د.نەصر حامد ئەبوزەید و:سامی قادر
بەشی یەكەم
بۆ بابەتی ئەم لێكۆڵینەوەیە پشت بە پوختەی گوتاری دینی بەستراوە، ئەمەش بێ لەبەرچاو گرتنی ئەو دووبەرەكی لەڕووی راگەیاندنەوە لەم گوتارەدا لەنێوان (میانڕەو)و(توندڕەو)ە كانەوە چەسپاوە لە راستیدا جیاوازی ئەم دووشێوازەی گوتار لەلایەن پلەیەوە نەك لەلایەنی جۆرەوە بەڵگەش لەسەرئەمە ئەوەیە كە توێژەر هیچ ناتەبایی و هیچ جیاوازییەك لەڕووی دەستپێكەوە هزریەكان یاخود میكانیزمەكانەوە لەنێوانیاندا بەدی ناكا، جووتبونی ئەم دوو شێوازەی گوتار لەپشت بەستنی هەردوو لایەن بەتوخم گەلێكی بنەرەتی جێگیرە لەبونیادی گوتاری دینی بەشێوەیەكی گشتی دەرئەكەوێ، ئەو توخمگەلە بنەڕەتی جێگیرە لەبونیادی گوتاری دینی بەشێوەیەكی گشتی دەرئەكەوێ، ئەو توخمگەلە بنەڕەتیە یارای وتوێژ یاخود دیالوگ یاخود سات و سەودا نین. لەناو ئەم توخمانەدا توخمی گەوهەری هەن كە ئەم لێكۆڵینەوەیە بە وتوێژ خۆی لەقەرەیان دەدا ئەوانیش بریتین لە: دەق و حاكمیەت .
وەك چۆن هەردوو شێوازی وتار لەڕووی دەسپێكە هزرییەكانەوە جووت دەبن، لەڕووی ئەم میكانیزمانەشەوە جووت دەبن كەهەردوولا لەخستنە ڕووی چەمكەكان و لەهێنانەڕای خەڵكانی دیكەو وەدەست هێنانی دۆست و لایەنگران پشتیان پێ دەبەستن. میكانیزمەكانی گوتاریش لەگەڵ فرەبوونی هۆیەكانی گەڵاڵەكرنی ئەم گوتارەو ئامرازەكانیەوە فرەو جۆراوجۆر دەبن، لەگەڵ ئەمەش داكۆكیكەرێكی هاوبەش هەیە كە دەكرێ بەدی بكرێت و شیبكرێتەوە. بەتایبەتی گەر میكانیزمی دەربڕینی زارەكیمان لە زەمینەی شیكردنەوەی خۆمان دورخستەوەو، شیكردنەوەكەی خۆمان لەسەرئەم میكانیزمە زەینی و ئاوەزییانە كورتكردەوە كە لە هەموو – یاخود زۆربەی- هۆو ئامرازەكانی ئەم گوتارەدا هەیە. ئەم لێكۆڵینەوەیە لەبەردەم گرنگترین میكانیزمی ئەم گوتارە دەوەستێتەوە كە میكانیزمێكە لە ئاستی ئایدۆلۆژیادا پەردە لەڕووی ئەم گوتارە هەڵدەماڵن . دەكرێ ئەو ئاستەی كە لەلایەكەوە میانەڕەوی و توندڕەوی و لەلایەكی دیكەشەوە ئایینناس و (فقیە)و پەندیارەكان (واعڤ) كۆ دەكاتەوە بەم شێوەیە پوخت بكەین:-
1-هەڵوەشاندنەوەی ماوەی نێوان خودو بابەت لەرێگەی بەیەكگرتنی هزرو دینەوە.
2-لێكدانەوەی سەرجەم دیاردەكان بەگێڕانەوەی هەر هەموویان بۆ بنەما یاخود بنوسێكی سەرەتایی، لەمەشدا دیاردە كۆمەڵایەتیەكان و سروشتیەكان وەك یەكی لێدێت .
٣- پشت بەستن بە دەسەڵاتی (پێشینە) یاخود كەلەپوور ئەمەش دوای وەچەرخاندنی دەقە كەلەپوریەكان بۆ دەقی سەرەكی- لەكاتێكا دەقی لاوەكین- كە لەڕادەیەكی زۆرو زەوەندی پیرۆزی بەهرەمەند بێ كە زۆرجار لەهی دەقە بنەرەتیەكە كەمتر نەبێ .
٤- یەقینی زەینی و یەكلاكردنەوەی هزری و ڕەتكردنەوەی هەر جیاوازیەكی هزری پاشان تەنیا ئەگەر لەلق و پۆپەكاندا بێ نەك لەبنەڕت و بنەماكان .
٥- بەفیڕۆدان و خۆ نەبان كردن لە ڕەهەندی مێژوویی ئەمەش لەشین و شەپۆڕكردن بۆ ڕابردوو دەردەكەوێ بەبێ جیاوازی كردن لەنێوان سەردەمی زێڕینی جێنشینەكانی ڕاشدی و سەردەمی جێنشینە توركە عوسمانیەكان .
بەر لەوەی بچینە ناوەڕۆك و گەوهەری بابەتەكەمان پێویستە پەردە لەڕووی هەندێ ڕواڵەتی جووتبونی هەردوو گروپی میانڕەوو توندڕەو لەسەر ئاستی دەسپێكە هزرییەكان هەڵدەینەوە. ئەمەش لە دوو توێ ی ئەو دیالۆگە ڕاگەیاندنیەی دەسەڵاتەكانی ئاسایشی میسری دوای تیرۆركردنی سەرۆك كۆماری پێشوو كەوتنە بەڕێوەبردن و سەرپەرشتی كردنی بەدواداچوونی ئەم دیالۆگە یاخود هەندێك لەئەڵقەكانی لە ڕادیۆ بڵاودەكرێنەوە یاخود ئەوەی لەڕۆژمەكاندا بڵاو دەكرێنەوە- دەسبەجێ پەی بەوە دەبا كە ئەمە دیالۆگێكی مەحاڵە، دیالۆگێكی كەڕە، یاخود لە هەندێ باردا – دیالۆگی نێوان (دەنگ) و (دەنگ دانەوە)یە.
لەیەكێ لەم ئاڵقانەدا مامۆستایەكی زانكۆ تێوەگلا (ئەو كاتە ڕاگری كۆلیژی تیۆری بوو) كاتی یەكی لەئەمیرەكانی كۆمەڵە ئیسلامییەكان ڕووبەڕووی بۆوە، لە بەدینهاینیەوە پرسیاری لەمەڕ مانای گەرسێ ئایتەكانی حاكمیەت لێ كرد كەلە سورەتی مائیدەدا هاتوون، مامۆستاكە بە دڵنیایی و یەكلاییەكی برێنەرەوە وڵامی دایەوەو وتی بەڵێ حاكمیەت جگە لەخودا بۆ كەسی دیكە نیە ) ئەمەی سێ جار دوپات كردەوە، پاشان لەدوای ئەم چەند بارەكردنەوەو گوتی (بەڵام) ئینجا كەوتە ژماردنی ڕواڵەتەكانی باوەڕ لە كۆمەڵی میسریدا. پەرۆشیەكەی لەجەختكردن لەسەر دینداری میسرییەكان و ئیسلام چاكیان بە ئاستێكی وای گەیاند كە وای لێكرد بەندوبالۆرەی ئەوە لێبدا كە لەنوێژی هەینیدا لەمزگەوتی كۆلیژ پێش نوێژی سەدان خوێندكار دەكا (خوا بیبەخشێ) ئەوەی لە یاد كردبوو كە ڕۆژانی هەینی وچانەو دەزگای ئاسایش ڕێگە نادات خوێندكاران بچنە زانكۆەوە . ئەگەر واش دابنێین كە كۆلیژ (هەر كۆلیژێك ) مزگەوتی وای هەبێت جێگای سەد خوێندكاری تیا ببێتەوە .
كەواتە ڕێكەوتن و جوتبونی باوەڕ بەپرەنسیپ هەیە (پرەنسیپی حاكمیەت) بۆیە مامۆستاكە لە بریاردانی پرەنسیپ نەدوو دڵ بوو نە زمانی تێكئاڵا بەڵكو دودڵی و زمان گیرانەكەی لە تەكفیركردنی كۆمەڵگە و ئەوەی لەسەر ئەم تەكفیرەش هەڵدەچنرێ لە تەكفیركردنی دەسەڵاتی سیاسی و فەرمانڕوایان بوو كەكاروباری ئەم كۆمەڵگایە بەڕێوە دەبەن . هەمان هەڵوێست – یاخود هاوشێوەی ئەم هەڵوێستە – لە شێوازی فۆرمیولاكردنی ئەو بەیانەدا دووبارە دەبێتەوە كە بەم دواییانە، پاش دوا ڕوداوەكانی (عین شمس) چەند زانایەكی دینی بڵاویان كردەوە ، ئەوەی وا دەردەكەوێ لەم بەیانەدا لای لێ كرابێتەوە ئەوەیە كە تەنیا خۆی لە قەرەی ئەو دوكێشە گەورەیە داوە كە گروپە ئیسلامییەكان لەوتارەكانیاندا دەیانوروژێنن: تەكفیر كردن و گۆڕینی كاری ناپەسند بەدەست، بەیاننامەكە لەكێشەی یەكەمدا دوپاتی دەكاتەوە كە هیچ كەسێك مافی ئەوەی نیە كەسێكی دیكە تەكفیر بكا لەكێشەی دووەمیشدا گۆڕینی كاری ناپەسەند (مەنكەر) دەقەبەل وەلی ئەمر كراوە لەكۆمەڵگەو لە خێزانیشدا خراوەتە بەردەستی گەورەی خێزان لەسنوری قەڵەم ڕەوەكەی خۆیدا.لەبەیاننامەكەدا دەستەواژەیەكی هەڵگری دەرخستن و لەهەمان كاتیشدا كاریگەرییەكی توندی هەیە لە پەیوەند بەتێگەیشتنی حاكمیەت (فەرمانڕوایەتی) هەروەك هەڵوێستی زانایان لەسەر دەسەڵاتی سیاسی ڕادەنوێنێ، كە ئەو هەڵوێستەی بناغەی ناكۆكی لەگەڵ تونڕەوەكان دەنوێنێ .
ئەم دەسەواژەیە دەڵێ: بەرپرسان حكوم بەلای خوادا ناگەڕێنەوەو نكوڵیشی لەئیسلام ناكەن لەڕووی پرنسیپەوە) ئەمە دەستەواژەیەكی بەپێچ وپەنایە، هەم لەناڵ دەداو هەم لە بزمار دەدا، بەوەی لەیەك كاتدا تاوانبار كردن و بێ تاوان نیشاندانە، لەڕواڵەتەكەیدا بێ تاوانی دەكا كەلەم ڕوەوە ئاراستەی رەمەكی خەڵك كراوە، بەڵام لەڕووی راستی ماناو مەبەستەكەیەوە گوناهبار كردنە. پشتبەستنی ئەم دەستەواژەیە بۆ فۆرمیولاكردنی بەنەفی كردن گومانی ئەوە دروست دەكا كە- بەڕێگە نەیاری بێ تاوانی فەرمانڕەوایان لەوتۆمەتانەی گروپە ئیسلامیەكان دەدەنە پاڵیان دەسەلمێنێ، بەڵام ڕاستیەكەی ئەم دەستەواژەیە بە سیفەتی كوفر لەسەر فەرمان ڕەوایان نەفی دەكاتەوە تاكو- بەم فۆرمۆلەیە- سیفەتییاخی بوونیان بداتە پاڵ لەبەر ئەوەی فەرمانەكانی ئیسلام و پرەنسیپەكانی ڕەت ناكەنەوەو لە هەمان كاتیشدا كاری پێناكەن. كەواتە ناكۆكی نێوان (میانڕەو) (توندڕەو)ەكان خۆی لەتەكفیر كردنی فەرمانڕەوایان و كۆمەڵگەدا مەلاس داوە وەك دوای كەمێكی دیكە دەریدەخەین كە ئەم ناكۆكیە ناكۆكیەكی (لاوەكی)یە نەك ناكۆكیەكی گەوهەری. وەك بەیانەكەی پێشوو ئەو گومانە دروست دەكا. ناكۆكیش لەسەر پرنسیپی (گۆڕینی كاری ناپەسەند بە دەست) ناكۆكیە لەسەر كات دانان- كاتی پراكتیزەكردن- نەك پراكتیزەكردن خۆی، شێخ محەمەدی غەزالی كە یەكێكە لەو زانایانەی بەیانەكە بەناویان دەرچووە- لەووتەكانیدا بۆ ڕۆژنامەی (الشعب) دەڵێ (بت پەرستن كاری ناپەسەندی گەورە بوو) پێغمبەر د.خ چی دەرهەق كردن؟
تا تەمەنی نەگەیشتە شەست ویەك ساڵ تاقەبتێكی دەوری كابەی نەشكاند كە ئێمە لەنوێژكردندا روی تێ دەكەین واتا دووساڵ بەرلە مردنی كاری ناپەسەندی بەزمانی دەگۆڕی میللەتی سازدەدا تالەیەكەم هەلی لەباردا بەدەست بیگۆڕن، ئەم دەرفەتەش لەكاتی ئازادكردنی مەككەد ڕەخسا گەر ئەم بۆچونە بڕوای بەچاوەروانكردن و نزیك كەوتنەوە لە چاوەڕوانكردنی هەلی لەبارو گونجاو هەیە ئەوە نوسەرێكی دیكەی نوێنەرانی ڕەوتی میانڕەوی لەژێر سەردێڕی (كاری ناپەسەند هەر دەبێ بەدەست بگۆردرێ) ووتارێكی لەهەمان ڕۆژنامەدا نووسیوە كە تیایدا وای بۆچووە كە هاودەنگییەك لە نێوان زانایانی پێشینەدا هەیە لەسەر ئەوەی كە مەرج نییە بۆ ئەركی لێپێچانەوە .
(فەرمان بە چاكەو نەهی لە خراپە) ڕەزامەندی دەستوری وەلی ئەمر وەربگیرێ، كەواتە چۆن دەستور وەرگرتن دەبێتە مەرجێكی پێویست گەر فەرمان و نەهی لە هەندیك باردا ئاراستەی فەرمانڕەوا خۆی یان هەندێك لەوانەی متمانەی ئەویان وەرگرتووە كرابن.. نووسەر لەوتارەكەیدا بەوەندە واز نایەنێ كە پشت بە دەسەڵاتی پێشینە ببەستێ بەڵكو ڕاكان و كۆششكاریەكان لەگەڵ ئیسلام وایەكدەخا، وبەیەقین و یەكلاییەوە بڕیار دەدا كە ئەمە گەوهەری هەڵوێستی ئیسلامی میانڕەوە.. گەر ئیسلام خاڵی دەستپێك و سەرچاوە بێت، ئەوا ئیسلام ئیدانەی زەبرو زەنگ ناكات لەخودی خۆیدا، ئیسلام دژایەتی پرەنسیب ناكا بە رەهاكردن بەڵكو مەرج و رێوشوێنی بۆ دیاری دەكا.
لەم شێوازە گوتارە (میانڕەو)ە دا هەندێ لە میكانیزمەكانی دینی بەدی دەكەین كە ئاماژەمان بۆ كردن و- بە دورو درێژی لە پاشان وت و وێژیان لەسەر دەكەین- كەلێرەدا بریتیە لە:(یەكخستنی هزری مرۆو ئیسلام)- پشت بەستن بە دەسەڵاتی پێشینەو كەلەپوور- یەقینی هزرو یەكلاكردنەوەی زەین.
گەر بەیاننامەی زاناكان تەكفیركردنی فەرمانڕەوایان و كۆمەڵگە ڕەت دەكاتەوە، ئەوا پێشگیری لە تەكفیركردنی لاوانیش دەكا كە ئەمەش تاقە خاڵی لێك نەكردنەوەی ئەم بەیاننامەیەیە لەگەڵ لەگەڵ ئەو بەیاننامەیە كە بەرلەمە لەلایەن دەزگای رەسمیەوە بابەتی هێرش بەواژۆی شێخی ئەزهەر دەرچوو، كەژمارەیەك كاردانەوەی توندو تیژی لەلایەن میانڕەوو توندڕەوەكانەوە وەكو یەك ورژاند. ئاشكرایە كە بەیانەكەی زانایان لانی كەم لەیەكێ لەلایەنەكانی ئامانجی خاوكردنەوەی ئەو توندوتیژییە بوو كە بەیانەكی ئەزهەر وروژاندبووی. ئەمە لەپاڵ ئەوەی كە دەسەڵاتی سیاسی- لانی كەم لەبەردەم جەماوەردا- لە كۆبوونەوەی زانایان بەدەوریدا بەدەستی دێنێ. بۆیە دەسەڵاتی سیاسی- بەتایبەتی وەزیری ئەوقاف- سووربوو لەسەر بەشداری پێكردنی هەندێك لە زانایان وەك سیمبولی ئۆپۆزسیۆن، بەم شێوەیە شێخی غەزالی بەشداری كردوو شێخ یوسفی قەرزاوی بەپەلە لە (قەتەر)ەوە بانگ كرایەوە، وەك بەمە بۆ ڕۆژنامەی (الشعب) لێدوانێكیدا. ڕەنگە ئەمە خۆناساندنی زانایانی- ناو دەستەی بەیانەكەمان بۆ راڤە بكات (بەتایبەتی غەزالی و قەرزاوی) لە بەرەنجامەكانی ئەم بەیانەمان بۆ لێك بداتەوە، قەرزاوی لە ڕاگەیاندنەكەی خۆی بۆ ڕۆژنامەی گەل ئاوا وەسفی دەكا" ئەمە بەتەنیا بەس نییە بۆ چارەسەركردنی كێشەكە بەڵكو لەگۆشە نیگای ئەو لاوانەوە كە بەتوندڕەو دەناسرێن والێك دەدرێتەوە كە
لەخزمەتی حكومەتدایەو، پاساوێكە بۆ لێدانی سەرجەم كاری ئیسلامی و سەرجەم گروپە ئیسلامییەكان بەناوی لێدانی توندڕەوییەوە.
بەیاننامەی ئەزهەر دەربڕی هزری دەزگای رەسمی دینی بەم نمونەیە وەڵامی تەكفیركردنی داوەتەوەو دەڵێ: ئیسلام ڕەواو ڕاستییە، دەستەواژەو گۆتە گەلێك نیە لە كردەوەی كەم بێ، ئەو كارو كردەوە ڕوخێنەرانەی (لە ڕۆژنامەكاندا) بڵاوكراونەتەوە مەترسیان هەیە بۆ كۆمەڵگە، كاروكردەوەش بەمەبەستەكانیەوە بەندن. ئەزهەری شكۆدار بانگەشە بۆ وەستانەوە بەخۆڕاگری و دادپەروەرییەوە دەكا دژی ئەو ئاژاوەیەی بەناوی دینەوە بەرپابووە، لەبەر ئەوەی ئیسلام لەمانەو ئەوانەی بە پیشە دەیگرن بەرییەو "زۆربەی ئاگرێگ لەپریشكێكی بچوكەوەیە".
دەبا كۆمەڵ هەر هەمووی ووریای خۆی بێت و مزگەوت و یانەكانی لەبەندبێژان و وروژێنەرانی گەندەڵی و بانگەشەكەران بۆ دەرچوون لسیستەم پاك بكەنە .
وەڵام دانەوە بەتەفكیربەهاوشێوەی خۆی دوپاتی ئەو ڕاستییە دەكاتەوە كە ئێمە بۆی دەچین كە ناكۆكی نێوان میانڕەوی و توندڕەوی ناكۆكییەكی لاوەكییە نەك بنەڕەتی. ناكۆكییە لەسەر بواری پراكتیزەكردنی پرەنسپپ نەك لەسە پڕنسیپەكە خۆی، تەواو وەكو ئەوەی كە ناكۆكی لەسەر پرەنسیپی "گۆڕینی كاری ناپەسەند بەدەست" وەك بینیمان – ناكۆكی بوو لەسەر "كات" یاخود "هەلومەرجی لەبار" نەك لەسەر پڕەنسیپەكە خۆی. تەكفیریش لەڕاسیدا، لە تەك حاكمیەت) و (دەق)دا ڕەگەزێكی بنچینەیی ستراكتەری گوتاری دینی هەردوو باڵی میانڕەوو توندڕەوە، ئامانجی مەسەلەكە لەگوتاری توندڕەوەكاندا ئاشكراو ڕاگەیەنراوە، لە گوتاری میانڕەوەكانیشدا شاراوەو نادیارە. ئەگەر وەك زانراوە كە تەفكیركردنی كۆمەڵگەو فەرمانڕەوا-تەنانەت هەموو كۆمەڵگاكان و فەرمانڕەوایان و دام و دەزگاكانی سەر گۆی زەوی- لەجیهانی هاوچەرخی عەرەب بە نووسینەكانی (سەید قوتب) بەپاڵپشتی چەمكی (حاكمیەت) دەستی پێكرد ئەوا كاتە (بەشێكی زۆری) هزری قوتب وەك بەرپەرچدانەوەیەكی (ئیخوان موسلمین)ە كانی ئەو كاتە بوو لەوەی بەپاوانەكردنی دەسەڵات و حاكمیەتیان دادەنا لەلایەن ئەفسەرانی شۆڕشەوە.
ئەگەر لێرە بەدواوە خۆمان لەقەرەی شیكردنەوەی چەمكی (حاكمیەت) و دەرخستنی ڕەهەندەكانی دەدەین، ئەوەی لامان گرنگە ئەوەیە كە تەكفیر وەك پرەنسیپێكی هاندەری گوتاری دینی هاوچەرخ مایەوە، تاوێ حەشار دەخوا تاوێ دەردەكەوێ، ئەمەش بەندە بە بەنزیكی یاخود-دوری- ئەوانەی پێ ی دەدوێن لە دەزگای دەوڵەت. بۆیە سەیرو سەمەرە نییە-گەرچی لەكات و شوێن دا كت وپڕبوو- كە یەكێ لەو زانایانەی بەشدارییان لە فۆرمەلەكردنی بەیاننامەكەی "میانڕەوان" كردبوو لە بەرنامەیەكی تەلەفیزیۆنیدا ڕابگەیەنێ كە كڕنوشی بردووە یان دوو ڕكات نوێژی سوپاسگوزاری بۆ خودا كردووە لەسەر تێك شكانی ١٩٦٧.
ئەم لێكدانەوەیەی ئەم شێخە پێشكەشی دەكات پەیوەندی بەم هەستە دینییە دروستەوە نییە كە پێویستە خوا لەتەنگانەدا سوپاس بكرێ هەروەك لەخۆشیدا سوپاس دەكرێت، بەڵكو شێخ هۆی سوپاسكردنەكەی خۆی بۆ خواو نوێژكردن بۆی بۆ ئەوە گەڕاندوەتەوە كە كۆمۆنیستەكان دوچاری شكست بوون و خوا ڕیسوای كردن.
مرۆڤ پێویستی بەكەمترین ڕەنج نییە بۆ پەیبردن بەوەی كە مەبەست لە شیوعییەكان سیستەمی فەرمانڕەوایی لە شەستەكاندا، كۆمۆنیزم لەدیدی شێخ دا واتای ئاتیزم (الالحاد) دەگەیەنێ. شتێكی ئاساییە – لەدیدی شێخ دا كە سەركەوتنی ئیسرائیلیەكان- دەوڵەتێكی خاوەن پەرتوك لە جوولەكە- بەسەر كۆمۆنیستە بێ باوەڕەكان كارێكە شادی و كامەرانی لەدەرونی بڕواداراندا دەخرۆشێنێ .
ئێمە لێرەدا وتووێژ لەبارەی راِستی و ناڕاستی بۆ چونەكەی شێخ ناكەین بەڵكو ئەوەی مەبەستمانە لێرەدا (تەكفیر كردنێكە) كەوا شێخ ئاراستەی فەرمانڕەوایانی ئەم سەردەمەی دەكا وێڕای ئەمەش كە ئەمانە وەكو جێنشینەكانیان لەحەفتاكان و هەشتاكان (حاكمیەت ناگێڕنەوە بۆ خواو نكوڵی لە ئیسلام ناكەن لەڕووی پرەنسیپەوە)، كەواتە ئەم هەڵوێستە سەیرنییە هەرچەندە- وەك گوتمان – گەر كتوپڕیش بێت لەكات و شوێن دا ، شوێن دەزگای راگەیاندنی جەماوەرییە كە كاریگەرییەكی گرنگی هەیە، كە ئەو دەوڵەتی خۆی بردرێژبوونەوەی ئەو سیستمە دادەنێ كە شێخ تۆمەتی كفری دەداتە پاڵ. ئەگەر بزاندرێ كە هەرچی لەم دەزگایەوە دەردەچێ دەخرێتە ژێر سانسۆرێكی وردەوە ئەوە سانایە كە ئەمڕۆ ئەنجامگیری ئەوە بكات هەرچی گوتراوە بەڕەزامەندی بەرپرسانەوە بوو.
بەڵام كتوپڕی لەڕووی كاتەوە یەوەیە كە ئەو "تەكفیر" ەی كە دەوڵەت لەسەر زمانی یەكی لەزانا میانڕوەكانیەوە ڕادیدەگەیەنێ . لە هەمان ئەو كاتەدا ئەوە دەردەچێت كە تیایدا وادەردەكەوێت كە دەوڵەت زانایان و شارەزایانی ساز دەدا بۆ قەلاچۆكردنی ئەو "نەخۆشیەی كە خەریكە جەستەی میللەت بفەوتێنێ ، هەروەك لە بەیانامەكەی شێخی ئەزهەردا هاتووە . ئەگەر تەكفیر- وەك ئاشكرایە – بەشێكە لەبونیادی هزری دینی بەتێكڕای ئەوە بەشێكە لەئایدۆلۆژیای دەوڵەت چی لەپاساو هێنانەوە بۆ تڕوانییە ئابوری و كۆمەڵایەتییەكان یاخود لەڕوو بەڕووبونەوەی نەیارەكان لەبەرهەڵسكاران. بەكارهێنانی ئەم چەمكە ئایدۆلۆژیا لەلایەن سەر كۆماری پێشووەوە بەشێوەیەكی بەرفراوان (لە وتارو لێكۆڵینەوەكانیدا) دژ بەهەموو نەیارە سیاسیەكانی بەبێ لەبەرچاوگرتنی بۆ چوون و ئەوەی كە بەسەر چیەوەن (الانتماو) لەزەینماندا كاڵ نەبۆتەوە .
بەڵام شیخی میانڕەو- محمد موتلی السعراوی- لەتاو دەربڕینی خۆشی و كامەرانی خۆی بەشكست خواردنمان لەیادی چووە یان لەوانەی لەیادی خۆی بردبێتەوە كەفتوایەكمان بۆ بدا لەسەر قوربانیانی ئەم شەڕە ئاخۆ (شەهید) ن و دابێ داوای ڕەحمەتیان بۆ بكرێ یاخود (كوژراو گەلێكن) بۆ سیستەمێكی بێ باوەڕی كافر كە بڕوادارانی وەك ئەو بۆیان هەیە تف لەخوێنیان بكەن ؟ ئیمڕۆشێخ چی لەمە داوە خۆی تێ هەڵقورتێنێ ؟
هەر چەندی پرسیاری لەبابەتی سیاسەتەوە لێ بكرابایە وەڵامی نەدەدایەوە. لەبیرمە نووسەری یەكیك لەگۆڤارە هەفتەییەكانی میسر لە چاوپێكەوتنێكی بەناو بانگدا لێی پرسی كەڕای چییە لەسەر ڕێككەوتننامەی كامپ دیڤد وەڵامەكەی ئەوەبوو كە دەم لە
سیاسەت وەرنادا، بەبڕوای من مل نەدانی تەواو بۆ چارەسەركردنی كاروباری سیاسی لەگەڵ بانگەشەی شێخ دا هەروەها لە گەڵیشیدا زۆربەی بزاوە ئیسلامیە هاوچەرخەكان نكۆكە كە دەڵێن ئیسلام دین و دنیایە، ئیسلام هیچ لێكترازانێكی نیوان دین و سیاسەت نابینێ، وا پێدەچێت كە دین و سیاسەت لەڕوانگەی قوتبی مەزندا لێك جیانەبن تەنیا ئەو كاتە نابێ كە پرسیاركردن لەم بارەیەوە قارسی بكا.
واش پێدەچێ ئەم خۆ لەقەرەی سیاسەت نەدانەش جۆرێك بێت لە خۆ پاریزی و پەرۆش بوون بێت بۆ پلەوپایەو جێگەو ڕێگە، بەڵام – وێڕای هەموو ئەمانەش – پشتگیرییەكی نائاشكرای قووڵ دەنوێنێ.
هەروەك میانڕەوو توندڕەو لەم دوو كۆڵەگە بنەڕتیەی (تەكفیر) و (گۆڕینی كاری ناپەسەند بەدەست)، هرواش وێڕای ناكۆكی ڕوكەش و مشتومڕی بەرامبەر بەیەك سەبارەت بەزۆر كێشەی لاوەكی باخود ئەوانەی هەندێ لەمیانڕەوەكان بەندوبالۆرەی ئەوە لێدەدەن كە بەمجۆرەیە ، هاودەنگن. لێرەدا ئەوەندەمان بەسەر بە هەڵوێستی هەموان لەسەر ((ئەدەب و هونەر)) گەواهی بدرێ . زۆرێك لەلاوانی گروپەكان هونەری گۆرانی و مۆزیك بەتایبەتیش شێوەكار تابۆ (تحریم) دەكەن. پێشكەشكردنی شانۆگەری بەجۆرێك رابواردنی مەكروه دادەنێن. هەرچی شێخە میانڕەوەكانن ئەوا وایدەبینن كە ئیسلام دژی هونەرو ئەدەب باڵاكان نییە حەرامكردنیش بەسەر ئەو هونەرو ئەدەبانەدا بڕی كە غەریزەكان دەوروژێنن و لەمرۆڤدا لەگەڵ لایەنی هەستە مادییەكەی دەدوێ. رەخنەگرانی ئەدەب و هونەر لەگەڵ لایەنێكی ئەم فۆرمۆڵە كردنە یەك دەنگن كە تایبەتە بەوروژاندنی غەریزەكان. هەرچی شتێك لەبواری ئەدەب و هونەردا ئەمە ئەركی بێت وەلای دەنێن. بەڵام ناكرێت دواندنی هەستەكان ببن بەسەنگێكی مەحەك كە هونەرەكان لەسەر بنچینەیدا داوەری بكرێن . چونكە لەڕاستیدا پێو دەنگێكە كە دەبێتە مایەی نەفی كردنەوەی هەموو هونەری شێوەكاری و خستنەوەی، واتە دەبێتە مایەی تابۆ كردنی لەدەروازەی دواوەڕا، لەبەر ئەوەی ئەم هونەرانە هەموویان لەبەجێ گەیاندنی ئەركە ئێستاتیكیەكەیاندا پشت بەكاریگەری هەست دەبەستن. ئەگەر هونەری شێوەكاری هەروەها هونەرەكانی گۆرانی چڕین و مۆزێك لەسەر لەبەری ووتاری دینیدا ئاڵۆزییەكی
راستەقینە دەنوێنین ئەوەش بەحوكمی سوربونی لەسەر پابەندبوونی بەدەقە لاوەكییەكانەوە بەشێوەیەكی حەرفی ، ئەوا نابێ ئەم ئاڵۆزییە لەبارەی دەقە ئەدەبیەكانەوە بوونی هەبێ كەخۆی وادادەنێ كە لەسەر بنچینەی دەقێكی (لەتوانا بەردە) لەرووی ئەدەبیەوە بەشێوەیەكی تایبەت دامەزراوە . لەگەڵ ئەمەشدا گوتاری دینی شەڕێكی لەكۆتایی نەهاتووی لەگەڵ دەقە ئە دەبیەكاندا هەیە كەئەستەمە دەرهەقیان بگوترێ كە غەریزە دەوروژێنن یاخود (هەستەكان دەدوێن) نزیكترینی ئەم شەڕانە – لەهەمان كاتیش كۆنترینیان – شەڕكردنیەتی لەگەڵ رۆمانی (اولادحارتنا)ی نەجیب مەحفوز كە لە میسردا دەستی بەسەردا گیراو بڵاوكردنەوەی یاساغ كرا. كە ئەمە زیاتر لەچل ساڵ دەبێت. دوای ئەوەی نووسەر خەڵاتی نۆبڵی وەرگرت بڕیاری لێژنەی بەخشینی خەڵات باسێكی تیبەت بەم رۆمانەی تێدا بوو، هەندێ كەس بەو ئومێدە بوون ئەزهەرچاو بەم بڕیارەی دەست بەسەراگەتن و قەدەغە كردنیدا بخشێنێتەوە ، بەڵام هاواری میانڕەوەكان لەدەربڕینی ناڕەزایی و پرۆتستۆكردنی ئەم داخوازییە بەرز بووەوەو شێخ محەمەد غەزالی لەستونەكەیدا لەدوا لاپەڕەی رۆژنامەی ((الشعب)) لەژێر سەردێڕی ((ئەمە دینمانە)) كەوتە هەڕەشەو بەنموونە هێنانەوە لەقورئان لەڕووی داواكارانی ئەمە نووسیبوی : ((گەر پاشگەزبنەوە، ئێمەش گەڕاینەوە)) گوتاری رەسمی دینی – نزیكەی خۆی لەنیو سەدەدا – بڕیاری داوە كە رۆمانەكەو عەقیدە تێك ناكەنەوە. ئەوەتا گوتاری میانڕەو تەنانەت تێهەڵچونەوەی حوكمەكە یاخود چاو پێداخشاندنەوەی بڕیارەكە بەوپەڕی یەكلایی و دڵنیایی و براوەییەوە ڕەت دەكاتەوە . وەنەبێت هەر تەنیا لەمیسر یاخود لەجیهانی عەرەبیدا ئەمە باری گوتاری دینی بێت ، بەڵكو ئەمە روانینی گوتاری دینییە لەهەموو جیهانی ئیسلامیدا، ڕۆمانێك بەزمانی ئینگلیزی لەبەریتانیا بڵاو كرایەوەو بووە هۆی بەرپابوونی دەنگدانەوەیەكی مەزن لەسەرتاسەری ئەم جیهانەدا بەتایبەتیش لەهیندستان و پاكستان ئێران. ئەمە سەرباری ورژاندنی موسوڵمانان لەبەریتانیا و ئەمریكاو خۆپیشاندانیان دژ بەدەزگای پەخش و نووسەرەكەی و داواكردنیان بە كێشانەوەی ڕۆمانە لە هیندستان و پاكستاندا خۆپیشاندانی وا ساز كرا كەبەپێ ی ئاژانسەكانی دەنگ وباس ژمارەیەك لەخۆپیشاندەران كوژران. ((ئیمام خومەینی)) سەرداری رۆحی شۆڕشی ئێران بەیاننامەیەكی دەركردو تیایدا فەتوای حەڵاڵەكردنی خوێنی دانەوەكەی دابوو. ئەمەش بەكارێكی سەرشانی هەر موسڵمانێكی داناوە كەدروستبێت- ئەو موسڵمانەی لەپێناو بەجێ هێنانی ئەم ئەركەدا بكوژرێ بەشەهید دادەنرێ و لە بەهەشتیشدا نەمری بەدەست دێنێ.
((سەلمان روشدی)) دانەری رۆمانەكە كەبەڕەگەز هیندیە بەرپەرچی ئەم تۆمەتەی دایەوەو گوتی، لە دووتوێ ی ڕۆمانەكەدا هیچ هێرشێك نەكراوەتە سەر ئیسلام و هیچ گاڵتە پێكردنێكی تێدانیە دەرهەق بەعەقیدە، هەروەك مەبەستی ئاراستەكردنی سوكایەتی كردن نیە بەهیچ كەسێك، من گومانم هەیە كە ئیمام خومەینی یان هیچ یەكێ لەبەرهەڵستكارەكان لە ئێران رۆمانەكەیان خوێندبێتەوە، بەڵكو ئەوان بەزۆری لە دادوەریكردنیان بەسەر ڕۆمانەكە پشت بەو ڕستەو دەستەواژانە دەبەستن كە لەڕەوتەكانیان داماڵراون....
بەراستیش ئەمە مەسەلەیەكی ترسناكە كەكاردانەوەی خەڵك بەم ڕادەیە توندبێت بەرامبەر بەڕۆمانێك-رۆمانێك و هیچیكە نا- كەلایان وایە هەڕەشە لەباوەڕ دەكاو سەرجەم مێژوی ئیسلام دەسڕێتەوە گرفت و قەیرانی گوتاری دینی لەم رستەیەی دوایی ووتەكانی دانەری رۆمانی – الایات الشیگانیە – حەشاری خواردووە یان بەدەربڕینێكی دیكە خراوەتە ڕوو كەڕێك لەم وتانە دەچن كەئەوا چەندین جار نجیب محفوڤ بەزمانە هێمن و ئاشتی خوازانەكەی پێی ڕاگەیاندون، ئێمە لێرەدا نامانەوێ گفتوگۆ لەبارەی بەهای ئەدەبی ئەم یان ئەو ڕۆمانە بكەین، ئەمە مەسەلەیەكە بوارو زانای پسپۆری خۆی هەیە، ئەوەی جێگای دوپاتكردنەوەیە ئەوەیە كەپیاوانی دین و زاناكانی، پسپۆری ئەم بوارەنین كەچی – سەرباری ئەمەش – لەخۆیانەوە بوونەتە یاساوڵی داكۆكیكەر لەباوەڕ (عەقیدە) دژی ئەو مەترسیانەی زادەی ئەندێشەو وێژنگی خۆیانن. ئەگەر بەراستیش دژایەتی لەنێوان لێكدانەوەو تێگەیشتنیان لەعەقیدەو هەندێ بەرهەمی ئەدەبی یاخود هونەریدا هەبێت، ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێ كە عەقیدە بەزەرورەت لەسەر ترسێكی بەردەوام بنیات نراوەو لاوازی و هەڵپەكردن لەستراكتوری گوتاری دینی خۆیدا حەشاری خواردووە ؟ خۆزیا زانایانمان لە هەڵوێستی ڕوناكبیرانەی هندێ لە پیاوانی كەنیسە فێر دەبوون كە بەتوندی داخوازی- تەنیا داخوازی- وەستاندنی پیشاندانی
یەكێ لەڕۆمانە سینەماییەكان (داو لاس دان – ئیمزا – لەژیانی مەسیح) یاخود دەست بەسەر داگرتنی یان رەت كردەوە بەو بیانووەی گوایا وێنەی مەسیح بەشێوەیەكی ناسازگار لەگەڵ شێوەكەی بەگوێرەی دەقە دینیەكان دەخاتە ڕوو. باری سەرنجی ئەو پیاوە ڕوناكبیرانە ئەوەبوو كە مەسیحیە بڕوادارەكان خۆیان دەتوانن گەر بیانەوێ – هەرەس- بەم ڕۆمانە بێنن ، بەخۆگرتن لەسەیركردنی ( بایكوت كردنی) پەخشەكە. بەم شێوەیە پیاوانی كەنیسە دەستبەرداری لۆژیكی راسپارد دەبن كە پیاوانی دینی لای ئێمە پێ دادەگرن بۆ پراكتیزە كردن بەسەر هۆش و دەرون دا.. لەبەرئەمانە هەمووی ئەم لێكۆڵینەوەیە وای دەبینێ كەئەمە ستەمێكی زۆر گەورەیە،. لەپاڵ درشتی زانستیانە، كە تەنیا لەدوو تۆی گوتاری گروپانەوە واتا بەدابراوی لەڕەوتی گشتی گوتاری دینی هەردووباڵی رەسمی و بەرهەڵستكار بەشێوەیەكی وەكویەك هەڵسوكەوت لەگەڵ ئەم تێزەدا بكرێ كەپێ ی دەگوترێ (سەحوەی ئیسلامی ) كە لێرە بە دواوە لەم دەقە كوردییەدا بە ((وەئاگایی ئیسلامی)) ناوی دەبەین. ڕەنگە گومانی ئەوە بكرێ كەلێك جیاكردنەوەی گوتاری گروپەكان و گوتاری دینی گشتی دیاردەیەكی نامۆیە لەسەر خاكی هزری دینیدا، ئەوەش ڕێك ئەشتەیە كەدام و دەزگاكانی ئاسایش برەوی پێ دەدەن و گوتاری رەسمی دینیش رایدەگەیەنێ. نامۆو تێ خزاو ئەوە دەگەیەنێ كەڕیشەكێش كردنی لەسەر ئەم خاكە تاقە چارەسەرە، كەئەمەش بەتەور نەبێ مەیسەر نابێ. ئائەمە یە ئەو ستەمە گەورەیەی كەپێویستە لەسەر توێژەر نەك هەر تەنیا بەشداری تێدا نەكا بەڵكو بەهەموو هۆو ئامرازەكانیەوە لەدژی بوەستێ. لاوان پڕبەپێستی مانای ووشەی قوربانی قوربانین، ئەگەر هەنێ جاریش لەرەوتی هەندێ رووداوو هەڵوێستدا وا دەردەكەون كە چەقۆكێش و پیاوكوژن ئەوا چەقۆكێش و پیاوكوژی ڕاستەقینە ئەو كەسانەن – كە لەڕێگەی ئامرازەكانی پەخش و راگەیاندنی نوێ و جۆراو جۆرە- كەمێشكی ئەمانەیان بەو هەمووئەو هزرانە ئاخنیوە كە مێشكی لێ پڕدەكرێ و بەمانە قەمچی و زنجیریان نەداوەتە دەستیان
درشتەكاری زانستیانە . بەئاشكرا لە نۆڕین بۆ هزری گروپەكان لەوەوە دەردەكەوێ كە گوایە درێژبوونەوەیەكی سروشتییە كە لەژێر كاریگەری راستەوخۆی هەندێ ڕێچكە هزریە كەلەپوریەكانەوە بەتایبەتیش كەلەپوری ڕێچكەی ((حەنبەلی)) وەك نووسینەكانی (ابن تیمیە) و(ابن قیم) بەشێوەیەكی تایبەت دەیانخەمە ڕوو هاتۆتەدی لەڕاستیدا ئەم چەشنە بۆ چوونە توڕهەڵدانی راستەوخۆو نزیكەكەكان و گرتنی بنوسە دورەكان و ناڕاستەوخۆكانە . هەموو وێكچوونێكی نێوان هزری گروپەكان و هزری ئەو ڕێچكەیە بێگومان دەبێ بە (ناوەندیار)ی گوتاری دینی هاوچەرخ تێپەڕ ببێ. ئەم ناوەند یارەش بێگومان ناوەندێكی بێلایەن نییە. لەدوێی هەڵوێستە ئایدۆلۆژییە تایبەتەكەیەوە هزری كەلەپوری بەرهەم دێنێتەوە، ئەم بەرهەمهینەرەش لە گوتاری گروپەكاندا سەرچاوەی كاریگەری ڕاستەوخۆبە .
تێزەكانی ئەم لادانە لەگەوهەری خۆیاندا هەروەك شەهرستانی لەمەڕ باسكردنی هزرەكانی ((موعتەزیلە)) پێشەنگەكان گوتویەتی تێزگەلێكی كرچ و كاڵن ، كرچ و كاڵیەكەشیان لەوەوە دەردەكەوێ كە هزرێكی پەرش و بڵاون و هیچ هاوئاهەنگیەك لە خۆیانی كۆناكاتەوە، بەڵكو لەیەك هەڵپێكراوی بێ سەرو بەری خۆیان لەوەدا وەردەگرن و كاتێ دەخرێتە رایەڵی گوتاری دینییەوە. بەدەربڕینێكی دیكە: ئەم لادانە تێگە یاخود تێڕوانینێكی جیاواز – یاخود ناكۆك – لەگەڵ ئەو تێڕوانین و تێگەیشتنەی لەگوتاری دینی گشتیدا خراوەتە ڕوو، پێشكەش بەدین ناكەن. بەڵام بە گوتە زایانە لەبواری گوتارەوە وەدەردەچەرخێن بۆ بواری هەڵسوڕان و جموجۆڵ ئەمەش بەحوكمی داخبونیانە بەهەموو ئازارەكانی واقیع و دووركەوتنەوەیانە لە هەموو خراپەو شێواویەكانی .
یەكەم میكانیزمی گوتار
لەڕاسیدا لەشیكردنەوەی هەر گوتارێكدا لێك جیاكردنەوەی میكانیزم و دەستپێكە هزریەكانی كارێكی دژوارە چونكە هەریەكەیان ئەوەكەی دیكە دەخرێتەخۆو بەشێوەیەكی
ناچاری ئەوەكەی دیكە دەگەیەنێ . زۆرجاریش میكانیزم دەستپێكەكان تاڕادەی بەیەك بوون بەیەكدا دەچن ، بەتایبەتیش لە گوتاری دینیدا، بەجۆرێ كەئەستەمە لێك جیابكرێنەوە . ئەم بەیەكداچوونەش دەبێتە هۆی ئەوەی كە لەشیكردنەوەكەماندا هەندێ دووبارەبوونەوە بەرچاو بكەون. كەتكامان وایە لە ووزەی بەرگەگرتنی خوێنەر بەدەرنەبن، یەكێ لە شوێنەوارەكانی ئەم بەیەكداچوونە ئەوە بوو كەگەلێ دردۆنگی كرین كە ئاخۆ شیكردنەوەكەمان بەكامەیان دەستپێبكەین : بەمیكانیزمەكانی یاخود دەسپێكەكان، سەرەنجامیش بێ ئەوەی لەڕاستیدا تای تەرازوو بەلای هیچ كامێكیان داشكابێتەوە جگە لەو خەمڵاندنە كزەی كەلانی كەم لەگۆشەنیگای لۆژیكی وێناییەوە – دەستپێكەكان لەسەر بنچینەی میكانیزمەوە هەڵدەچنرێن، بەمیكانیزمەكانەوە تێ هەڵچوین، ئەمە جگە لەوەی لە پەرەگرافی پێشودا خۆمان لەقەرەی هەندێ دەسپێكی گوتاری دینیدا كە هیوادارین تارادەیەكی وا كەبەس بێت ڕێگەیان خۆشكردبێت بۆ شیكردنەوەی میكانیزمەكانی ئەم گوتارە ،ئەمەش پێش چونكردنێكی گرنگترو بایەخدارتری دەسپێكە هزرییەكانی دوای ئەمە . ئەگەر لەم شیكردوەیەماندا لەبەردەم پێنچ میكانیزمدا دەوەستێن كە تا ئیستا توانیومانە بەدیان بكەین، ئەوا پێویستە لامان وا نەبێت كە ئەمەسەرجەم میكانیزمەكانی وتاری دینی لەخۆ داگرتووە چونكە گومانی تێدا نیە كەبواری دیدەوانی خستنەسەر بەووردی و قووڵییەكی زیاتری شیكردنەوە بە ئاوەڵایی دمێنێتەوە، ئەمەش چی دەرهەق
بەنیكانیزمەكانەوە بێت یاخود سەبارەت بەدەستپێكەكانەوە بێ ئەم پێنج میكانیزمە بەگوێرەی خەمڵاندنی ئێمە میكانیزمی بنچینەیی و گەوهەرین كەحكوم بەسەر سەراپای گوتاری دینیدا دەكەن و بەسەریاندا زاڵن. هەمان حوكمیش بەسەر هەردوو ئەو دەستپێكە هزرییانەدا دەبڕین كەدواتر دەكەوینە شیكردنەوەیان .
١-یەكتاكردنی هزرو دین
هەر لەبەرەبەیانی مێژووی ئیسلامەوە لەماوەی هاتنە خوارەوەی ((سروش)) و دەقەكانیشیدا تێگەیشتنێكی جێگیر هەبوو لەسەر ئەوەی دەقە دینییەكان بواری چالاكی
تایبەت بەخۆیان هەیە. هەروەها بواری دیكەش هەن كەملكەچن بۆچالاكی هۆش شارەزاییەكی مرۆڤ. چالاكی دەقەكان پەیوەندیان پێیانەوەنییە .گەلی جار موسڵمانەبەراییەكان پرسیاریان بەرامبەر هەڵوێست دەكرد كەئاخۆ هەڵسوكەوتی پێغەمبەر لەژێر فەرمانی سروش دایە یاخود لەژێرفەرمانی شارەزایی و هۆش دایە زۆرجارواش هەبووە كەجیاوازیان لەگەڵیدا هەبووەو ڕەفتارێكی دیكەیان بۆپێشنیاز كردبووە ئەگەر بوارەكە لەبوارەكانی ئەقڵ وشارەزایی بوایە . نمونەش لەسەر ئەمە هەندە زۆرە كە گشت هۆیەكان و ئامرازەكانی گوتاری دینی پڕن لەم جۆرە نمونانە؛لەپەرتووك و ووتاروگوتارو بەرنامەی ئاخاوتنەكان. كەچی وێرای ئەوگوتاری دینی بەوخۆ نەبان كردن لەوجیاوازییانەی لەپرەنسیپی ( انتم اعلم بشوون دنیاكم) : ئێوەلەكاروباری دونیاتاندا شارەزاترن) چالاكی دەقەدینیەكان بەرەوهەموو لایەنێك درێژ دەكاتەوە . گوتاری دینی هەرپەیوەندی ناوەستێ، بەڵكو بەشێوەیەكی میكانیكی ئەم دەقانە لەگەڵ خوێندنەوەی تێگەشتنی خۆیان لەبارەیانەوە یەك دەخابەم یەكخستنەش گوتاری دینی نەك هەرتەنیا ئەبستمێكی نێوان (خود)و(بابەت)رەتدەكاتەوە،بەڵكو ئەوەش تێدەپەڕێنێ و بەشێوەیەكی لابەلا – دەیگەیەنێتە ئەو ئیدعایەی كەتوانای هەیە تخویی هەموومەرج و لەمپەرێكی هەبوونی ئەبستمیەكان ببەزێنێ و بگاتە مەرامە یەزدانییە شاراوەكان لەم دەقانەدا . گوتاری دینی هاوچەرخ دەرك بەوەناكاكەلەم بانگەشە ترسناكە دا دەخرێتە ناوچەیەكی تەلبەند كراو كەناوچەی(ئاخاوتنە بەناوی خواوە) ئەمەش ئەوناوچەییەیە كەگوتاری دینی بەدرێژای مێژووی جگەلە چەند دەراوێتەیەك كەخوو پێوەگرتەنی نین خۆی لەنزیك بوونەوەی سنوورەكانی بەدوور گرتووە. سەیر لەوەدایە كەگوتاری دینی هاوچەرخ لەئاخاوتنێكدا لەبارەی هەڵوێستی كەنیسە بەرامبەر زانست وزانایان لەسەدەكانی ناوەڕاست نەنگی دەداتە پاڵ ئەم ڕێبازەوناڕەزایی بەرامبەری دەردەبڕاێ.
ئەوەی پێویستە لێرەدا ئاماژەی بۆ بكرێ ئەوەیە كە ئەم میكانیزمە لەگەڵ میكانیزمی دیكەدا بەیەكەدادەچن و تێك دەئاڵێن بۆ نموونە :- میكانیزمی و(یەقتنی زەین ویەكلایی هزر) دەتوانرێ بەیەكێ لەبەرنجامەكانی دابنرێ گەرچی ئەمە
سەربەخۆییەكەی ڕەت ناكاتەوە كەیەكێكە لەمیكانیزمەكانی گوتار. بەڵام میكانیزمیی و بەفیرۆدانی ڕەهەندی مێژوویی. لەیەكێك لەلایەنەكانیدا – بەبەشێكی ستراكتەری ( یەكخستنی هزرودین) دەژمێردرێ ئەمەش لەبەرئەوەی یەكخستنی (تێگەشتن)و (دەق) كەتێگەشتن دەكەوێتە ئێستاو دەقیش بۆ رابردوو دەگەڕێتەوە(لانی كەم لەڕووی زمانیەوە)هەردەبێت پشت (بەفیرۆدانی ڕهەندی مێژوویی) ببەستێ. لەهەمووئەمانەوە وادەردەكەوێ كەگوتاری دینی هاوچەرخ وەك ئەوەیە ؛كەلەبەڵگە نەویست گەلێكی ئەوتۆوە دەربچێ كەیارای وت ووێژو مشت ومڕ نەبن. لەبڕگەی پێشودا هەندێ لەم جۆرە نمونانەمان كەوتنە بەرچاو. كەئەم یەكخستنەوەی هزری مرۆو دین دەنوێنن، هەموو بەئەلف وەڵامی ناساندنەوە لەبارەی ئیسلام دەدوێن بێئەوەی كەمترین دوودڵی هیچ كامێكیان دابگرێ وپەی بەوەببا كەلەراستیدا تێگەشتنی خۆی لەئیسلام یاخود دەقەكانییەتی گەڵاڵەی دەكا. تەنانەت پشت بەستن بەبیروبۆچون وكۆششكارییەكانی پێشینانیش بووەتەپشت بەستن بەئیسلام سیفەتی(ڕاستی)دەدرێت پاڵ بۆجیاكردنەوەی (ساختە)كە كۆششێكی دیكە دەنوێنێ .گەرلێرەدا مەبەستمان دادوەریكردن نییە بۆسەر ئەم یاخود كۆششكاریە ،ئەوەبەهای كۆششەكە نییەكە خۆی لەخۆیدا سەرقاڵی كردووین بەڵكو سەرقاڵكەری بنەڕەتیمان پەردەلادانیە لەڕووی ئەو بڕوا بەخۆبوونەی گوتاری دینی لابدەین لە خاوەندێتی (راستی) ئەویش ئەو بڕوا بەخۆبوونەیە وای لێكردووە دەسبەرداری لەچاكەكانی گوتاری سەلەفی بێت. یەكێك لەنوێنەرانی ڕەوتی میتڕەو دڵێ:((وەنەبێت ئیسلامێكی پێشكەوتنخوازانە وئیسلامێكی دیكەی كۆنەپەرستانەهەبێ، هەروەك ئیسلامێكی شۆڕشگێڕانەو ئیسلامێكی دیكەی خۆبەدەستەوەدەرانە نییە. ئیسلامێك بۆدەسەڵات داران ویەكێ دیكە بۆ جەماوەر بێت ، یەكەم ئیسلام هەیە ، یەك كتێب هەیە خوا بۆنێدراوەكەی هێناویەتییە خوارەوەو نێردراوەكەشی بەخەڵكی ڕاگەیاندووە.
ئەمە ووتەیەكە مێژووی ئیسلام خۆی بەدرۆی دەخاتەوە ، ئەومێژووەی كە(فرەیی) لەوڕەوت ومەیل و گروپانە بەخۆوەی دی كەلەبەرهۆی كۆمەڵایەتی و ئابوری و ڕامیاری.
بەرپاكران هەڵوێستەكانیان بەڕاڤەگەری وكۆششكاری لەتێگەشتنی دەقەكاندا فۆرمۆلەكران. بەڵام كەئەم پێداگرتنە لەسەر هەبوونی ئیسلامێكی تاق،ڕەتكردنەوەی فرییە راستەقینەكە، بەچاوپۆشی لەمەرامی ئەم نووسەرە یاخود ئەونووسەرە دووئەنجام بەدەستەوە دەدا. ئەنجامی یەكەم : ئیسلام یەك واتای نەگۆڕی هەیە كەبزاوی مێژووكاری ناكا بەجیاوازی كۆمەڵگاكانیش كاری لێ ناكرێ وێڕای فرەیی گروپەكان بەهۆی جیاوازی بەرژەوەندیەكان لەناو یەك كۆمەڵگەدا. ئەنجامی دووەم:
ئەم واتا تاق ونەگۆڕە تەنیا دەستەیەك مرۆ هەیانە-ئەوانیش تەنیا زانایانی دینن-ئەندامانی ئەم گروپە پاكن لەحەزو ئارەزوو لاگیرییە سروشتییەكان مرۆ بەڵام گوتاری دینی هەرگێز ئەنجامی لۆژیكی بۆ زۆرێك لەبیروبۆچونەكان بەدەستەوەنادا بەڵكو زۆرجار ئەم گوتارە بیرۆكەیەك و دژەكەی بەیەكەوە كۆ دەكاتەوە، هەمان نووسەر لەڕەوتێكی دیكەدا دەڵی: هەربەوەرێكی مێژووی ئیسلام هەڵدەیتەوە دەبینی كەلە هەموو قۆغەكاندا ڕۆشنە، بۆ زمانێكی پاراو دەستەواژەیەكی ڕاشكاو نووسراوە(ئێوەچۆن بن دینەكەشتان وادەبێ). ئەوەتانێ نووسەرێكی دیكە لەبارەی دووجۆرەئیسلامەوە دەدوێ: ئیسلامی (ڕاستەقینە)ئیسلامی قورئان وسوننەت وئیسلامی یارو یاوەران و پاشڕەوانی پێغەمبەر (د.خ).
ئیسلامی ڕاستەقینەش (راستەقینە) لەگۆشەنیگای ئەم نووسەرەوە ئەو ئیسلامەیە كەزانایان لەگوتارەكانیاندا دەریدەبڕن چونكە-تەنیا ئەوان –توانای تێگەیشتنی دروستی ئیسلامیان هەیە.ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ كەنابێ دەسەڵاتی راڤە و تەفسیر لەم بازنەیە دەربچێ(هەرچی پەڵپ لەكتێب و سوونەت بگرێ تەشەرلەزانایانی ئومەت بدا ئەوە لەیاساكانی دین داجێ ی باوەڕپێكردن نییە. هەركەسێكیش لەزانایان و رێچكەكانەوە شەریعەتی پشت گوێ خستووە بەم چەشنە گوتاری دینی دەگاتە دۆزینەوەی (غەیب زانیەك) كەدوادەسەڵات و سەرچاوەبێت لەكاروباری دین باوەڕدا، تەنانەتدەگاتە ڕادەی پێداگرتن لەسەر زەرورەتی وەرگرتنی زارەكی راستەوخۆ لەم بارەیەوە لای زانایان، لەبەرئەوەی كە لێكۆڵینەوەی لەشەریعەت بەبێ مامۆستا لەسەرەڕۆیی سەلامەت نابێ و بەدەرنابێ لەكەلین و زیان. ئەمەش وای لای زانایانی سەلەف كردووە كەبەپارێز بن وەرگرتنی زانست لەم جۆرە زانیارنەوە ئەم ناكۆكییە لەگوتاری دینی و دەڵێن : نە قورئان لە كتێبگەرو نەزانست لە ڕۆژنامەوان وەرمەگرە.
ئەم ناكۆكیە لەگوتاری دینیدا لەنێوان نكۆڵی كردنی (كەهەنوت) یان (دەسەڵاتی پیرۆز) لەئیسلام دا-لەسەر ئاستی تیۆری و جێ بەجێ كردنەوە-ولەنێوان سوربون
لەسەر پێویستیەكانی ئیحتیكام بۆ ئەم دەسەڵاتەو بەتەنیا وەرگرتنی مانای دین وعەقیدە لەو لەسەرئاستی (پراكتیزەیی وكردارەكی) بریتیە لەنواندنەوەی ناكۆكیەكی ترسناك كەلە بنچینەدا ڕوانگە جەوهەرییەكانی ئەم گوتارە هەڵدەتەكێنێ، وەك لەهەمان كاتدا خستنەڕووی سروشتی ئایدۆلۆژیایە كەگوتاری دینی نكۆڵیكردن وخۆڵی بی بەركردنی پێ بەس نیە، كەپێ یوایە (بابەتیانە)رەهایەو بەتەواویش لە(لاگرتنەكان) و ئارەزووی سروشتیانە لەمەردومدا داماڵراوە.
گێڕانەوەی دیاردەكان بۆ یەك تاقە پرەنسیپ قسەكردن لەمەڕ یەك ئیسلامی ماناجێگیر، پێ ی ناگەن مەگەر زاناكان نەبێ، نواندنەوەی پلە شتێكە لەستراكتوری میكانیزمێكی فراوانتر لەگوتاری دینیدا.
ئەم میكانیزمەش بەم ساكاریەوە نیە وەك لەویژدان و هەستی هەڕەمەكی وسروشتی دینیدا دەردەكەوێ بەڵكو دەبینین لەگوتاری دینیدا ڕەهەندێكی ترسناكی هەیەو هەڕەشە لەكۆمەڵگا دەكا كەنزیكە كاریگەرێتی عەقڵ لەكاروباری ژیان و دیفاكت دا پەك دەخا. گوتاری دینی لە تەوزیفی دەكا كە یەكێكە لەبەڵگە نەویستەكانی عەقیدەو مناقەشە ناكرێ ئەگەر هەموو عەقیدەكان باوەڕیان وابێ كە دنیا لەبوونی دا قەرزارباری هۆی یەكەمین یان پرەنسیپی یەكەمینە – كە لە ئیسلامدا خودایە – ئەوە گوتاری دینی نەك عەقیدە – ئەمە تەفسیر كردنی سەرجەم دیارەكان دەكا، سروشتی و كۆمەڵایەتی ، سەرلەپەرێشیان بۆسەر ئەم پرەنسیپە یەكەمینە دەگەڕێتەوەو هەڵدەستێ.
بەدانانی – خودا لە دیفاكتی بەرچاوی ڕاستەوخۆ، هەموو ئەمەشتانەش كە دەكەوێتە ناویەوە بۆئەو دەگێڕێتەوە، لەم دانانەشدا- سەربەخۆ – نەفی ئادەمیزاد دەكرێتەوە، هەروەك (یاساكانی) سروشتی و كۆمەڵایەتی ڕەت دەكرێنەوە و دەست بەسەر هەموو ئەو زانینانەدا دەگیرێ كە پاڵپشتیان لە گوتاری دینی یان دەسەڵاتی زانایانەوە نیە . لەم گوتارەدا بە فەزڵی ئەم میكانزیمە وا دەردەكەوێ كە بەشەكانی دنیاو سروشت پەرش و بڵاون تەنیا لەم رایەڵەوە نەبێ كە هەمووبەشەكانی دنیا یان سروشت بە ئافەریدگارو داهێنەری یەكەمە وە گرێ دەداو لەم جۆرە لێكدانەوەیەدا ناتوانرێ هیچ زانینێكی زانستیانە بەدنیا یان سروشت بێتە بەرهەم .
چ جای كۆمەڵگە یان ئادەمیزاد. ئەم بۆچونە درێژ بوونەوەی هەڵوێستی كۆنی ئەشعەرییە كەنكۆڵی یاساكانی (هۆیەكانی) دەكا لەسروشت و دنیا بۆ بەرژەوەندی جەبریەتی سەراپاگیر كەنواندنەوەی سەرپۆشی ئایدۆلۆژیاو جەبریەتی كۆمەڵایەتی و سیاسیە لە واقیع دا. ئەگەر نەشمانەوێ بەپێش موشتومڕی میكانیزمی (پشت بەستن بەكەلتوری) بكەوین، ئێمە لێرەدا بە لەبەرچاو گرتنی لێكچووەكان لەتەوزیف كردنی میكانیزم دا واز دەهێنن. دژایەتی كردنی سكۆلاریزم و پەلاماردانی بەشێوەیەكی بەردەوام لە گوتاری دینی هاوچەرخ دا هەڵگەڕانەوەیە – لە لایەنێكیدا لەكاریگەرێتیدا لە یەكێك لە میكانیزمە بنچینییەكان دایدەماڵێ.
هەڵگەڕانەوەشە – لەلایەنێكی ترەوە- كە دەبێتە هۆیەك بۆ ئەستراكت كردنی لە (دەسەڵاتی پیرۆز) كە بۆ خۆی دەیخوازێ كاتێ پێی وایە كە حەقیقەتێكی ڕەها لەخۆ دادەگرێ. سەرباری ناڕەزایی گوتاری دینی لەهەڵوێستی پیاوانی كڵێسە لەسەرەتاكانی سەردەمی رێنینسانسی ئەوروپی لە زانست و زانایان، لە راستیدا ئەم هەڵوێستەی لەگەڵ ئەو هەڵوێستەی كە لە ڕووی تیۆرییەوە ناڕەزایی دەردەبڕێ جیاواز نیە، لە ڕەوتی ئەم بڕگەیەدا دوای كەمێكی تر دەگەڕێینەوە سەر ئەم خاڵە .
گێڕانەوەی سەرجەم دیاردەكان (سروشتی و كۆمەڵایەتی) بۆ هۆ یان پرەنسیپییەكەم . لە باری دایە كە بەسەر زەرورەت بۆ حاكمیەتی یەزدانی بچێت و بەو پێیەی لە بەرامبەرەو دژ بەحاكمیاتی مەردوومە بەم شێوەیە ئەم میكانیزمە پەیوەست دەبێ بە چەمكی
حاكمیەت كەیەك لەڕوانگە بنچینییەكانە لە گوتاری دینیدا. تا بەیەكەوە هاوكاری بكەن بۆ پەلامار بردنە سەر سكۆلاریزم (علمانیەت).
سكۆلاریزم لەگەڵ ئەو بیركردنەوە ڕۆژئاواییە دەگونجێ كەوادەڕوانێتە خودا گوایە دنیای ئافەریدە كردووەو پاشان وازی لێ هێناوە، پەیوەندیەكەی پەیوەندی دروستكەری كات ژمێرە بەكات ژمێرەوە، یەكەم جار دروستی كرد پاشان وازی لێهێنا تا بەبێ پێویستیەتی پێ ی بۆخۆی بخولێتەوە، ئەم بیرۆكەیە لەفەلسەفەی یۆنانییەوە سەرچاوەی كردووە بەتایبەت فەلسەفەكەی ئەرستۆ كە خودا لای ئەو شتێك لەمەسەلەی دنیا ڕەچاو ناكا، بەپێچەوانەی تێڕوانینی ئێمەی موسوڵمان بۆ خودا، كە ئافەریدەكاری ئافەریدەكانەو خاوەنی موڵك و جێبەجێ كەری مەسەلەكانەو ئاگاو زانینی بەهەمووشتێكەوە هەیەو بەژمارە ئاماری هەموو شتێكی كردووە وبەزەیی فراوان بۆ ئەوە بۆ هەمووشتێكی و ڕزق وڕۆزی داوەتە هەمووزیندەوەرێك، لەبەر ئەمەشە یاساكانی دابەزاندنەوەو حەڵاڵی حەڵاڵ كردووەو بەسەر بەندەكانیدا فەرزكردووە كەپابەندی یاساكەی بن وفەرمان بەوە بكەن كەئەو دایبەزاندووەبە پێچەوانەش ئەوكوفرەیان كردووەو زوڵمان كردوە.
گرنگ نیە لێرەدا كەنمونەی (كات ژمێرو دروست كەرەكەی ) دەربڕی ئەوەبێت كە نووسەر (بیركردنەوەی ڕۆژئاوا)ناوی دەبا وردبینی زانستیانە لە گوتاری دینیدا مەتڵەب نیە، بەڵكو گرنگ لەو وەسفە ئاواییە كەبەڵگەو ئاماژەیەكی قێزەونی واقعێك نیشان دەدا كەهەتا ئێستاش گیرۆدەی ژێر دەستیی ئیستعماری ڕۆژئاوا و هاوپەیمانە خۆجێییەكانی دەناڵێنی گرنگ لەدیدی ئەم گوتارەدا سەپاندنی خۆیەتی لەمیانەی پیادەكردنی پرەنسیبی حاكمییەت كەهەموشتێك دەگێڕێتەوە بەلای خوداوكاری گەری ئادەمیزاد ڕەت دەكاتەوە.
گوتاری دینی لەتەوزیف كردنی ئەم لەپیادەكردنی ئەم پرەنسیپە دەست بەردار نابێ و بەس بەڵكو هەروەها لەهێرشی بۆسەر زۆر لەلۆڤەكانی ئەقڵی ئادەمیزاد، لەهەوڵەكانی بۆتەفسیركردنی دیاردە سروشتی و كۆمەڵایەتییەكان وتێگەیشتن لێێ تەوزیفی دەكا.
ئەمەش بەكورت كردنەوەی ئەم لۆڤانە گێڕانەوە بۆیەك بیرۆكە كەلەدەربڕینی گوتاری
دینی ساكار پەرپوت دێتە بەرچاو، هەروەها لە كورتكردنەوەی علمانیەتی ئەوروپیش لەیەك سیفەت دا ئەویش دژایەتی كردنی دینە، واتە وەردەگۆڕدرێ بۆ بزاوێكی نادینی پرەنسیپی سەرەكی و سەرقاڵی یەكەی (جیاكردنەوەی دین لەدەوڵەت) بەڵام ئەوەی لە گوتاری دینیدا سەیرە گریانیەتی لەسەر ئەوەی لە دیفاكتی ئەوروپیدا ڕەگی داكۆتاوە .
سەرباری درك پێكردنی رونیش بە بەرپرسیارێتی پیاوانی كڵێسە بەهۆی دژایەتی كردنی خوێناویانە – بەناوی دین و عەقیدە – بۆزانست و زانایان لەجیاتی ئەوەی گوتاری دینی دیاربێت لەپیادەنەكردنی هەمان هەڵەو خۆی نەخاتە سەنگەری كڵێسەوە لەپەلاماردانی علمانیەت و تەكفیركردنی بەوپێیەی (هەڵگەڕانەوەیە ) سەرەڕای ئەوەی كەعلمانیەت لەوە دورترە كەرەگ لەواقعی كۆمەڵگە ئیسلامیەكان داكوتێ ، گوتاری دینی – لەهەوڵی بەردەوامیدا بۆ درێژكردنەوەی دەسەڵاتی و بەهەمیشەیی كردنی لەدیفاكتدا كەلێی دەدوێ بەترسناكیەكی قوت بوەوە وەسفی دەكا . ((مونكەر ڕادەگەیەنرێ، فەساد دەفرۆشرێ، علمانیەت پڕ بەدەم دەدوێ )) ئەم گوتارە پەرۆشی خۆی ڕادەگەیەنرێ ، پەرۆشیەكەشی بەڵگەو مەغزای خۆی هەیە لەسەر پێكەوە گرێدانی علمانیەت و ماركسیزم ، دوای ئەوەی ماركسیزمیش بەئیلحاد كەمدەكاتەوە ، بەڵكو لەمەش تێدەپەڕێنێ كە پەیوەندیەك لەنێوان ئەم دوەو بزاوی سەهیۆنیزم دروست دەكاو لەسەری دەڕوا : ماركسیزم بێشەرمانە بۆ لای خۆی پەلكێش دەكات،خاچ پەرستیش پلان دادەنێ وبەبێ ترس كاردەكات.
زیادەرۆیی دەگاتەئاستی ئەو درۆیەی (ئێمە لای خۆمان هەزارەها علمانیمان لەپەیڕەوانی ماركس و هیدگەرو سارتەر هەیە كەفێربوون لەگەڵ هەمو ئەوەی لەئەوروپاوە دیت بڕواتە ڕێ ... ! ) ئەمانە باوەڕێكی بەهێزیان بەموسایەرە هەیە.
ئەو تێكەڵاوكردنەی موشتومڕی لەسەر دەكەین ئەوەندە مەبەست نییە بەقەد ئەوەی مەبەستمانە پەردە لەسەر تەوزیفی میكانیزمی (گێڕانەوەی دیاردەكان بۆ ئەك پرەنسیپ) لە گوتاری دینیدا هەڵماڵین . ئاماژەیەكمان بە كوردكردنەوەی ماركسیزم لە ئیلحاد ماتریالیەت دا، بە هیچ جۆرێك نیە كەگۆتەكەی ماركس(دین تریاكی گەلانە)لە چ ڕەوتێكەوە هاتووە هەروەها گرنگیش نییە ئەم گۆتە ئاراستەی هزری دینی و
هیرمۆنتیكای كۆنەپەرستانەی دین كرابێ، نەك بۆ خودی دین،بەڵكو گرنگ ئەوەیە ئەم كەم كردنەوەیە ئامانجە ئایدۆلۆژییەكەی بگەینێ.بەم شێوەیە گوتاری دینی –بەمجۆرە تەئویل وكەمكردنەوەیە-دوپاتی ئەم گۆتەیەی ماركس دەكاتەوە لەوكاتەی كەبەنیازە بدرۆی.بخاتەوە، بەهەمان ڕێگا گوتاری دینی بەشێوەیەكی دوركردنەوەی داروینزیم بە(ئاژەڵایەتی ئادەمیزاد) كورت دەكرێتەوە . بەهەمان شێوە وكەم كردنەوەی فڕۆیدیەت لە( زۆنگاوی سێكس) تاجێبەجێ دەبێ.
سەید قوتب لەمێژووی هزری ئەورپی دەدوێ وایدەبینێ كەشۆڕشەكەی لەسەر كڵێسەو بۆ چونەكانی كڵێسەیە میكانیزمكردنی هزر) دەستی پێكردووە-سەرنجی فۆرمۆلەكردنەكە بدە-پاشان سەردەمی رۆشنگەری بەكۆتایی هاتنی سەدەی هەژدەهەم و سەرەتای سەدەی نۆزدەهەم بەتێسرەواندن ولێدانێكی تێك شكێنەرانەی ئەم هزرەو ئادەمیزادیش لەگەڵیا كۆتایی هات. كەفەلسەفەی(دانراو)هات بۆئەوەی رایبگەیەنێ كەماددە خودایە (ئاوها) و ئەویشە ئەم عەقڵە دادەڕێژێ و هەرئەویشە رادەكات ئەوەی ئادەمیزاد دەیبینێ لەهەستیدا بچەسپێ و چاپ ببێ. بەمەش ڕۆڵی عەقڵ كەوتە كزی و ئادەمیزادیش لەگەڵیا كزبوەوە، وایلێهات ئەم ئادەمیزادە ئیتر خودای خۆی و خودای هیچ شتێك نەبوو لەشتەكان. بەڵكو بووە دروستكراوی سروشت و كۆیلەی ئەم خودای خۆی سروشتە، پاشان داروین ئاژەڵیەتی ئادەمیزادی هێنایە گۆڕی،
ئینجا كەوتە بەرلێدانی كەمەرشكێنانە لەسەردەستی فرۆید لەلایەك وكارل ماركس لەلایەكی تروە . كەیەكەمیان هەموو پاڵنەرەكانی ئادەمیزاد دەگێڕێتەوە سەر میلی سێكس، بەخنكاوی تا چەناگا لەزۆنگاوی سێكس وێنەی دەكا. دووەمیشیان لاواز وێنا دەكا كەهیچ پشت و پەناو هێزی لەبەردەم خودای ئابوریدا نییە، بەڵكو خودای ئامرازی بەرهەم هێنان هەروەها بەفیڕۆدانی پرەنسیپی جەدەل لەرەوتی گوتاری دینیدا گرنگ نییە كە بەبنەماكانی هزری ماركسیزم و سەرەتاكانی دەژمێردرێ. ئەم بانگەشەیەش گرنگ نییە كەهزرێكە ئامانجی گۆڕینی دنیایە – نەتەفسیرێكی ئەبەستراكت- بەهوشیاری ئادەمیزاد بەو سیفەتەی ئامرازی گۆڕین و (بكەرە ) لەمێژوو واقیع دا.
گوتاری دینی ئامانج دارنیە بۆ هوشیاری بەقەد ئەوەی تەموموژاوی كردنی ئایدۆلۆژیای مەبەستە. گوتاری دینی لەم دواییانە هەوڵ دەدا لەهێرشەكانیدا بۆ سەر علمانیەت دژایەتی كردنی زانست و زانینی عەقڵ رەت بكاتەوە بۆیە پەنای بردۆتە بەر تاكتێك بەپێچەوانەی مەرام تیادا- پەردەی لەسەر هەرزەگۆیی ئەم گوتارەو ناكۆكی گۆتەزاكان و روانگەكانی هەڵماڵیوە. هەندێكیشیان پەنایان برۆدتە بەر دوبارە كورت كردنەوەی بزاوتەكە لەڕێ ی تەرجەمەكردنی ئەو زاراوەیەی ئەوە دەگەیەنێ بۆ (دونیایی بوون) لەجیاتی (علمانیەت) غافڵگیر لەوەی كەئەم ئاراستەكردنە بزاوە ئیسلامیە هاوچەرخەكان دەخاتە لایەنی دژبە چەمكێك بۆ دنیایی بوون، ئەمەش مەسەلەیەكە ناكۆكە لەگەڵ لۆجیكی سەرەكی ئەم بزاوتە، كەوای بۆدەچێ ئیسلام ( دین ودنیایە) بەم شێوەیە دین دەبینین میانیزمی ( گێڕانەوەی دیاردەكان بۆ یەك تاقە پرەنسیپ) نزیكە ببێتە میكانیزمێكی كاریگەر لەسەر سەرجەم لایەنەكانی گوتاری دینیدا ، كە ئەمەش میكانیزمێكە هیچ پەیوەندی بە هەستی سروشتی و ئاسایی دینیەوە نیە گەرچی هەوڵیش دەدا لە ئامانجە ئایدیولۆژیەكاندا پشتی پێ ببەستێ.
پشت بەستن بەدەسەڵاتی (كەلەپورو پێشینە)
هەندێك بەڵگەمان بەسەرا ڕابورد كەچۆنێتی تەوزیف كردنی ئەم میكانیزمەی لەگوتاری دینیدا دەگەیاند، ئەمەش لەڕێ ی وەرچەرخاندنی گۆتەی پێشینەكان و لۆڤەكانیان بۆ چەند دەقێك كەوتووێژ هەڵناگرێ. گوتاری دینی لەم هەڵوێستە تێدەپەڕێ بۆبەیەككردن لەنێوان ئەم لۆڤانە و نێوان خودی دین دا، بەدەربڕینێكی تر گوتاری دینی خەریكی بەرهەم هێنانی میكانیزمی (یەكخستنی نێوان هزرو دینە) لەتەوزیف كردنی ئەم میكانیزمە. بەڵام سەبارەت میكانیزمی دوەم، میكانیزمی تەفسیری دیاردەكان وگێڕانەوەیان بۆ یەك تاقە پرەنسیب) ئەوە لەخۆوە بوونی لەم لایەنەی كەلەپوورەوە هەیە كە گوتاری دینی هاوچەرخ پشتی پێ دەبەستێ. ئاشكرایە كەوا گوتاری دینی. بەئەنقەست خۆی لەلایەنێكی تری كەلەپور گێلدەكات،دژایەتی تەوزیف كردنی ئەم میكانیزمە دەكاو بەسەر خاوەنەكەنیدا دەدات، ئەمەش لەراستیدا نواندنەوەی هەڵوێستێكە سود خوازی ئایدۆلۆژییە كەلەپوردا ، هەڵوێستێكە (عەقڵانیەت و) ڕوناكبیری لێ دور دەخرێتەوە بۆ تەرخانكردنی كۆنەپەرستی (دواكەوتویی) لەوانەیە هەر ئەمەش بێت پاڵ بەهەندێكیانەوە بنێت بۆ بەكاربردنی هەمان میكانیزم، بەپشت بەستن بەعەقڵی ڕوناكبیر لە كەلەپوردا كەپێ ی وایە بەمە دەتوانێت بەهەمان چەك ڕوبەڕوی پاشكەوتن ببێتەوەو پێشی وابیت كەدەتوانێ بەهەمان چەك بیبەزێنێ.
لە راستیدا ئەم هەڵوێستە سودخوازیە لەكەلەپور یارمەتیدەری گوتاری دینییە لەتەوزیف كردنی میكانیزمی ((بەفیڕۆدانی رەهەندی مێژوویی)) ئەمەش لەو كاتەی خۆمانی لەقەرە دەدەین باشتر ڕوون دەبێتەوە ..
پێشتر ئاماژەمان بەوەكرد كەموسڵمانەكانی كاتی خۆی بەبوونی كایەی چالاكی دەقی تیادا نەبێت ، ئەم هۆشیاریە بەزیندوویی لەویژدانی دەستەو تاكەكاندا مایەوە، ئەم ناكۆكیە خوێناویانە كەموسڵمانان وایان تەماشا دەكرد ناكۆكی (بەرژەوەندیەكانی) دنیاییە نەك ناكۆكی باوەڕی دینی. ئومەوییەكان (نەك شۆراتەكان لەپێچەوانەی گوتاری دینی هاوچەرخ بانگەشەی بۆ دەكەن) بوون كەچەمكی (حاكمیەت) یان دەربڕی كەوا كاریگەرێتی دەق لەبواری ململانێ ی سیاسی و ناكۆكی بەرژەوەندیەكان دەیگرێتەوە .
ئەمەش كاتێ مەعاویە گزی لەئامۆژگاریەكەی كوڕی عاص كردو فرمانی بەپیاوەكانیدا كەقورئان بەسەر نوكی شمشێرە كانیان بەرز بكەنەوەو داوای ناوبژیوانی بكەن بەكتابی خودا. ئەم مەسەلەیە دواتر لەبابەتی شیكردنەوەی چەمكی حاكمیەت دەگەڕێینەوە سەری. بەڵام لێرەدا ئەوە دەكەوێتە ڕوو كە ئەمە سەرەتای پرۆسیسی هەڵخەڵەتانی هۆشیاریە . پەنا بردنە بەر شێوازی ئومەویەكان بوە رێبازێكی پەیڕەو لێكراوی هەموو شێوەكانی گوتاری دینی لەمێژووی كۆمەڵگە ئیسلامیەكاندا رژێمی ئومەوی بۆ چەسپاندنی شەریعەتی خۆی لەسەر بنچینەی دینی كەبگونجێ لەگەڵ پرەنسیپی (حاكمیەت) كەچاندبووی پێویست بوو، كاتیگور (جەبر) لەهەموو روداوی دنیا – بەكارو كردەوەی ئادەمیزادەوە – دەداتە پاڵ توانای سەراپاگیری خوداو ئیرادە بەڕێوەچوەكەی، پاشان ئەم پرەنسیپە وەرگۆڕدراو پەرەی سەند لەگەڵ پەرەسەندنی هزر ئەشعەر لەرەوتی پەرەسەندنی بزاوتی دیفاكت و هزر تا بەفیڕۆدانی یاسای (هۆكاریەت) كۆتایی هات، ئەگەر هزری ئەشعەریەكان هەوڵی دابێ لەبواری كاری ئادەمیزاد ڕێژەیەك لەنێوان كارو بكەردا قووت كاتەوەو ناوی بنێ (كەسب) ئەوە لەبواری سروشت دا راستەوخۆ كار بۆلای خودا دەگێڕیتەوە.
غەزالی لەوەڵامدانەوەی فەیلەسوفەكان بۆ ئەوە دەچێ كەخوا كاریگەرە لەسەر راستەقانیەت لەسەرجەم بەشەكانی دنیاو ڕوداوەكان . ئەمەش مانای ئافەریدەو كارە، ئەگەر مانای (ئافەریدەكردن) وەك غەزالی تێی گەیشتوەو لەدەقەكانە، گەر نێوانی ئەوو خودی باوەڕیش یەكدەخا، ئەوە هێنانە بوونە لەنەبونەوە لەهەموو چركە ساتێكدا، هەروەها مانای كار دەگەیەنێ كەدەرهێنانی شتێك لەنەبوونەوە بۆ بوون بەداهێنانی دوای ئەم یەكخستنەی نێوان ئافەریدە كردن و (كار) كەغەزالی نكۆڵی لە ( كاری سروشتی) بكات بۆ دوور كەوتنەوە لەئاماژە دان بەوەی سروشت (ئافەریدگارە). لەدیدی غەزالیەوە وەسف كردنی سروشت بەبكەر دەربڕینێكی ناكۆكە. سووتان بە زەرورەت لەئاگرەوە پەیدا نابێت ، چونكە پەیوەندی نێوان كاروبكار پەیوەندیەكی زەروریە، هەروەها پیوەندی نیوان ئاگرو سوتان نییە لەبەر ئەوەی پەیوەندی لەنێوانیان پەیوەندی (لزومە) نەك پەیوەندی (زەرورەت) ئەمە هاوشێوەی پەیوەندی نێوان چراو روناكیە، یان پەیوەندی نێوان كەس و سێبەرەكەیەتی ئەمەش پەیوەندیەكی زەروری نیەو پاشان (لەكار لە شتێك دا) نیە مەگەر لە پێناو فراوانی و خواستن نەبێ .
زەروریش نیە – وەك غەزالی دەیبینێ – ئەگەر گوتمان خودابوونی جیهانەو گڵۆپ هۆی بوونی ڕووناكیە، لەمە ئەنجامگیری ئەوە دەكەین كە چرا بكەرە ئەم بكەرەش هەر بەتەنیا لەبەر ئەوەی هۆیە نابێتە (بكەرێكی دروست كەر). بەڵام دەبێتە بكەر چونكە هۆی كارەكەیەو لەرویەكی تایبەتەوە واتە (لەروی ئیرادەو ئیختیار)ەوە .
ئاشكراشە غەزالی خۆی خستۆتە ناو دژواریەكی زمانەوانی و تۆڕێك لەبێژەی پێكەوە بەستراوی وەك كارو ئافەریدەكراوو ئافەریدگار – سەرباری ئەوە بوارە هزریە دینی كەلامیەكان – كە پشتیان بەچەمكەكانی ئەشعەر بەستووە – و كایەكانی توێژینەوە لەسروشتی تێكەڵ و پێكەڵ كردووە . ئەمەش گەیاندویە تیە ئەم كۆتاییە كەیاساكانی سەبەبیەت بەفیڕۆ بدات لێرەوەش ئەم بۆچونە ترسناكە هاتە ئارا كەباڵی بەسەر گوتاری دینی راكێشاوە لەكەلتوری عەرەبی دا بەوەی گوایە ئاگر ناسوتێنێ، چەقۆ نابڕێ و خودا بكەرە لەپشت هەموو هۆیەكانەوە .
كاتی گوتاری دینی هاوچەرخ پشت بەم لایەنەی كەلەپوور ئەبەستێ ئەوە بەمەبەست لایەنەكەی تر فەرامۆش ئەكا ، وەك رێڕەوی (خاوەن شەقڵەكان) لەموعتەزیلەو فەیلەسوفەكان .
ئەمەش زۆرجار بەمە تەواو دەبێ كەسیفەتی پیرۆزی دینی دەخەنە پاڵ رێڕەوی یەكەم و رەتكردنەوەی رێڕەوی دوەم كە بۆ كاریگەری بیانی كە لە ئیسلامی راستەقینە پێی لاداوە. ئا ئەوەتا سەید قوتب لەمەڕ ئەوەی ((بێ هاوتایی قورئان بۆمان دەدوێ – (ئەوەی یاوەران )- كە لەبێ هاوتایەكە)) هەڵدەگەڕێتەوە لەدیدی نووسەراندا – كەزانیاری و هوشیاریەكەی ئاودێر كردووە (بەتەنها لەسەرچاوەی قورئان)، پاسان چی رویدا ؟ سەرچاوەكان تێكەڵ بوون كەنەوەی دواتر پێ ی ئاودێر بوون، فەلسەفە و لۆجیكی گرنگ و ئەفسانەو بۆچوونەكانی فارس و ئیسرائیلیەتی یەهودیەكان و خواناسیەتی فەلەكان و هی تر لەخڵتەی ژیارو كەلتورەكانی ڕژایە ناو هەموو ئەمانەس تێكەڵ بەتەفسیری قورئان و زانستی كەلام و هەروەك تێكەڵ بەفیقهو ئسوڵیش بوون. لەم سەرچاوە شێلوەدا هەموو نەوەكانی دوای ئەم نەوەیە سەردەردێنن و ئەم نەوەیە جارێكی تر نایەتەوە لێرەدا نابێ بەوە تەفرە بخۆین كەنووسەر ئەم بارەی بەسەر هەموو چەرخەكانی ئیسلام جگە لەچەرخی یەكەم دابڕیوە بەوەی كەچەرخەكان ملكەچی كارەساتی تێكەڵاوبونی سەرچاوەكان بووە، ئەمەش بریتیە لەوە كەوەك دوای نەختێكی تر ئاماژەی بۆ ئەكەین، پشت بەستنی زۆری بەكۆششكاری هەندێ لەشەرع زان و بیرمەندەكانی ئەو چەرخانەوە .
سەرباری ئەم هەڵوێستە سود خوازییە لەكەلپور – یان لەوانە بەهۆی ئەوەوە. گوتاری دینی خۆپارێزی ناكا لەشانازی كردن بەرەت كردنەوەی ئەم لایەنە كەلەپور، بەڵام ئەم شانازیكردنە لەكایەی بەراوردكردن لەنێوان ئەورپای سەدەكانی ناوەڕاست و نێوان ژیاری موسڵمانان و ئەوەی كەوا چۆن ئەوروپا كەوتە ژێر كاریگەری میتۆدی بیركردنەوەی عەقڵانی موسڵمانان بەتایبەت لەبواری زانستی سروشتدا قەتیس دەبێ .
ئەم شانازی بەخۆكردن و خۆ دەرخستنە لەراستیدا پاساوێكە كەگوتاری دینی وایدەخاتە ڕوو كەڕێگە بەموسڵمانان دەدا بۆ وەرگرتنی بەروبوومی ماتریالیانەی پێشكەوتنی .
پەراوێزەكان
بڕوانە بەیانەكە لەڕۆژنامەی الاهرام لەڕێكەوتی ١٢/١/١٩٨٥ . هەروەها بڕوانە تێ هەڵچونەكەی یوسف ادریس.
لە هەمان ڕۆژنامە لەڕێكەوتی ٩/١/١٩٨٩ هەروەها تێ هەڵچونەكەی حملی مراد لە ڕۆژنامەی (الشعب) ڕێكەوتی ١٠/١/١٩٨٩ .
٢- عادل حسین: ژمارەی پێشوو لەڕۆژنامەی (الشعب) هەروەها بڕوانە علامحی الدین (ئەمیری یەكێ لە گروپەكان): گروپی ئیسلامی لەنێوان زەبرو زەنگ و دیالوگ دا، ڕۆژنامەی الشعب رێكەوتی ١٤/١/١٩٨٩ تێ هەڵچونی عادل حسین هەمان ژمارەی هەمان ڕۆژنامە .
٣- رۆژنامە (الشعب) لە ١٧/١/١٩٨.
٤- رۆژنامەی (الاهرام) لە ٢١/١٢/١٩٨٩.
٥- بۆ شارەزایی لەسەر پەرەسەندنی بۆ چونی (قوتب) لەتوێی پەرەسەندنی پەیوەندی (ئیخوان موسلمین) بە شۆڕشی یۆلیۆ لەلایەك و پەیوەندی قوتب بە ڕێكخستنی ئیخوان موسلمین لەلایەكی دی بڕوانە: حسن حنفی: جێ پەنجەی پێشەوای شەهید (قوتب) لەسەر "بزاوە دینییە هاوچەرخەكان "كتێبخانەی مەدبولی ، قاهیرە – ١٩٨٨ ل ١٦٧ – ٢٠٠٠ بەزمانی عەرەبی .
٦- بۆ شارەزایی لەهەندێ لەو كاردانەوانەی ووتەكە ووروژاندنی بڕوانە: رفعت السید: لاشێخ شعراو.
٧- قواد زكریا : الحقیقە والوهم فی الحركە الاسلامیە المعاصرە – دار الفكر للدراسات والنشر والتوزیع – القاهرە گ ٢، ١٩٨٦ ص ٣٣ .
٨- (الحمد بهجت) ی نووسەر هەوڵیدا بەرگری لەرۆمانەكە بكات بەڵام بەرگریەكەی بەوە كۆتایی هات كە پشتگیری بیرۆكەی بڵاونەكردنەوەی بكات لە میسر. بڕوابە ستونی ڕۆژانە لە ڕۆژنامەی الاهرام لەژێر ناوی (صندوق الدنیا) لەبەرواری ٧و٨ /٢/١٩٨٩ .
THE MALINCH DAILY NEWS, JAPAN , NO 23705 FEBAURY-9
16,1,89,P.1.
١٠- لەوەدا كە میكانزیم و دەستپێكەكانمان لە گوتاری دینیدا لێك هاوێر كردووە، لێرەدا بەشێوەیەكی تایبەت پێشنیارێكی ئیجرائی یارای وتوێژ پێشكەش دەكەین كە ئەو لەوتوێژەكانیدا لەگەڵ نەیارانی خۆی نكۆڵی لێ ناكاو مشت و مڕكردن لەسەری و نكۆڵی لێكردنی بە دەرچوون لەدین و باوەڕ دادەنێ. هەڵوێستەكەی بەرانبەر میكانیزمەكان ئەو خەسڵەتە توندەی نییە بەڵكو نكۆڵی لەوە دەكا كە پەنا دەباتە بەر هەندێ لەم میكانیزمانە بەتایبەتی كەتێك نەكردنەوەكەی لەگەڵ گوتاری زانستیدا ڕۆشن بێت .
١١- فهمی هویدی: القران و السلگان, دار الشروق, القاهر،ص ٢،١٩٨٢ .ص٧ .
١٢- سەرچاوەی پشوول ٢٠.
١٣- یوسف القرچاوی: الصحوە الاسلامیە بین الجمود والتگرف، دارالشروق، ١٩٨٤.ل ٢٢٤ .
١٤-سەرچاوەی پێشوو لاپەرە ٢٠٧ .
١٥- سەرچاوەی پێشوو لاپەرە ٩٢ .
١٦- سید قگب: الاسلام و مشكلات الحچارە, مكتبە وهبە, القاهرە ١٩٦٧ل٥٢ .
١٧- نوسینەكانی (حسن حنفی) رانواندنەوەی لایەنێكی گرنگە تیایدا ، ئەم ئاراستەیە ئاراستەیەكە مشتومڕی فراوان و لێكۆڵینەوەی تر دەخوازێ. بڕوانە فەسڵی دواتری ئەم پەرتوكە .