمێژوویی یەکان لەگەڵ روخاندنی ئیمپراتۆریەتی ئاشور١٠ سەرکردەی سەرکردەی سەربازی ئاشوری بەرەو شاری نسێبینی کورستانی تورکیا هەڵهاتن لەوێ دەوڵەتێکیان بەناوی عسرایا(دەکەسەکە) پێکهێنا(١١/٨). هەرچەندە ئەم دەوڵەتە زۆری نەخایاند بەڵام ئەوەی جێ ی سەرنجە ئەوەیە کەبزوتنەوەی نستۆری لەشارێکی نزیکی نسبین کەئۆدیسایە(ئۆرفە) سەری دەرهێنا پاشان بەسەر نەتەوەی گەڵانی میسۆپۆتامیا بڵاو بووە(١١/٢٢١ ).
لەروی زمانەوانی یەوە لێکنزیکبونێکی بەرچاولەنێوان زمانی ئاشوری کۆن و زمانی ئارامی بەدی دەکرێن. لەم بارەیەوەد. شاکر خەسباک دەڵێ((کڵێسەی نستۆری ئۆرفا-کەکڵێسەیەکی مەزن و فراون بوو-کاریگەرییەکی زۆری هەبوو لەسەر ئەوگەلانەی بوونە مەسیحی وزمانی سیریانی (ئارامی) لەناویاندا وەک زمان ڕؤشنبیری ئاینی بڵاوکردەوە. بەو پێیە زۆر لەگەلانی میسۆپۆتامیا لوژێر کاریگەری ئەم زمانە
لەناو کەمینەی سریانی -نستۆری لەقاڵبدان وتوانەوە(١٠/٢٢١).بەوپێیە دەکرێ نەتەوەی ئاشوری کۆن لەگەڵ بالاو بونەوەی ئاینی مەسیحی لەسەدەی یەکی زاینی لەگەڵ نەتەوەکانی تری ناوچەکە لەژێر کاریگەری ئایینی مەسیحەت لەناو یەک گروپی دینی-نەتەوەی-کەسریانی نەستۆری یە-توابێتەوە، بۆیە بەم پێودانگە ئاشوریەکانی ئێستای کوردستان ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ پەیوەندیان بەئاشوری یە کۆنەکان هەیە.
بەهەرحاڵ ئاینی مەسیحی ڕۆڵێکی گرنگی لەپاراستن ومانەوەی ئاشوری یەکان گێڕا. لەسەدەی یەکی زاینی، وردترلوساڵی ٤٩٧ پێشەوای پیاوەئاینی یەکانی ئاشوری یەکان لەکلێسەی رۆمانی ئەرسەدۆسکی جیابۆوە،لەم مێژووە بەدواوە پەیڕەوانی ئەم مەزهەبە دینی یە تازەیە بەنەستۆری ناسران(١٢/١٠).ئەم گروپە مەزهەبێکی ئاینی-نەتەوەیی جیاوازیان پێک هێناو لەلایەن دەوڵەتی ساسانی یەوە پشتیوانی لێدەکرا.پاش ساسانی یەکانی نستۆری یەکانی کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی پیزەنتی و ئیسلامی یەوە. بەڵام بەکەڵک وەرگرتن لەجوگرافیای سەختی کوردستان و کۆبونەوەیان لەناوچەهەرەدابڕاوە شاخاوی یەکان کوردستان کۆمەڵگای ئاشوری توانی پارێزگاری لەمانەوەی خۆی بکا،بەڵام ئەم مانەوەیە وای کرد، بەتایبەتی پاش هێرشە دڕندانە کەی تەیموری لەنگ بۆ ناوچەکە،کەئاشوری یەکان لەشارەکانی پشکێنەوە ڕوبکەنە شاخە سەختەکان. هەر بۆیە پاش هاتنی تەیمورلەنگ بۆ ناوچەکە، کەئاشوری کان لەشارەکان بکشێنەوە ڕوبکەنە شاخە سەختەکان. هەربۆیە پاش هاتنی تەیمورلەنگ بۆ ناوچەکەو نەمانی دەوڵەتی بێزەنتی زۆر لەمەسیحی یە(ئاشوریەکان) لەزۆربەی هەرەزۆری ناوچەی هەرێمی هەکاری تورکیا، ئەم ڕوداوە مێژوویە ئاشوری یەکانی لەهەرێمی کوردستانی عیراق وەدەرناو بەشێوەیەک کەلەسەدەکانی دواتر(١٥تاکو٢٠) هیچ کۆبونەوەیەکی ئاشوری نستۆری بەدی نەکراو تەنها پاش شەڕی یەکەمی جیهان و وەدەرنانی ئاشوریەکانی ناوچەی هەکاری، ئاشوریەکان ڕوویان کردە هەر‌ێمی کوردستان و لەناوچەکانی دهۆک وموسڵ وپاشانیش کەرکوک نیشتەجێ کران.
ج- کەمینە ئایینی یەکان :
ئەوکەمینانە دەگرێتەوە کەلەڕوی ئایینەوە لەزۆرینەی کورد جیاوازن، واتائەوکەمینانە دەگرێتەوە کەلەڕوی نەتەوەیی یەوە کوردن بەڵام ئاینیشیان جیاوازە. ئەم کەمینانەش ئەمانەن.
١-کاکەیی
کاکەی چەندین ناوی تری لێنراوە، هەندێ جار پێ ی دەڵێن ئەهلی هەق هەندێ جاریش لەهەندێ شوێنی(وەک ئێران وعیراق) پێ ی دەڵێن پارسانی.
پێدەچێت ئایبی کاکەی پشماوەی ئەو ئایینە کۆنانەبێ کەبەرلەهاتن و بڵاوبونەوەی ئیسلام لەکوردستان لەم ناوچەیە پەیڕەوی لێدەکرا. کاکەیی وەک زۆر لەئاین ومەزهەبە ئاینی یەکان. لەگەڵ هاتنی ئیسلام دا گۆڕانی بەسەرداهاتووە لەزۆرشتی تایبەت بەئاینەکەوە کەوتونەتە بەرکاریگەری ئەم ئاینە تازەیە.
پەیڕەوانی ئایینی کاکەیی بەشێوەیەکی سەرەکی لەکوردستانی ئێران دەژین و ژمارەیان لەوێ خۆی لە ١ ملیۆن کەس دەدات، بەڵام ژمارەی کاکەیی یەکانی کوردستانی عیراق زۆرنی یە ڕەنگە لە ٥٠ هەزار کەس تێنەپەڕێ.
کاکەیی یەکان لەسرودەئایینی یەکانیاندا دالێکتی گۆڕان بەکاردێنن ئەو دیالێکتی  یەی کەسەردەمانی بەشێکی زۆری کورد قسەی پێکردوە. شاعیری ناوداری کورد بابەتاهیری هەمەدانی یەکێک لەدیارترین پەیڕەوانی ئەم ئایینە کوردە بوو.
کاکەیی یەکان لە کوردستانی عێراقدا بەسەر چوار ناوچەی سەرەکی بڵابوونەتەوە
یەکەم : لەدەوروبەری هەڵەبجە و شاخی شنروێ دووەم ؛ باشوری کەرکوک سێیەم: رۆژهەڵاتی موسڵ چوارەم: لەدەوروبەری قەزای خانەقین.
رەنگە ناوچەی کەرکوک گەورەترین کۆمەڵی کاکەیی لەخۆگرتبێت، لەم ناوچەیەدا کاکەیی یەکان لەناوشاری کەرکوک و چەندین دێ ی باشوری ئەم شارە ژیان بەسەر دەبەن. ئەم شارەچەندین شوێنی پیرۆزو مەزاری کاکەیی یەکانی لوخۆگرتووە
هەرچەندە خودی کاکەیی یەکان خۆلەباسکردنی وردەکاری ئاینەکەیان دەپارێزن وپێیان خۆش نیە کەزۆرقسەی لەسەربکەن، بەڵام لەم ٢٠ ساڵەی دوایدا چەندین کتێب لەسەرکاکەیی یەکان نوسراوەتەوە و بەشێکی زۆری بیروبۆچونی ئەم ئاینەیان خستۆتە ڕوو.
رەنگە ترس لەزۆرینەی موسڵمان و پێشینەی ئاڵۆزی ی پەیوەندیەکانی کاکەیی یەکان لەگەڵ مەسڵمانان وای لەم ئایینە کردبێ کەخۆی بۆ جیهانی دەوروبەر ئاشکرا نەکات و وەک مەزهەبێکی ئیسلامی جیا، نەک ئاینێکی جیاواز خۆبناسێنن.
بەڵام کەم بونەوەی ئەم فشارە لەم ساڵانەی دوییدا لەناوچە ئازادکراوەکانی کوردستان رێ ی بۆ ئەوە خۆشکردووە کەزۆر لەڕۆشنبیرانی کاکەیی بەڕاشکاونە باس لەسەربەخۆیی ئایینەکان بکەن.
٢-کوردە مەسیحی یەکان
 ئەم کەمینە ئاینی یە ئەومەسیحی یانە دەگرێتەوە کەبەکوردی قسەدەکەن خۆیان بە کورد دەزانن هەرچەندە ژمارەی ئەم کەمینەیە رۆژ بە رۆژ لەکەمبوندایە ئەگەر ئەوەی هەیە کە لەئایندادە بۆ یەکجاری لەناو ئاشوری و کلدانی یەکان بتوێنەوە،بەڵام تاکو ئێستا هەست بەبوونی ئەم کەمینە یە لەچەند ناوچەیەکی کوردستان، بەتایبەتی سلێمانی، دەکرێ.
ئاشکرایە لەروی مێژووی یەوە ناوچەی کوردستان یەکێک بووە لەمەڵبەندە سەرەکی یەکانی دەرکەوتن و بڵاوبونەوەی ئاینی مەسیحی لەرۆژهەڵات، شاری حدیاب ( هەولێر) یەکەم کڵێسەی مەسیحی لەرۆژهەڵات تیا دروست بوو،هەروەها چەندین مەڵبەندی مەسیحی بەناوبانگ وەک بازیدی(سازخ)کەرخ سلوخ (کەرکوک) وهەڵوان و شنگارلەکوردستان پیدابوو(١٣/١٩).
لەگەڵ بڵاوبوونەوەی ئینی ئیسلام مەسیحیەت لەکوردستانیش پاش کشەی کردو بەشێکی زۆری مەسیحیە کوردەکان بوون بەموسڵمان، بەڵام مێژوونوسی بەناوبانگی عەرەب مەسعودی باسی ئەوەی کردوە کە کوردی مەسیحی لە وەختی ئەوەدا(سەدەکانی ناوەڕاست) هەبووە، هەروەهامارکۆپۆلۆ ساڵی ١٢٧٢ ئاماژەی بەچەند خێڵێکی مەسیحی کوردی دەوروبەری موساڵ کردوە(١٤/١٠٢).
هەروەها بەپێێ قسەکانی سایکس ساڵی ١٩٨٠ کەلەناوچەی هەکاری ٥٠٠
خێزانی کوردی مەسیحی هەبووە و لەنێو خێلەکانی هاوارکە لەتۆرعابدین٩٠٠ 
خێزانی کوردی مەسیحی هەبوو(١٢/١٩) .
بەهەرحاڵ پێدەچێ لەڕابردودا ژمارەی کوردە مەسیحی یەکانی زۆرلەهی ئێستا زۆرتربوێیت،بەڵام لەگەڵ شاڵاوی بەئیسلامبوونی کورد و گۆڕانی مەسیحیەت لەکوردستان بۆ ئاینێکی رەگەزی-ئاینی تایبەت بەسامی – ئارامی یەکانی کوردستان(واتائاشوری یەکان) زۆرلەم کوردانە زمانی بابو باپیرانی خۆیان لەبیر کردو بەزمانی ئارامی-ئاشوری تێکەڵ بەرەگەزی ئاشوری بوون.
٣-ئیزیدی
  ئاینی ئێزیدی یەکێکە لەئاینە کۆنەکانی کوردستان ومێژووی ئەم ئاینە بۆیەزیاتر لە سێ هەزارساڵ دەگەڕێتەوە.لەڕوی ئاینیەوە نزیکی یەکی بەرچاو لەنێوان ئاینە یارسانی یەکان وعەلەوی یەکان وئاینی ئیزیدی بەرچاو دەکەوێت. پێدەچێت ئەم نزیکی یە هی ئەوسەردەمانە بێت کەهێشتا ئاینە ئاسمانی یە جیهانی یەکان (جولەکە،مەسیحی،ئیسلامی) باڵیان بەسەر بیروباوەڕە ئاینی یەکانی کوردستان نەکێشابوبێ. بەهەرحاڵ لێکۆڵینەوە مێژوییەکان ئەوە نیشان دەدەن کەژمارەی ئیزیدی یەکان لەسەدەکانی کۆن وناوەڕاست زۆرلەهی ئێستا زیاتربووە.گوشاری بەردەوامی ئاینی مەسیحی و ئیسلام بۆ سەرئەم ئاینە، بەتایبەتی گوشاری عوسمانی یە موسڵمانەکان ژمارەی ئەم کەمینە ئاینەیەیان لەکوردستان زۆر کەم کرد وپێگەی بڵاوبونەوەشیانی بەرتەسک کرد.
ئیزیدیەکانی لەکورستانی عیراق بەشێوەیەکی سەرەکی لەناوچەکانی شنگارو بەری رۆژهەڵاتی روباری دیجلە و دوروبەری باعەدرێ و عێن سفنی لەباکوری  رۆژهەڵاتی موسڵ نیشتەجێ بوونە.هەرچەندە ئامارێکی وردمان دەربارەی ئیزیدیەکانی کوردستانی عیراق لەبەردەست نی یە بەڵام پێدەچێ کەژمارەیان لەسەرجەم هەرێمی کوردستانی عیراق خۆی لە ٤٠٠ هەزار کەس واتە ٨٪ کۆی دانیشتوان بدات بەمەش بۆمان دەردەکەوێ کەئیزیدزیەکان گەورەترین کەمینەی ئاینی هەرێمی لەکوردستانی عیراق.
د-کەمینەی مەزهەبی یەکان  
ئەوکەمینانە دەگرێتەوە کەتەنها لەڕووی مەزهەبی ئاینی یانەوە لەزۆرینەی دانیشتوان جیاوازن. لەهەرێمی کوردستان مەزهەبی شیعە وەک تاقە مەزهەبی ئایینی جیاواز لەکوردی سوننە بەدی دەکرێت.
شیعەکانی کوردستانی عیراق بەشێوەیەکی سەرەکی کەوتوونەتە بەشی باشوری رۆژهەڵاتی هەرێمەوە وبەشێکی زۆری شارەکانی خانەقین و مەندلی و بەدرەوجەسان دەگرێتەوە. هەروەها ئەم مەزهەبە کوردە فەیلی یەکانیش دەگرێتەوە کەبەشێوەیەکی سەرەکی نیشتەجێ ی پایتەختی عیراقن.
لەلایەکی ترەوە هەندێ لەشەبەکەکانی کوردستانی عیراق کە دەکەونە باکوری رۆژهەڵاتی شاری موسڵ باوەرێکی پتەویان بەئیمام عەلی هەیە کەرەمزێکی ئاینی و مەزهەبی شیعەکان.
تاکوئەمرۆ سەرژمێرێکی وردی کوردە شیعەکانی هەرێمی کوردستان نەکراوە،بەڵام هەندێ سەرچاوە وای بۆدەچن کەژمارەیان لەهەرێم لە٢٠٪ دانیشتوان (١٥/٤٨)،واتە نزیکەی یەک ملێۆن کەس، بێت.

ئەم بابەتە لە ژمارە ٣ی گۆڤاری بیروهۆشیاری ساڵی 2002 بڵاوبووەتەوە، بیروهۆشیاری، گۆڤارێکی فیکری وتیۆریی ی وەرزیە