سەرچاوەکانی گرژی و نەسازان لە ململانێ ئیتنیکییەکانی جیهاندا
   دکتۆر کوردستان سالم سەعید
لەم سەردەمی دواییدا جیهان ژمارەیەکی زۆرتری ململانێ و کێشمەکێشی ئیتنیکیی چەکداری بەخۆوە دیوە. هەر بۆ نموونە تەنها لە ئەفریقیا زێدەتر لە ٣٠ ململانێ هەبووە لەساڵی ١٩٧٠ بەدواوە کە زۆربەی هەرە زۆری ململانێی لۆکال بووە، تەنانەت تەنها لە ساڵی ١٩٩٦دا ململانێی چەکدار زێدەتر لە ١٤ دەوڵەتی لە ئەفریقیا گرتەوە. ئەم هەموو ململانێیە زۆر قوربانیی لێ کەوتۆتەوە کە ژمارەیان نزیکەی لەنیوەی سەرجەمی جەنگەکان لەسەر ئاستی جیهان و هەروەها دەوروبەری هەشت ملیۆن ئاوارەیان لێ کەوتۆتەوە. هەندێ لە سەرچاوەکان ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە لەساڵی ١٩٩٥ نزیکەی ٢٠ ملیۆن هاووڵاتی بەهۆی شەڕوشۆڕو ململانێی رەگەزییەوە، کۆماری جارانی یۆگۆسلاڤیا وێران بوو، بەشێکی ئەو کۆمارانەش کە لە یەکێتی سۆڤێت جیابونەوە ململانێی دژواریش لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باشوری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا هەیەو لەزۆر وڵاتای ئەوروپای رۆژئاوا هەستی دژ بە بێگانە لە پەرەسەندندایەو داوای سنوردانان بۆ کۆچ کردنی هاوڵاتییانی جیهانی سێ بۆ ئەوروپا تا دێ بەهێزترو سەقامگیرتر دەبێت کە ئەمەش بەڵگەیەکی رون و رۆشنە لەسەر ئەوەی کە ئەو ململانێیەی بنەمایەکی رەگەزیی هەیە بۆتە دیاردەیەکی جیهانی.

سەرچاوەکانی ململانێی ئیتنیکی
فرەیی ئیتنیکی دەشێ فاکتەرێکی ئیجابی و سەرچاوەی دەوڵەمەندیی کەلتوری و پێشکەوتنی شارستانی و سەقامگیریی سیاسی بێ وەک لە سویسرە دەیبینین کە تێیدا سێ گروپی ئیتنیکی و سێ زمان کۆبونەتەوە: واتە گروپی ئەڵمانی و فەرەنسی و ئیتاڵی، سەرباری ناوچەیەکی بچوکیش کە دانیشتوانەکەی زمانی خۆیان هەیە کەپێی دەگوترێت رۆمانیش و زۆر لە زمانی لاتینییەوە نزیکە، جگە لەوەی لە سویسرە دوو مەزهەبی مەسیحی هەیە کە پرۆتستانتی و کاتۆلیکە. ئەم گروپە رەگەزییانە هەر یەکێکیان لە ناوچەی خۆی دەژیاو پەیوەندیی بە گروپەکانی ترەوە نەبوو، هەر یەکێکیشیان لەوەی تر جیا بوو بەڵام کاتێک ئەم گروپانە هەستیان بەوە کرد پێویستە پشتی یەکتری بگرن تاکو بتوانن بەرژەوەندییە ژیانییەکانی خۆیان بپارێزن، بونە هاوپەیمانی یەکتری و وازیان لەوە هێنا کە هەوڵ بدەن خۆیان بەسەر یەکتریدا بسەپێنن و یەکتری بچەوسێننەوە، بۆیە لەژێر پەرچەمی یەک دەوڵەتی فیدرال ژیان. ئاشکراشە کە ئەم دەوڵەتە دەمێکە پەیڕەوی لە سیاسەتی بێلایەنیی هەمیشەیی دەکات. ئەمڕۆ فیدراسیۆنی سویسرە لە ٢٥ کانتۆن پێکدێ و هەر کانتۆنێک دروشم و دەستورو ئاڵای خۆی هەیەو هەر کانتۆنێکیش یاساو رێکخستنی تایبەت بەخۆی هەیە.
هەندێ لە لێکۆڵەرەوەکان لەو بڕوایەدان کە نەریتی فرەیی و ئاشتبونەوەی سیاسی لە سویسرە ماوەیەکی زۆر پێش مۆدێرینتەی سیاسی و دروست کردنی دام و دەزگاکانی دەوڵەت هەبووەو ناوەرۆکی پرۆسەی سیاسیش بریتیە لە بەڕێوەبردنی کاروباری هاوڵاتییان بەجۆرێک کە بەرژەوەندیی گشتیی پێ بێتە دی و لەم نێوانەدا سویسرییەکان وەها راهاتون کە سیاسەت بە بەرهەمهێنەری ئەو بڕیارانە بزانن کە هەموان پەسەندی دەکەن و جێبەجێی دەکەن. هەندێ جار لەوانەیە ئەم فرەییە رەگەزییە ببێ بەچەکێکی مەترسیداری ترسناک و لەم بوارەدا دیارە کە ئەو جەنگانەی پاڵنەری رەگەزییان هەیە بونەتە هۆی مردنی ملیۆنەها کەس و خاپورکردنی ستراکتۆری کۆمەڵگاو بەهەدەردانی داهات و پیس بونی ژینگەو بڵاوبونەوەی تاوان بە هەموو جۆرێکەوە.
شایانی باسە کە ئەم ململانێیانە تەنانەت وڵاتە پیشکەوتووەکانیشیان گرتۆتەوە لەوانە، بۆ نمونە، فەرەنساو بەلژیک و ئێرلاندو ئەمریکاو ئوستورالیا. لە فەرەنسا کێشەی گروپە ئیتنیکییە نیشتەجێبووەکانی ناوچەکانی بریتانیاو باسک و کۆرسێکا هەیەو لە بەلژیک ململانێی نێوان دوو گروپە سەرەکییەکەی والۆن و فلیمنگ هەیە، هەروەها لە ئەمریکاش چەند گرفتێک هەیە کە سەرچاوەکەیان بوونی چەندەها گروپی ئیتنیکیی جیاوازە وەک هیندییە سورەکان (دانیشتوانی رەسەنی ناوچەکە)و رەش پێستە ئەفریقییەکان و ئاسیاییەکان و گروپی دیکە. لە ئێرلاندیش ململانێی دژواری باسکەوە دەتلێتەوە، سەرباری تێوەگلانی لەکێشەکانی هەرێمی کەتەلۆنیا. لە ئوسترالیاش کێشەی ئیتنیکی هەیەو لەم بوارەدا جەخت لەسەر ئەوە کراوەتەوە کە ١٠٧ گروپی ئیتنیکیی لە سەرتاپای ئوستورالیا هەیە، جگە لە بوونی گروپێکی ئیتنیکیی رەسەن کەپێی دەگوترێت ئابۆریگینیز.
مەرج نیە بونی چەندەها گروپی ئیتنیکی ببێ بە مایەی پەیدابوونی گێچەڵی سیاسی و سەرهەڵدانی شەڕی ناوخۆ چونکە هەندێ لە گروپەکان لەڕوی سیاسییەوە چالاکن و هەندێکیان هێمن و ئارامن، کەمینەی واش هەیە کە حەز دەکات کەسایەتیی سەربەخۆی بپارێزێ و هەندێکی تر ئامادەیی زۆرتریان بۆ تێکهەڵکێش بونی کۆمەڵایەتی – سیاسی هەیە، جگە لەوەی کە هەندێ جار سیاسەتی وا پیادە دەکات کە دەبێتە مایەی هاندانی کەمینەکان لەگەڵ پێشکەوتنی کۆمەڵگا پێچەوانە دەکەوێتەوە، واتە چەند کۆمەڵگا پێشکەوتوو بوو ئەوەندەش دەتوانرێ باشتر چارەسەری کێشەکە بکرێت و ئەم گرفتە زۆرتر پەیوەندیی بە هەلومەرجی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتی و کەلتورییەوە هەیە زۆرتر لەوەی کە پەیوەندیی بەڕێژەی کەمینەکانەوە هەبێت. بەشێوەیەکی گشتی، زۆر هۆ هەن دەبنە هۆی سەرهەڵدانی ململانێی ئیتنیکی وەک:
١- لاوازیی سیستمی سیاسی دەوڵەت، بەتایبەتی لەکاتی سەرهەڵدانی ململانێی ئیتنیکی لەنێوان دوو گروپی ناو یەک دەوڵەت. لێرەدا سەرهەڵدانی ئەم ململانێیە پێویستی بەبونی چەند گروپێک هەیە (دوو یان زیاتر)و هەروەها لەو کاتەدا سەرهەڵدەدا کە دەوڵەت ئەوەندە لاواز بێ کە نەتوانێت گروپ و کەمینەکان بپارێزێت، بۆیە گروپ و کەمینەکان ناچار دەبن خۆیان بەرگری لەخۆیان بکەن و لەمەش نیگەران دەبن کاتێک گروپێک بە تەنیشتییانەوە هێز پەیدا دەکاو چەکدار دەبێ و دەبێتە مایەی هەڕەشە بۆیان. بەمجۆرە بەرگری لەخۆکردن و پەیداکردنی چەک و خۆ بەهێزکردن بەو ئاکامە دەگات کە ململانێ و شەڕوشۆڕ لەنێوانیاندا سەرهەڵبدات.
٢- دان نەنانی گروپی نیشتمانی بەفرەیی ی ئیتنیکی چەوساندنەوەی کەمایەتییەکان و نەناساندنی ناسنامەو مەفەکانیان و رێگرتن لەگوزارشت کردنیان لە کەلتورەکانیان، لەکاتێکدا کە کۆمەڵگای زۆرینە زۆر بەتەنگ ئەوەوەیە کە کەمینەکان تێکهەڵکێشی خۆی بکات چ بەشێوەیەکی ئاشتیانە وەک بانگەشەکردن بۆ ئاشتەوایی و تەبایی نیشتمانی و چ بەشێوەیەکی زۆردارەکی وەک بەکارهێنانی توندوتیژی و راگواستنی زۆرەملێ و هێنانی خەڵکانی سەر بەزۆرینە بۆ ناوچەی کەمایەتییەکان یان بەکارهێنانی شێوازی توندوتیژ ئەگەر ئەو کەمینانە بزوتنەوەی رزگارخوازو جیاخوازیان بەرپا کرد وەک شێوازی پاکتاوکردنی رەگەزی یان جینۆساید، بەو جۆرەی کە لەعێراق و سربیا بینیومانە .
٣- نەبونی دامو  دەزگاو میکانیزمی بەتوانا بۆ قبوڵکردنی دیاردەی فرە ئیتنیکیی دەوڵەت. کاتێک ئەو میکانیزمە لەئارادا نەبن، دەشێ ناکۆکی و دوبەرەکیان بگەنە ئاستی تەقینەوەی توندوتیژو خوێناوی و دروستبونی پێکهەڵپژان لەنێوان گروپەکانی کۆمەڵ. ڕژێمە دکتاتۆرەکان نمونەی ئەو رژێمانەن کە ناتوانن لە گەوهەری فرەیی تێبگەن و قبوڵی بکەن و ناشتوانن سودی لێوەگرن بۆ بەرژەوەندیی کۆمەڵگا بەشێوەیەکی گشتی چونکە ئەم رژێمانە پشتگیریی گروپێک دەکەن و گروپێکی تر فەرامۆش دەکەن، ئەمەش تەنها ئەوەیە ئەو گروپەی کە ئەوان پشتگیریی لێ دەکەن، بەردەوام بێت لەسەر پشتیوانی کردن لە مانەوەی دکتاتۆرەکان لەسەر تەختی فەرمانڕەوایی.
٤- هەندێ لەلێکۆڵینەوە تازەکان هۆی ململانێ و کێشە ئیتنیکییەکان دەبەنەوە سەر دیاردەی سایکۆلۆژی، واتە پێیان وایە هەندێ پرۆسەی پەی بردن هەیە نەک هەر لەڕوی رەفتارەوە لەسەر ئاستی تاکەکەسی، بەڵکو هەروەها لەسەر ئاستی گروپەکان. ئەم لێکۆڵینەوانە ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە لەم پرۆسانەدا هەڵوێستەکان تەنها لەو روەوە هەڵناسەنگێنرێن کە چەند کاریگەرییان لەسەر ئەو کۆمەڵەیە هەیە کە تاکەکەی تێدا دەژی. هەروەها ئاماژە بۆ ئەوەش دەکەن کە ئەندامانی گروپە ئیتنیکییەکان کۆمەڵێک بیروباوەڕی هێماییان هەیە کە لەچەردەیەک بەهاو بۆچونی هەمەجۆر پێکدێن و پەیوەندییان بە کۆمەڵێک مەسەلەوە هەیە وەک چۆنێتیی خۆگونجاندنی گروپێکی دیاریکراو لەگەڵ کۆمەڵگاداو چۆنێتیی کارکردن بۆ کردنی ئەو کۆمەڵگایە بەشوێنێکی باش یان خراپ بۆ ژیان. هەروەها ئەمە تێڕوانینێک دەگرێتەوە سەبارەت بەچۆنێتیی رێکخستن  کاراکردنی کۆمەڵگا. بونی جیاوازی لەم بیروباوەڕانە نەک لە خەسڵەتە رەگەزییە کەلتورییەکان، دەبێتە هۆی خێرا حوکمدان و دروست بونی هەڵوێستی نەگەتیڤ و رەتکارانە بەرامبەر بەگروپەکانی تر، هەروەک دەشبێتە هۆی پەیدابوونی دوژمنایەتی لەنێوان گروپەکاندا .
٥- لەوانەیە هەندێ لە گروپە ئیتنیکییەکان بچنە سەر ئەو باوەڕەی کە بەردەوامبونی پێکەوە ژیان لەگەڵ گروپەکانی تری هەمان کۆمەڵگای سیاسیدا، حەزو ئاوات و ئارەزووەکانیان بەدی ناهێنێ یاخود زیان لە بەرژەوەندییەکانیان دەدا، بۆیە داوای جیابوونەوە لە کۆمەڵگا گەورەکە دەکەن و هەوڵی سەربەخۆیی تەواو دەدەن چ لە هەرێمەکەیان و چ جیابوونەوە لەدەوڵەتەکە. ئەوەش کە لەم بارەدا یارمەتیدەرە ئەوەیە کە دانیشتوانە کەمینەکە لەیەک هەرێمدا دەژین، بەتایبەتی لەو شوێنانەی کەدورن لە ناوەندی دەوڵەتەوە، سەرباری زۆریی ژمارەی دانیشتوان و زۆریی داهات. نمونەش گەلی بیابانی رۆژئاوایە کە دەیەوێ لەمەغریب جیا ببێتەوە کە ئەمەش بووە مایەی دروستبونی گرژی و پێکهەڵپژان لەنێوان بەرەی پۆلیساریۆو حکومەتی مەغریب.
٦- ئەگەر کەمینەکە هەست بەوە بکات کەدەستەبژێری دەسەڵاتداری دەوڵەتەکە حەز دەکەن یان بەتەمان لەگەڵ دەوڵەتێکی هاوڕەگەز یان لەگەڵ چەند دەوڵەتێکی هاوڕەگەز یەک بگرنەوە، لەوانەیە نیگەران بێ و هەست بەهەڕەشە بۆ سەر قەوارە کۆمەڵایەتییەکەی و کەلتورە شارستانییەکەی خۆی بکات. بۆیە لەدۆخێکی وادا ئەو کەمینەیە داوای مافە سیاسییەکانی خۆی دەکا ئەویش بەشێوەی جیابونەوە یان بەشێوەی ئۆتۆنۆمی و لەوانەیە ئەم مەسەلەیە ببێ بەهۆی هەڵایسانی یاخیبونی چەکدار یان شەڕی ناوخۆ.
٧- بەڕای هەندێ لێکۆڵیار زیادبونی شەڕ و ململانێ زادەی ئاسەواری وێرانکەری هێزەکانی بەجیهانیبونە لەسەر رێکخستنە سیاسی و ئابورییەکانی دەوڵەتان . بەجیهانیبوون بۆتە مایەی پاشەکشەی دەسەڵاتی حکومەتی ناوەندی، بەتایبەتی دەسەڵاتی کۆنتڕۆڵ کردنی ئامرازە مادییەکانی سەرکوت کردن لە کۆمەڵگادا. لەهەمان کاتدا بەهۆی بەجیهانیبونەوە چەندان بزاوتی رەگەزی و ئاینی سەریان دەرهێناوە کە هەر هەمویان بەگژ دەسەڵاتی دەوڵەتدا دەچنەوە، چ لەسەر ئاستی نەتەوەیی و چ لەسەر ئاستی لۆکال.
٨- سیاسەتمەداران هەندێ جار روخسارە ئیتنیکییەکانیان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە سیاسییە راستەوخۆکانی خۆیان قۆستۆتەوە. بۆ نمونە لە نێجیریا هۆشیاریی ئیتنیکی و ترس لەڕووی سیاسییەوە قۆزرایەوەو ببوە هۆی بزواندنی سیاسەتە دینامیکییەکان. لەئەنجامدا کۆمارەکە ئاژاوەی تێکەوت و شەڕی ناوخۆ هەڵگیرساو لەو ڕۆژەوە ئەم شتە بوو بە دیاردەیەکی باو کە لەکاتی هەڵبژاردن بەو جۆرەی کە ویستراوە سودی لێوەرگیراوە.
٩- لەوانەیە پاڵنەری ململانێی ئیتنیکی ، ناسیۆنالیزمی کەمینە بێ، ئەو ناسیۆنالیزمەش’’دەچێتەوە سەر ئەوەی کە گروپێکی ئیتنی لەو بڕوایەدایە کە هاوڕەچەڵەک و هاوزمان و هاوکەلتورو هاوخەم هاومێژووەو لە قەوارەیەکی سیاسیی گەورەتردا دەژی کە هەست ناکا بەشێکی پێکدێنێ، وەک بەنگلادیش و بیافرا، باسک لە ئیسپانیا، کاسۆلیک لە ئێرلانداو موسوڵمانان لە فیلیپین.
ئەمەش لەلای هەندێ لێکۆڵەرەوە پێی وتراوە هەستکردن بە نامۆیی. لە ئاکامی ئەم هەستەدا لەوانەیە هەندێ لەگروپە ئیتنیکییەکان بکەونە گەڕ بۆ جیابوونەوە لە قەوارە سیاسییەکەو پەیوەندی کردن بە قەوارەیەکی سیاسیی ترەوە. ئەمەش پێی دەوترێ ناسیۆنالیزمی لاوەکی کە زۆرجار لەنێوان دانیشتوانی سەر سنوری دوو دەوڵەتی نەتەوەیی پەیدا دەبێ. ئەم جۆرە گروپانە زۆرتر شارەزای هەردوو زمان و کەلتورو داب و نەریت دەبن بەڵام هەست بە ئینتیمایان بۆ یەکێ لەدوو نەتەوە هاوسێکە زۆر گەرم و گوڕ دەبێ و ئەم مەسەلەیە پەیوەندیی بەرەوشی یاسایی و رەگەزنامەی فەرمییەوە نیە، وەک ئەڵمانەکانی سەر سنوری نێوان ئەڵمانیاو فەرەنسا لە هەرێمی ئەلزاس و لۆرین کە لە خودی هاووڵاتییانی بەرلین ناسیۆنالیستترن و زۆرتر پێ لەسەر ئەڵمانیبوونی خۆیان دادەگرن.
١٠- زۆرجار شێوەی چەوتی چارەسەرکردنی کێشەکان لەلایەن حکومەتەوە، دەبێتە هۆی باسک ئەستووربونی بزاڤی جیابوونەوەو ئەم بزاڤانە دەکەونە رەت کردنەوەی واقیعەکەو دژی هەموو چەشنە دایەلۆگ و وتووێژێک دەوەستنەوە،لە ئەنجامدا ئەم هەڵوێستە دەگاتە رادەی پێکدادانی ئیتنیکی و مەسەلەکە بەو سەرەنجامە دەگات کە خوێنێکی زۆر بڕژی و مافی مرۆڤ بە مەترسیدارترین شێوە پێشێل بکرێت و لە کۆتایشدا هەندێ لە حکومەتەکان نەرمی دەنوێنن و هەندێ لە بزاڤەکان واز لە جیابوونەوە دێنن و رازی دەبن بەشتی کەمتر وەک بزاڤی رزگاریخوازی کورد لەعیراق.
١١- هەڵسوکەوتی هەندێ لەڕژێمە سیاسییەکان، لەوانە رژێمە عەرەبییەکان بەگشتی، بەرامبەر بەخواست و داخوازییەکانی گروپە ئیتنیکییە ناعەرەبییەکان، هەڵسوکەوتێکی هەمەجۆر بووە کە لەپاڵ بەکارهێنانی توندوتیژی و داپڵۆسین، هانا براوە بۆ شێوازەکانی تواندنەوەو پاکتاوی رەگەزی و لەناوبردن، وەک:
- بەکارهێنانی زەبروزەنگ و توندوتیژی لەلایەن رژێمە دکتاتۆرەکانەوە، بۆ نمونە هەڵسوکەوتی رژێمی بەعس لەعیراق دژی شیعەو کورد، هەڵسوکەوتی رژێمی بەعس لە سوریا دژی کوردو سوننەو دروز، هەڵسوکەوتی رژێمی میسر لەدژی قیبتەکان.
- هانابردن بۆ شێوازی گۆڕینی پێکهاتەی دانیشتوان بۆ لەق کردنی پێگەی ئیتنیکەکانی دیکە، بۆ نمونە رژێمی سەدام سنوری هەندێ لە ناوچەو پارێزگاکانی گۆڕیوەو دانیشتوانی هەندێ شوێنی راگواستووەو لەشوێنی تر نیشتەجێی کردون بەمەبەستی لەق کردنی پێگەی کورد. هەروەها رژێمی بەحرێن ژمارەیەکی زۆر سوننەی لەدەرەوە هاوردوەو رەگەزنامەی پێداون بەمەبەستی کەم کردنەوەی رێژەی شیعەکان. هەروەها سعودیە بڕێکی دانیشتوانی باشوری وڵاتی لەنەجران و عەسیر راگواست و لەناوچەی رۆژهەڵات نیشتەجێی کردن چونکە ئەم ناوچەیە زۆرینەی دانیشتوانەکەی شیعەن.
- هەندێ لەڕژێمە عەرەبییەکانی تر هەوڵیانداوە کەلتورو ناسیۆنالیزمی عەرەب بەسەر گروپەکانی تردا بسەپێنن بەمەبەستی تەعریب، وەک ئەوەی لەعیراق و سوریاو هەندێ لە وڵاتانی رۆژئاوای جیهانی عەرەب بینراوە.
بەڕای زۆرێک لە حکومەتە عەرەبییەکان داننانی سیاسی بە کەمینەو گروپە ئیتنیکییەکان کە ئەمەش مەسەلەیەکە دیاریکردنی ماف و ئەرکەکانی لێ دەکەوێتەوە، دەبێتە هۆی پارچە پارچەکردنی دەوڵەت و کۆمەڵگاو بەو سەرەنجامە دەگات کە هەندێ داخوازی بێتە ئاراوە کە کاریگەریی خراپی لەسەر سەروەرییان دەبێ وەک ئۆتۆنۆمی و مافی چارەی خۆنوسین و شتی تری لەم بابەتە. بۆیە ئەم بزاڤانە بە بزاڤی شعوبی و تایفەگەری و رەگەزپەرست و ناسیۆنالیست ناو دەبەن و لەم چوارچێوەیەدا ئەم حکومەتانە گیروگرفتی کەمینەکانیان خستۆتە ئەم مەسەلانەی کەمایەی هەڕەشەو گوڕەشەن بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی و زۆریش وایان داناوە کە ئەم داخوازییانە بەشێکن لە هەوڵ و کۆششی هێزە دەرەکییەکان بۆ تێکدانی سەروەرییان. بۆیە ئەم دەوڵەتانە زۆر بەتوندی وەڵامی ئەم داواکارییانەیان داوەتەوەو دژی هەموو جۆرە گفتوگۆیەک وەستانەوەو هەرکەسێک یان لایەنێک باسی ئەم گیروگرفتەی لەگەڵیاندا وروژاند بێ، وەها تەماشایان کردون کە خۆفرۆشن و مەبەستیانە ئاسایش و سەقامگیریی کۆمەڵگا تێک بدەن. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەبێ سەرنجی ئەوە بدرێ کە هەموو ئەم هەڵوێستانە نەبونەتە هۆی رێگرتن لەتەقینەوەی کێشەی کەمینەکان و ئەگەرچی گفتوگۆ بەئاشکرا لەم بارەیەوە نەکراوە بەڵام ئەمە بەم مانایە نیە کە گفتوگۆ لەبنەڕەتدا هەر نەکراوە .
شێوازی بەڕێوەبردنی ململانێ ئیتنیکییەکان
پێش باس کردنی شێوەی بەڕێوەبردنی ململانێکان، سەرەتا پێویستە ئاماژە بۆ گرنگیی دەستنیشان کردنی ئەو دیاردەیە بکرێ کە مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێ، چونکە هەندێ جار دەوڵەتان سیاسەتی چەوت پەیڕەو دەکەن و ئەم سیاسەتە چەوتانە دەبنە هۆی کارەسات و گێچەڵ’’جیاوازییەکی زۆر هەیە لەنێوان ئەو جوڵانەوانەی کە هەوڵی جیابوونەوەو ئۆتۆنۆمی دەدەن و ئەو جوڵانەوانەی کە لەهەوڵی چاککردنی ژیان و بارودۆخی گروپێکی ئیتنیکیی دیاریکراودان لەچوارچێوەی شەرعیەتی دەوڵەت و دام و دەزگاکانیدا. زۆرجار کاتێک دەوڵەت بزاڤی خوازیاری ئازادی و یەکسانی بەبزاڤێکی جیاخواز یان بەهەوڵێکی کودەتا دادەنێ، هاوکات لەگەڵ ئەم تۆمەتەدا شاڵاوێکی سەرکوت کردن و داپڵۆسین لەدژی ئەو بزاڤە بەرپا دەکرێ کەئاکامی زۆر خراپی لێ دەکەوێتەوەو بەهۆی ئەمەوە ئەو بزاڤەی کە خەبات بۆ وەدەست هێنانی دیموکراسی دەکات، دەبێ بەبزاڤێکی ئەوپەڕی جیاخوازو دوژمن بە دەوڵەت و دام و دەزگاکانی. لەبەر ئەوە پێویستە لە مەسەلەی بەڕێوەبردنی ململانێ ئیتنیکییەکاندا زۆر دانایانەو بەوریایی هەڵسوکەوت بکرێ و هەروەها دەبێ ماف و ژیانی گروپە ئیتنیکییە ستەمدیدەکەش بپارێزرێ ئەویش لەڕێگەی دۆزینەوەی چارەسەری سیاسیی گونجاو بەمەبەستی رازی کردنی هەموو لایەنەکانی ململانێکەو زۆرجار، لەبەر ڕۆشنایی ترس و نیگەرانی و دڵەڕاوکێی گروپە ئیتنیکییەکە، لەوانەیە دەستێوەردانی نێودەوڵەتی ببێ بەشتێکی پێویست و گونجاو .

چارەسەرە سیاسییەکان :
پێویستە لەسەر دەوڵەت هەوڵی دۆزینەوەی چارەسەری سیاسیی بدا هەرکات گرفت و ململانێ لەنێوان دەوڵەت و کەمینەو گروپە ئیتنیکییەکانی ناو سنوری ئەو دەوڵەتە سەری هەڵدا چونکە لێپرسراوێتی بەڕێوەبردنی ململانێ ئیتنیکییەکان دەکەوێتە سەرشانی دەسەڵات و حکومەت. لێرەدا دەوڵەت لەڕێگەی هەندێ پاڵنەرو فاکتەرەوە هەوڵ دەدا گروپە یاخییەکە وا لێبکا واز لەڕێوشوێنی توندوتیژ بهێنێ و بەپیر دەستپێشخەرییەکانی چارەسەرکردنی قەیرانەکەدا بچێ. هەروەها لایەنەکانی ململانێکە پێویستیان بەوەیە کە بچنە سەر ئەو باوەڕەی کە ترس و دڵەڕاوکێکانیان هیچ بنەمایەکی راستەقینەیان نیەو دەتوانرێ بەبێ پەنا بردن بۆ کاردانەوەی توندوتیژ ئاسایشیان دەستەبەر بکرێت . بۆیە، لێرەدا هەندێ میکانیزم هەن کە بەچارەسەری سیاسی دادەندرێن و دەتوانن متمانە بگێڕنەوەو ببن بەمایەی رەواندنەوەی ترس و دڵەڕاوکێی گروپە ئیتنیکییەکان وەک ئەو میکانیزمانەی خوارەوە:
١- ڕێزگرتن لەیەکتری :
لەدەوڵەتە فرە ئیتنیکییەکاندا پێویستە لەسەر دەوڵەت مەسەلەی رێزگرتن لەبەرامبەر سەقامگیر بکات و کەلتوری رێزگرتن لە تایبەتمەندی و کەلتوری کەمینەو گروپە ئیتنیکییەکان بڵاو بکاتەوە، ئەمەش بۆ ئەوەیە کە لەبارترین ژینگە بۆ پێکەوە ژیانی ئاشتییانەی نێوان زۆرینەو کەمینە دروست ببێ و هەر کاتێکیش ململانێی ئیتنیکی سەری هەڵدا، دەبێ هەر لایەنێک وەها تەماشای رکابەرەکەی بکا کە رکابەرێکی پاک و خاوەنی بەرژەوەندیی راست و رەوایە .
لەمەسەلەی ڕێز لە یەکتری گرتندا هێماکان گرنگیان دەبێ. ئامانجی ئەو سیاسەتانەی پشت بە هێماکان دەبەستن. داهێنان و بەکارهێنانی هێما ئاینی و سوپایی و کەلتوری و کۆمەڵایەتییەکانە بۆ قوڵ کردنەوەی گیانی هاوڵاتیبوون و دڵسۆزی بۆ سیستمی سیاسی و ئامانجەکانی. کاتێک دەوڵەت خەریکی ئەنجامدانی ئەم ئەرکە دەبێ، پێویستە نکۆڵی لەوە نەکات کە کەمینەو گروپە ئیتنیکییە بە ژمارە کەمەکان مافی ئەوەیان هەیە کە بە هێما مێژووییەکانی خۆیانەوە بنازن و نابێ دەوڵەت بەهیچ شێوەیەک سوکایەتی بەم هێمایانە بکات تاکو ئەم مەسەلەیە رق و کینەی بەرامبەر بەرژێمی دەسەڵاتدار لێ نەکەوێتەوە .

٢- دەوڵەتی یەک هەرێمی :
 ئەمە بەو واتایە دێت کە خەڵکانی سەر بە کەمینەو ئاین و تایفە جیاوازەکان لەسایەی دەوڵەتێکدا بژین کە خاوەنی یەک حکومەتی ناوەندییە لە چوارچێوەی یەک هەرێمی سیاسیدا. بەڵام ئەم چارەسەرە پێویستی بەچەند مەرجێکە لەوانە:
‌أ- بوونی رژێمیکی دیموکرات و دام و دەزگای دەستووریی بەهێز کە بەشێوەیەکی یەکسان مامەڵە لەگەڵ هاوڵاتییاندا بکات و هەلی یەکسانیان بۆ دابین بکات بۆ بەدەست هێنانی سامان و دەسەڵات و مافە گشتییەکان، بەبێ گوێدانە پێشینەی ئاینی و نژادی و نەتەوەیی و تایفەگەرییان.
ب- بوونی ستراتیجێک بۆ دابەشکردنی دەسەڵاتی پشت بەستوو بە ئیئتلافێکی دەسەڵاتداری بنکە فراوان کە گروپە ئیتنیکییەکانی کۆمەڵگا بەشداربن تێیدا بەجۆرێک کە هەر لایەنێک پشکی لەدەسەڵاتدا هەبێ بۆ ئەوەی ئەم مەسەلەیە ببێ بە مایەی رەواندنەوەی ترس و نیگەرانیی کەمینەکان لە ئەگەری پەراوێزخستنی بەردەوام و دوورخستنەوەیان لە دەسەڵات ئەگەر هاتوو سیستمی حوکمی زۆرینە دەقاودەق هاتە ئاراوە. لە وڵاتێکی وەکو هۆلاند توانراوە پەرە بەم سیستمە بدرێ لەنێوان کاتۆلیک و پرۆتستانت و هەروەها لە سویسرا .
پ- بەخشینی مافی تایبەتمەندی لەدەستور بە کەمینەکان و دەستەبەرکردنی فرەیی کەلتووری بۆ کەمینەکان. لێکۆڵیارەکان لەو بڕوایەدان کە ئەزموونی کەنەدا لەفرەیی ئیتنیکیدا بە یەکێ لە ئەزموونە پێشەنگەکانی ئەم بوارە دادەندرێ کە تێیدا حکومەت سیاسەتێکی وای کردووە کە تێیدا هەموو هاوڵاتییەکانی مافی ئەوەیان هەیە کە داوای ناسنامەی جیاواز بکەن. ئەوەش بۆ ئەوەیە کە وڵات پارچە پارچە نەکرێ چونکە لە کەنەدا هەرێمی کویپک کە دانیشتوانی بە زمانی فەرەنسی قسە دەکەن دژی تێکهەڵکێش بونن و خۆیان لە دراوسێ زوبان ئینگلیزەکانیان جیادەکەنەوە. جگە لەوەی کە کەنەدا نەیتوانیوە ئەمریکا ئاسا وا لە نیشتەجێبووە تازەکان بکات کە لەچوارچێوەی یەک نەتەوەی بەهێزدا تێکهەڵکێشی یەکتری ببن. بۆیە، یەکپارچەیی کەنەدا پشت ئەستوور بوو بە بەخشینی مافی جیاوازی بۆ زوبان ئینگلیزەکان و زوبان فەرەنسییەکان لەچوارچێوەی هەرێمەکاندا.
ئەگەرچی ئەم چارەسەرە زۆر بەکەڵکی عەرەب دێ، بەتایبەتی ئەو وڵاتانەی کە کەمینەی نەتەوەیی و ئاینیی گەورەی خاوەن ناسنامەی روون و بەهێزیان نیە بەڵام ئەم دەوڵەتانە هێشتا، لانی کەم لەم بارودۆخەی ئەمڕۆدا، نەیانتوانیوە ئەم چەشنە چارەسەرە دابین بکەن چونکە بەشێکی زۆری رژێمی ئەو وڵاتانە رژێمی خۆسەپێن و نادیموکراتن و جیاوازیی لەنێوان پێکهاتەکانیان دەکەن .
٣- ئۆتۆنۆمی و فیدرالیزم :
دەسەڵاتی سیاسیی دەوڵەت دەتوانێ متمانە لەگەڵ رابەرە لۆکاڵەکان دروست بکا، ئەویش بەوەی کە ڕێیان پێبدا سود لە فیدرالیزم وەرگرن یاخود بەجۆرێک لە جۆرەکانی ئۆتۆنۆمی، واتە بەخشینی مافی بەڕێوەبردنی کاروباری لۆکاڵ بەدانیشتوانی ناوچەیەک یان گروپێکی نەتەوەیی دیاریکراوو بەهۆیەوە خەڵکەکە دەتوانن خۆیان حوکمڕانیی خۆیان بکەن و کاروباری فێرکاری و تەندروستی و دادگاو دادوەریی خۆیان بەڕێوە بەرن. ئەمە ئەوەش بۆ ناوەند دەهێڵێتەوە کە مەسەلە سیادییەکانی وەک بەرگری و کاروباری دەرەوەو ئاسایش و سنور بۆ خۆی بهێڵێتەوە.
ئەم ڕێگە چارەیە لەسودان تاقی کرایەوە (سەبارەت بە دانیشتوانی باشور لە حەفتاکاندا)و شکستی هێنا چونکە حکومەت پێی پابەند نەبوو. پاشان دەرکەوت کە لەم رێگە چارەیە شتێک نەبووە کە حکومەت باوەڕی پێ هەبێ، بەڵکو هەنگاوێکی کاتی بووە بۆ رەخساندنی دەرفەت بۆ حکومەت تاکو بتوانێ کێشەکانی خۆی چارەسەر بکات.
فیدرالیزم لەفراوانترین مانادا لەوە زێدەتر نیە کە شێوەیەکە لە شێوەکانی رێککەوتن لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات لەنێوان ناوەند و هەرێمەکان کە تێیدا دەسەڵاتەکانی ناوەندو هەرێمەکان دیاری دەکرێ بەجۆرێک کە دەرفەت هەیە هاووڵاتی سوود لە هەردوو دەسەلات وەرگرێ. دیارە ئەمەش پێویستی بە دەستوری نوسراوو یەکێتییە لەنێوان یەکە رێککەوتووەکان، هەروەها دەبێ لایەنەکان کۆک بن لەسەر چەند ئامانجێکی دیاریکراو. واتە فیدرالیزم لەوە زیاتر نیە کە جۆرە یەکگرتنێکە لەچوارچێوەی ئەو دەسەڵاتانەی کە دەستوور بەڕوونی رێکی خستووە .
لەو کۆمەڵگایانەی کە بەسەختی لێکترازاون، دابەشکردنی نموونەی دەسەڵات – بەهۆی فیدرالیزمەوە- رێوشوێنێکە هەر دەبێ هانای بۆ ببردرێ بۆ بەڕێوەبردن و کەم کردنەوەی ململانێ. لەهیندستان فیدرالیزم تەنانەت لەو ماوە دوورو درێژەش یەک حیزب دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرتبوو، سەرکەوتوو بوو بەدابین  کردنی پشکێک لە دەسەڵات بۆ حزبەکانی ئۆپۆزیسیۆن و فراوان کردنی پرۆسەی سیاسی تا ئەو ئەندازەیەی کە گروپە تازەکان بگرێتەوە. هەروەها توانی جۆرە دەسەڵاتێک بدا بە کەمینە ئیتنیکییەکان بۆ بەڕێوەبردنی داهات و کاروباری لۆکاڵ لەو شوێنانەی لێی دەژین و وای کرد سنورێک بۆ دوبەرەکیەکان لەسەر ئاستی دەوڵەت دابندرێ و بۆ ئەوەی گوشارێکی زۆر نەکەوێتە سەر شانی حکومەتی ناوەند. لەمالیزیاش یەکێتییە فیدراڵییەکە بایەخێکی تایبەتی هەیە چونکە هاوسەنگییەکی ناسک و ئاڵۆزی لەنێوان گروپەکاندا پێکهێناوە. گروپەکانیش بریتین لە مەلایۆ کە دەوروبەری ٥٩٪ی دانیشتوان پێکدێنن و چینییەکان کە رێژەیان ٣٢٪و هیندییەکان کە رێژەیان ٩٪یە. ئەم هاوسەنگییەش لەنێو یەکێتییەکی فیدراڵی بەڕێژە ناوەندی هاتۆتە دی کە توانیویەتی گەشەکردنی ئابوری خێرا وەدەست بێنێ. بەڵام لەم وڵاتەدا دەسەڵاتەکان بەیەکسانی بەسەر هەرێمە دامەزرێنەرەکاندا دابەش نەکراوەو لەم رووەوە هەرێمەکانی نیمچە دورگەی مەلایۆ کە ژمارەیان ١١ هەرێمە پەیوەندییەکی یەکسانیان لەگەڵ حکومەتی ناوەنددا هەیە، لەکاتێکدا دوو هەرێمەکەی بۆرنیۆ بڕێکی فراوانی ئۆتۆنۆمییان هەیە بە مەبەستی پاراستنی بەرژەوەندییە تایبەتییەکانیان بەڵام ئەم فیدراسیۆنە بەپێچەوانەی فیدراسیۆنەکەی هیندستانەوە تا ئەندازەیەکی زۆر توانیویەتی بەردەوام بێ لەسەر مۆرکە ناوەندییەکەی، ئەویش بەهۆی ئەو رەوشەی کەزۆرتر پشت ئەستورە بەبونی حزبێکی سیاسیی خۆسەپێن.
هەروەها لە نێجیریا سیستمی فیدراڵ و ئەزمونە دیموکراتییەکەی ئەم دواییە هەڵسوکەوتی لێکچووی هەبووەو لەم روەوە دەوڵەت سیاسەتی نائاڵۆز و بێ کێشەتری گرتە بەر. لە باشوری ئەفریقیا پەیڕەوکردنی سیاسەتێک بەمەبەستی کەم کردنەوەی ململانێکان، بەو ئاکامە گەیشت کە وتوویژکارانی پارتی کۆنگرەی نیشتمانیی ئەفریقیا کە هەمیشە پشتگیریی لەبونی حکومەتێکی یەکگرتووی کردووە، رازی بوون دەسەڵاتێکی زۆر بەو حکومەتانە بدرێ کە حوکمی ناوچەکانیان دەکردو پاشانیش رازی بون دەسەڵاتی زۆرتر بەشارەوانییە سەربەخۆکان بدرێ، ئەگەرچی ئەمە شتێکە زۆر پەیوەندیی بە فیدرالیزمەوە نیە. بەم پێیە، ئەمڕۆ دیارترین دەوڵەتە فیدرالییەکانی جیهان بریتیین لە کەنەدا، ئوستورالیا، سویسرا، ئەمریکا، هیندستان و روسیا.
فیدرالیزمی فرە نەتەوەیی (یان فرە ئیتنیکی) زۆر دژایەتی و بەرهەڵستی دەکرێ و ئەوانەی دژی ئەم چەشنە فیدرالیزمەن لەو بڕوایەدان کە سەرکەوتوو نابێت و بەشێوەیەکی تایبەت ئاماژە بۆ ئەزموونی ئەوروپای رۆژهەڵات لە قۆناغی پاش هەرەس هێنانی کۆمۆنیزم دەکەن چونکە هەموو وڵاتە کۆمۆنیستەکانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات تا ساڵی ١٩٨٩ یەکە یەکە بەیەکگرتویی مانەوە، کەچی هەموو یەکێتییە فیدرالییە فرە نەتەوەکان لەبەریەک هەڵوەشانەوە وەک یەکێتی سۆڤێت و یۆگۆسلاڤیاو چیکسلۆڤاکیا، جگە لەوەی کە ئەم یەکێتییە فیدرالییانە لەچاو وڵاتە نافیدرالەکان گۆڕانی پڕ توندوتیژیان بەخۆوە بینی بەڵام ئەوەی لەم ئەزموونە ناسەرکەوتووانە دەبینرێت ئەوەیە کە هەموویان بەشێوە فیدڕاڵ بوون نەک بە ناوەرۆک و زۆربەشیان لەسەر بنەمای هێزو توندوتیژی دامەزرابوون، دەنا هەر هەموویان لە گەوهەردا دەوڵەتی سەنتڕاڵ بوون و هیچ دیموکراسییەکیان تێدا نەبوو. نەبوونی دیموکراسی بە تاقی تەنیا بەم واتایە دێت کەحکومەتی ئەو وڵاتانە نەیانتوانیوە نوێنەرایەتیی دانیشتوان بکات و هیچ جۆرە دەرفەتێک بۆ دایەلۆگ و هاریکاری لەنێوان گروپە نیشتیمانییە جیاوازەکان لەئارادا نەبوو. بۆیە شتێکی سەیر نیە کاتێک گروپە ئیتنیکییەکان هەل بقۆزنەوەو جیاببنەوە، لەلایەکی ترەوە دەبێ ئەوەش روون بێ کە هەموو فیدرالییە کۆمۆنیست و فیدرالییەکانی پاش قۆناغی کۆلۆنیالیزم کە تووشی لێکترازان هاتوون، هەر هەموویان لەڕووی ئابوورییەوە لاواز بوون و بەهۆی پەرەسەندنی گەندەڵی و خراپی و کەموکورتی پلانی ناوەندیی ئابورییەوە، هیچ کامێکیان نەیتوانی ئاستێکی باشی گوزەران بۆ دانیشتوان دابین بکات.
چاودێران لەو بڕوایەدان کە لەماوەی ئەم ساڵانەی دواییدا بۆچونێکی  وا لەسەر ئاستی جیهان تەشەنەی کردووە وەهای بۆ دەچێ کە خەریکە چەمکی دەوڵەت-نەتەوە بەسەر دەچێ و دەبێتە چەمکێکی سواوو کۆن و جیهان لەشێوەی حوکمڕانیدا گۆڕانێکی گەورەی بەخۆوە دەبینێ و لەجیهانی دەوڵەت-نەتەوەی خاوەن سەروەرییەوە هەنگاو دەنێ بەرەو جیهانی دەوڵەتی کەم سەروەری و پشت ئەستوور بە پەیوەندیی فیدرالی و دەستووری. لەم مەسەلەیەدا زۆر هۆکار هەن هاندەرن بۆ سەقامگیرکردنی ئەم رەوتە کە دەبێتە مایەی پەیدابوونی جۆرەها شێوەی فیدرالی، لەوانە پەیوەندیی بەوەوە هەیە کە ئەم جۆرە رەوتە هەلی پێشکەوتن بۆ ئەم رێکخستنە گەورەکان دەستەبەر دەکات و دەبێتە مایەی دابین کردنی ئاستێکی گوزەرانی هەمیشە هەڵکشاو، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و دەسەڵات لەمەیدانی نێودەوڵەتان. هەروەها ئەو دەرفەتەش بۆ یەکە بچوکەکان دەرەخسێنێ کە شاد بن بەئۆتۆنۆمی چونکە فیدرالیزم وا لە حکومەتەکان دەکات باشتر بەپیر هاوڵاتییەوە بچن و بناغەیەکی باشیش بۆ ئەوە پەیدا دەکەن کە گروپەکە باشتر هەست بە ناسنامەی خۆی بکات و باشتر مافی چارەی خۆنوسینی خۆی دیاری بکات. واتە ئەمە چاکترین میتۆدە بۆ بەدی هێنانی هاوسەنگی لەنێوان هەمەچەشنی و یەکبون.

هەڵبژاردن و مافی چارەی خۆنوسین
هەڵبژاردن میکانیزمێکی گرنگە لەچوارچێوەی پرۆسەیەکی سیاسیی گەورەترو کاریگەریشی هەیە لەسەر هاوکاری و ململانێی گروپەکان. هەر کات هەلومەرجی یارمەتیدەر هاتە ئاراوە، هەڵبژاردن دەتوانێ سەقامگیری دابین بکات. هەروەها دەشێ ڕژێمی سیاسی جگە لە جێبەجێ کردنی داخوازیی گروپە ئیتنیکییەکان هیچ رێگایەکی تری لەبەردەمدا نەبێ. ئەویش لەبەر ڕۆشنایی حیساب کردنی رادەی قازانج و زیان لەکاتی جێبەجێ کردنی داخوازییەکاندا چونکە دەشێ خەرجییە ماددی و سیاسییەکانی شەڕو پشێویی زادەی خواستەکانی گروپە جیاخوازەکان زۆرتر بن لەبەهای رەمزی و ماددیی پاراستنی دەوڵەت لە لێکترازان و پارچە پارچە بوون.
کاتێک گروپەکان دەگەنە ئەو رادەیەی کە ئیتر ناتوانن پێکەوە لە سایەی یەک دەوڵەتدا بەشێوەیەکی ئاشتییانە بژین، هەندێ لە نەتەوەکان یان لە ئاینەکان یان لە گروپەکان رێگای جیابونەوە هەڵدەبژێرن، وەک ئەوەی کە لە یۆگۆسلاڤیاو ئیندۆنوسیا روویدا، دیارە گەیشتن بەم ئامانجە، پێشینەو هۆی خۆی هەیە. بەگشتی، ئەم ئەنجامە زادەی کەڵەکەبوونی کێشەکانەو رەنگە ئەم کێشانەش بگەنە رادەی ململانێی خوێناوی و شەڕی ناوخۆیی بەڵام ئەگەر هەر لە سەرەتاوە هانا برایە بەر چارەسەری دیکەی تایبەت بەپێکەوە ژیانی ئاشتییانە بەشێوەیەکی لێبڕاوانەو راستەقینەو بەپشت بەستن بەحەزو ئارەزووی دانیشتوان زۆر بەدەگمەن مەسەلەکە دەگاتە رادەی جیابوونەوەو لێکترازان .
شایانی باسە کە مافی چارەی خۆنوسین یەکێ لەو مافە بنەڕەتییانەیە کە پەیمانە نێودەوڵەتییەکان باسیان کردووە. یەکێ لەئامانجە راگەیەنراوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەیەکەم ماددەی پەیماننامەکەدا لەساڵی ١٩٤٥ بریتیە لە ''پەرەپێدانی پەیوەندی دۆستانەی نێوان گەلان لەسەر بنچینەی رێز لەیەکتری کە یەکسانیی نێوان گەلانی لێ دەکەوێتەوەو بەو ئاکامەش دەگات کە هەر یەکێکیان مافی چارەی خۆنووسینی خۆی هەیە''. هەروەها لە ماددەی ٥٥ی پەیماننامەکەدا دیسان جەخت کرایە سەر ئەم مافەو نەتەوە یەکگرتووەکانیش راسپێردرا بکەوێتە خۆ بۆ سەقامگیرکردنی مافەکانی مرۆڤ و هەروەها ماددەی ٧٣ هەمان ناوەرۆکی دوبارە کردۆتەوە. مشتومڕەکە لەسەر ئەوەیە کە ئاخۆ لەناو گەلان و گروپە ئیتنیکییەکاندا کێ مافی داواکردنی مافی چارەی خۆنوسینی هەیە. هەندێ کەس وەهای بۆ دەچن کە ئەم مافە بەشێوەیەکی بنچینەیی بۆ گەلان و گروپە نەتەوەییە کۆلۆنییەکانە و هەندێ کەسی تر بۆچونیان وایە کە هەر گەلێک ئەم پێوەرانەی هەبێ مافی چارەی خۆنوسینی هەیە.
أ- ئەگەر گروپەکە زمان یان کەلتورێکی جیاواز یان ئایینێکی تایبەتی خۆی هەبێ.
ب- ئەگەر تاکەکانی گروپەکە هەست بەوە بکەن کە مێژوویەکی هاوبەشیان هەیە.
پ- ئەگەر تاکەکانی گروپەکە مەبەستیان بێ ناسنامەی خۆیان بپارێزن.
ت- ئەگەر گروپەکە لەسەر هەرێمێکی دیاریکراو بژیت.
بەهەر حاڵ، لەوانەیە هەندێ جار جیابوونەوە تاکە چارەسەر بێ بۆ دیاردەی لێکترازانی توندی کۆمەڵگا، ئەگەر ئەم چارەسەرە بەشێوەیەکی دیموکراتییانە بەڕێوە بچێت یاخود ئەگەر لایەنێک هەبێ لەلایەنەکانی تر زۆرتر بتوانێ دەستکاریی سنور بکا یاخود ئەگەر ئەو لایەنە بتوانێ خۆی لەگەڵ بەرژەوەندیی زلهێزێک یان چەند زلهێزێکی جیهان بسازێنێ، ئەو کاتە دەشێ کاریگەری و خاڵە خراپەکانی جیابوونەوەکە زۆر کەمتر بێ. بەڵام بەرهەڵستکارەکان پێیان وایە ئەم چارەسەرە کارگەریی خراپی لەسەر سەقامگیریی ناوچەیی و گەشەی ئابوری دەبێ، هەروەک جیابوونەوەکەش بە مانای نوشوست هێنانی ئەزمونی فرەیی کەلتوری دێت.
دووەم: دەستێوەردانی دەرەکی
ئەگەر دەوڵەت نەتوانێ یان نەیەوێ ئاسایشی گروپە ئیتنیکییەکانی خۆی دابین بکات، مەسەلەکە بەو ئاکامە دەگات کە بادانەوە بەلای فاکتەری نێودەوڵەتیدا دەبێتە شتێکی پێویست و لەم بوارەدا لەوە دەکۆڵێتەوە کە ئاخۆ دەستێوەردانی دەرەکی دەتوانێت ترس و نیگەرانیی گروپە نژادییە چەوساوەکان بڕەوێنێتەوە یان نا. بەڵام لەم مەسەلەیەدا دەبێ لایەنەکان لەوە بکۆڵنەوە کەکێ دەبێ دەست لە مەسەلەکە وەربدات و مەبەستی لەو دەستێوەردانە. زۆربەی کات دەوڵەتان بۆ پاساودانی رەتکردنەوەی دەستێوەردانی دەرەکی هانا بۆ پرنسیپی سەروەری دەبەن بەڵام ژمارەیەکی زۆر لەچاودێرەکان سەروەری بەلێپرسراوەتییەوە دەبەستنەوەو لێرەدا پێویستە لەسەر دەسەڵاتی سیاسیی دەوڵەت مافی گروپە ئیتنیکییەکان بپارێزێ و رێوشوێنی گونجاو بۆ داڕشتن و پاراستنی پەیوەندییەکانی دەوڵەت دابنێت، بۆیە هەرکات دەوڵەت کەمتەرخەمیی لەم لێپرسراوەتییە بنوێنێ، کۆمەڵی نێودەوڵەتان بۆی هەیە شێوەیەکی گونجاوی دەستێوەردان هەڵبژێرێ. بەشێوەیەکی گشتی، دەستێوەردان سێ روخساری سەرەکی هەیە.
١- دەستێوەردانی نازۆرەملێ:
هەندێ جار کۆمەڵی سیاسەتی تێکهەڵکێش کردن یان دورخستنەوە وەک پاداشت و سزا بەرامبەر بەو رژێم و سەرکردە ئیتنیکییانە بەکاردێنێ کە لەپێوەرە باوە نێودەوڵەتییەکان لادەدەن. لەوانەیە ئەمە هاندەرێکی بەهێز بێ بۆ هەڵسوکەوت کردن بەشێوەیەکی بەرپرسانەتر. بۆنمونە، هەوڵی سەرۆکی پیشووی سربیا میلۆسۆفیچ بۆ خۆ شیرین کردن لەلای ئەوروپاو ئەمریکا، دەرفەتی بۆ دپلوماتکارە رۆژئاواییەکان رەخساند لەکاتی وتووێژدا کاریگەری لەسەر دروست بکەن و بەهۆی ئەمەوە ناوبراو رەزامەندیی لەسەر ئەوە نیشاندا کەشاری سەراییڤۆی پایتەختی بۆسنیا، بە یەکگرتوویی و بەبێ ئەوەی پارچە پارچە بکرێ، لەژێر دەسەڵاتی حکومەتی بۆسنیادا بێت.
٢- دەستێوەردانی زۆردارەکی:
هەندێ دەوڵەت لەکاتی بەڕێوەبردنی ململانێ ئیتنیکییەکاندا پشت بە ستراتیجی زۆرەملێ دەبەستێ. ئەمەش ستراتیجێکە زۆرتر ئیتنیکە گەورەکان و کەمینەکان دەسەڵاتدارەکان هانای بۆ دەبەن بەجۆرێک کە رژێمەکانیان دەکەونە ئەنجامدانی پاکتاوی رەگەزی یان جینۆساید و هەوڵی ریشەکێش کردنی گروپە ئیتنیکییە نەیارەکانیان دەدەن و بەزۆر رایاندەگوێزن. لەدۆخی ئاوەهادا ئەگەری سەرهەڵدانی توندوتیژی لەلایەن گروپە رکابەرەکانەوە لەدژی یەکتری زیاد دەبێ و دەستێوەردانی چەکدار بۆ راگرتنی توندوتیژییەکە دەبیتە شتێکی پێویست. لێرەدا دەستێوەردانی سوپایی پێویستی بەوە هەیە کە ئامانجی سیاسیی رون و رۆشنی هەبێ، جگە لەوەی کە پێویستی بە سەرچاوەیەکە بۆ بەخشینی رەوایی هەڵسوکەوت و کردەوەوکانی. لەم دۆخەدا مەسەلەی بەدەست هێنانی ئەو شەرعیەتە دەبێتە شتێکی زۆر پێویست، بەتایبەتی دەستێوەردان لەململانێی ئیتنیکی دەستێوەردانی فرە رەگەز بێت. ئەمە زۆر لەڕوی تیۆری و یاسایی نێودەوڵەتییەوە. لەسەر ئاستی کردارەکی، جیهانی ئەمڕۆ زۆر دەستێوەردانی زۆردارەکیی تێدا دەبینرێ کەپشت ئەستورن بەڕۆڵی هێز لەپەیوەندیی نێودەوڵەتی و دەسەڵاتی زلهێزەکانی کە زۆربەی جار گوێ نادەنە نێودەوڵەتان. نمونەش، دەستێوەردانی ئەمریکایە لەعیراق لەساڵی ٢٠٠٣ کە جەنگی لێ کەوتەوە. ئەم دەستێوەردانە بەبێ رەزامەندیی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی ئەنجام درا.
٣- ناوبژیوانیی لایەنێکی سێیەم:
ناوبژیوانی واتە هەوڵی لایەنێکی سێیەم بۆ دەستێوەردان بۆ ململانێیەک بەمەبەستی بردنی لایەنەکانی ململانێکە بۆسەر مێزی گفتوگۆ بۆ دەسپێکردنی دایەلۆگێکی پوخت یان بۆ دەستپێکردنەوەی وتووێژ ئەگەر وتووێژەکە راگیرابوو. دەشێ ناوبژیوان کەسێک بێ یان چەند کەسێک بن یان رێکخراوێک بێ یان حکومەتێک بێ بەڵام پێویستە هەموویان بەرژەوەندییان لەوەدا بێ کەچارەسەرێک بۆ ململانێکە بدۆزرێتەوە. لەبنەڕەتدا ناوبژیوان ئاسانکاری دروستبونی پەیوەندییە لەنێوان لایەنە رکابەرەکان و زۆربەی جاریش ئەو وتووێژەی کە بەهۆی لایەنێکی سێیەمەوە بەڕێوە دەچێ، دەگا بەسەرەنجامێکی دیاریکراو سەبارەت بە یەکلاکردنەوەی ململانێکە چونکە گەیشتن بە ڕێککەوتن لە بنچینەدا بریتییە بەگەیشتن بەچارەسەرێکی مامناوەندی لەڕێی وتووێژەوە لەسەر بنەمای ئامادەبونی لایەنێک بۆ نواندنی نەرمی لەهەڵوێستەکانیدا بەرامبەر بەلایەنەکانی تر. ئەم ستراتیجە لەناوەڕۆکدا تاڕادەیەک مایەی رازیبوونی هەردوولایەو لەو کاتەی کە دەرفەتی هاتنە کایەی هیچ رێگەچارەیەکی نمونەیی لەگۆڕێدا نیە، یان لەو کاتەی کە کاتی بەردەست زۆر کورت بێ یان لەو کاتەی کە هەردوولا لەڕوی تواناو هێزەوە وەک یەک و لەیەک ئاستدا بن یان لەو کاتەی کە هەردولا پێویستیان بەوەیە کە رێگەچارەیەکی کاتی بۆ گرفتێکی ئاڵۆز بدۆزنەوە، لەو کاتانەدا هەوڵدان بۆ گەیشتن بەڕێگەچارەیەکی مامناوەندی دەبێتە شتێکی گونجاو.

سێیەم: دبلوماسیەتی خۆپاراستن
ململانێ نێودەوڵەتیەکان و بەدەستهێنانەوەی مافە رەواکان و بەڕێوەبردنی کێبڕکێکان بەیەک رێوشوێن و بەیەک میتۆد یەکلا ناکرێتەوە، چونکە چەندین شێوەو شێوازی جۆراوجۆر بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان هەیە بەڵام لەنێو هەموویاندا جەنگ مەترسیدارترینی ئەو ڕێوشوێن و شێوازانەیە چونکە ئاکامی ئاڵۆزیان لێ دەکەوێتەوەو باڵانسێکی هەستیارو ناسکیان هەیەو هەر لایەنێک ئەوە بەهەند وەرگرێ کە بەمەبەستی یەکلاکردنەوەی ململانێکان دەبێ هانا بۆ جەنگ ببا، دەبێ توانای نەیارەکەی بزانێ و سروشتی ژینگەی نێودەوڵەتی تێ بگا. دبلۆماسیەتی خۆپاراستن و پارێزگاری لەخۆکردن بەچاکترین و باشترین رێوشوێن بۆ دابین کردنی بەرژەوەندییەکان دادەنرێ و لەم بوارەدا لۆژیکی بنەڕەتیی دبلۆماسیەت بریتییە لە کارکردن بەگورج و گۆڵی بۆ رێگرتن لە تەشەنەسەندنی ململانێکان و پەرەسەندنی گرفتەکان و لەم بوارەدا دەبێ هەوڵ بدرێ ئەو گرژییانە کەم بکرێنەوە کە پەرەسەندنیان لەوانەیە بگاتە ئاستی هەڵگیرسانی جەنگ و پێویستە وا مامەڵە لەگەڵ ململانێکانی ئەمڕۆدا بکرێ کە لەئایندەدا قەیرانیان لێ نەکەوێتەوە.
دبلۆماسیەتی پارێزگاری لەخۆکردن چەند شێوازێکی هەیە وەک پشتیوانی کردن لەهێزە میانڕەوەکان، رێگرتن لەهێزە توندەڕەوەکان لە هەوڵدانیان بۆ ئاژاوەنانەوە، ئاسان کردنی دایەلۆگی لۆکاڵ، بڵاوکردنەوەی چاودێری سوپایی و پتەوکردنی سیستمی دادوەری.
بەڕێوەبردنی ململانێ ئیتنیکییەکان بەشێوەیەکی دروست و پوخت رۆڵێکی گرنگیان لەچارەسەرکردنی ململانێکاندا هەیە. ئەزمونەکان نیشانیان داوە کە بەڕێوەبردنی فرەیی بەشێوەیەکی راست و رەوان و لەسەر بنەمای یاسایی و سیاسیی دیموکراتییانە، نەک هەر دەبێتە هۆی چارەسەرکردنی گرفتەکانی فرەیی نەتەوەیی و ئاینی بەڵکو هەروەها دەبێتە مایەی دەستەبەرکردنی پێداویستییەکانی ئارامی و سەقامگیری.






نمونەکانی ململانێ ئیتنیکییەکانی جیهان
لێرەدا چەند نموونەیەک لەململانێ ئیتنیکییەکانی جیهان و شێوەی چارەسەرکردنیان و هۆکانی ئاڵۆزبونیان تاوتوێ دەکەین.
یەکەم: تایفەگەری لەلوبنان
پێکهاتەی دیموگرافیی لوبنان یەکێ لە گرنگترین ئەو فاکتەرانەیە کەدەستی لە دیاری کردنی مێژووی مۆدێرن و هاوچەرخی لوبناندا هەبووە. دانیشتوانی لوبنان لەچەند تایفەیەکی رکابەر پێکدێن. بەپێی راپۆرتێکی ساڵی ١٩٩٨. ٥٨٪ی دانیشتوان بەسەر سوننە (٦٥٠،٠٠٠)و شیعە (٨٠٠،٠٠٠) دروز پێکدێنن و بەسەر چەند تایفەیەکدا دابەش بوون: مارۆنییەکان (٦٥٠،٠٠٠)، رۆمی ئەرتۆدۆکس (٣٥٠،٠٠٠)، رۆمی کاسۆلیک (٢٥٠،٠٠٠)، کلدانی کاسۆلیک(١٠،٠٠٠)، ئەرمەنی کاسۆلیک (٢١٠،٠٠٠)، سەرباری ئاشورییە نەستورییەکان و جووەکان کە هەموو ئەمەش وای کردووە ١٨ تایفە لەلوبناندا هەبێ، جگە لەوەی کە هەندێ تایفەی دانپێدانەنراویش هەیە وەک بەهایی و بودایی و هندۆک .
لەسەردەمی عوسمانیەکان (١٥١٦-١٩١٧) موسوڵمانە سوننەکان لەبواری رۆشنبیری و هەروەها لەبواری ئابوریدا باڵادەست و خاوەن پێگە بون. شیعەکانیش ئەگەرچی ئاستی رۆشنبیرییان لەناو موسوڵمانەکاندا نزمتر بوو بەڵام ئەمە ڕێی لەوە نەگرت کەچەند بیرمەندێک لەنێویا پەیدا ببن کە پێگەی کۆمەڵایەتیی خۆیان هەبوو چونکە حوکمڕانیی عوسمانییەکان ئەوەندە توندوتۆڵ و بەزەبر نەبوو کە ڕێ لە دەرکەوتنی ئەو بیرمەندانە بگرێ . ئەمەش وای کرد لەنێو شێعەکاندا سەرکردەی دیارو گەورە دەرکەوێ. لەسەردەمی بنەماڵەی مەعینییەکاندا لەسەرەتای سەدەی شانزەهەمەوە تا ساڵی ١٦٩٧و هەروەها لەسەردەمی بنەماڵەی شەهابیدا لەماوەی نێوان ١٦٩٧-١٨٤٠، دورزییەکان زۆر باڵادەست و خاوەن پێگە بوون.
مارۆنییەکان لەسەرەتادا گروپێکی بەژمارە کەم بوون و لە کۆمەڵگایەکی سەدەی پێکهاتوو لەجوتیارو زەویدار دەژیان بەڵام پەیتا پەیتا رێکخستنی ئاینییان زۆر پەرەی سەندو بەهێز بوو، وردە وردە بیری مارۆنی رەگی داکوتاو گەل بەڕادەیەک تێکەڵ بەکەمینەی مارۆنی بوو کە مەسەلەکە گەیشتە ئەو ئاستەی کەبنەماڵە مارۆنییە گەورەکان بۆ چارەسەرکردنی گرفتە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانیان دەچون پەنایان بۆ کەنیسە دەبرد.
پاش مارۆنییەکان، تایفەی رۆمی ئەرتۆدۆکس دێ کە ئەمەش تایفەکەیە عوسمانییەکان دانیان پێدا نابوو. ئەم تایفەیە هەژمونێکی زۆری بەسەر تایفە کاسۆلیکەکاندا هەبوو. هەموو گروپە مژدەبەرە کاسۆلیک و پرۆتستانتەکانیش کە دەیانویست بیروباوەڕی خۆیان بڵاوبکەنەوە، زۆرتر لەلایەن چەند دام و دەزگایەکی بڵاوکردنەوەی مەسیحایەتییەوە لەبریتانیاو ئەمریکا پشتیوانی دەکراو بودجەیان بۆ دابین دەکرا تا بتوانن ئیشوکارەکانیان بەڕێوە ببەن.
ئەو تایفانە رێکخستنی خۆیان هەبوو کە گرنگییان بەهیچ چەشنێک لە گرنگیی رێکخستنە سیاسییەکان کەمتر نەبوو. ئەم رێکخستنانە پێکهاتەیەکی دینامیکی وان کە لەگەڵ گۆڕانی بنەما سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکاندا گۆڕانیان بەسەردا دێ و تەنانەت پەیوەندیی نێوان تایفەکانیش لەگەڵ وەرچەرخانە ئابوری و کۆمەڵایەتییەکاندا دەگۆڕێن.
گرنگترین کاری دەوڵەتی ماندرێتەر کە فەرەنسایە، لەماوەی ساڵانی نێوان ١٩٢٠-١٩٤٣دا، داماڵینی روخساری ئاینییە لە دەوڵەت . بۆیە دەوڵەتی لوبنان هیچ ئاینێکی دیاریکراوی نەبوو بەڵکو لەچەند تایفەیەکی جیاواز پێکهاتبوو بەڵام فەرەنسا زۆر قازانجی لەبونی ئەو جیاواییانە کردو پشتگیریی لەدەسەڵاتی تایفەکان کردو بۆ مەرامی سیاسی بەکاری هێنا. بۆیە کاتێک لەساڵی ١٩٤٣دا سەربەخۆیی راگەیەنرا، هەر تایفەیەک سەرقاڵی ئەوە بوو کە پشکی لەدەسەڵاتدا هەبێ و لەئاکامدا چەند تێکستێکی دەستووری هاتنە ئاراوە کە کاریگەریی زۆریان لەسەر لوبنان بەجێ هێشت. لەم بوارەدا ماددەی ٩٥ی پەیمانی نیشتمانی وتویەتی ''بەشێوەیەکی کاتی و بە دەستەبەرکردنی داد و تەبایی، تایفەکان بەشێوەیەکی دادپەروەرانە نوێنەریان لەپۆستە گشتییەکان و پێکهێنانی وەزارەتدا دەبێ، بەبێ ئەوەی ئەم کارە زیان بە بەرژەوەندیی دەوڵەت بگەیەنێ'' . ئەمەش چەند ئەنجامێکی لێ کەوتەوە:
١- هاوولاتی بەو چاوە سەیرکرا کە سەر بە چ تایەفەیەکە.
٢- یەکسانیی نێوان هاووڵاتیان نەهاتە ئاراوە چونکە هاووڵاتیبوون بوو بەچەند پلەیەک : تایفەی خاوەن ماف و تایفەی بێ بەش لەماف. بۆیە لەم بوارەدا مارۆنییەکان پۆستی سەرۆکی کۆماریان چنگ کەوت و سوننەکان پۆستی سەرۆکی حکومەت و شیعەکان سەرۆکایەتیی ئەنجوومەنی نوێنەران.
٣- سەرۆکی تایفەکەو دەوروبەری بونە نوێنەری تایفەکەو ئامەش وایکرد کەس نەتوانێ لەسنوری تایفەکەی و سەرۆکی تایفەکەی بترازێ دەنا هەموو دەستکەوتەکانی لەدەست دەدات .
٤- یاسای باری کەسێتی بوو بە ١٨ یاسای تایبەت بەباری کەسێتی بەقەد ژمارەی تایفەکان.
ئەم هەلومەرجە لەساڵی ١٩٧٥دا بووە مایەی هەڵگیرسانی جەنگی ناوخۆیی لەلوبنان کە بایی دەوروبەری پێنج ملیار دۆلار زیانی بەلوبنان گەیاندو وڵاتی وێران کردو گێرمەو کێشەو گرفتێکی زۆری بۆ حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی لوبنان دروست کرد لەوانە کێشەی ئەو دەسەڵاتەی کە حکومەت بۆ کۆنتڕۆڵ کردنی ناو وڵات دەبێ هەیبێ. شەڕی ناوخۆ تا ساڵی ١٩٩٠ درێژەی کێشا.
هەندێ لە لێکۆڵیارەکان لەو بڕوایەدان کەشەڕی ناوخۆیی لوبنان دەستی ئیسرائیلی تێدایە چونکە ئیسرائیل وەها تەماشای دەوڵەتی لوبنان دەکا کە زادەی هەڵەیەکی جوگرافییەو ئەم دەوڵەتە بۆتە مایەی کۆکردنەوەی چەندان کەمینەی ئاین کە هەر یەکێکیان ئاواتی نەتەوەیی و تێڕوانینی خۆی هەیە. ئەمەش لەو نامەیەدا دەردەکەوێ کە سەرۆکی ئیسرائیل بن گۆریۆن لە ٢٧ی شوباتی ساڵی ١٩٥٤ بۆ موشێ شارێتی ناردووەو ناوەرۆکەکەی ئەوەیە کە لوبنان لاوازترین ئەڵقەیە لە زنجیرەی وڵاتە عەرەبییەکاندایەو لەلوبنانی رەسەن و مێژوویدا مەسیحییەکان زۆرینەن و ئەم زۆرینەیە نەریت و شارستانێتییەکی وەهای هەیە کە تەواو جیاوازە لە نەریت و شارستانێتیی وڵاتە عەرەبییەکانی دیکە. ئەو وەهای بۆ دەچێ کە گەورەترین هەڵەی فەرەنسا ئەوەیە کە سنورێکی فراوانی بە لوبنان بەخشیوەو لەو بڕوایەدایە کە دروستکردنی دەوڵەتێکی مەسیحی لەو قەڵەمڕەوە شتێکی ئاساییەو ریشەی مێژوویی خۆی هەیەو لەجیهاندا هێزە مەسیحییەکان چ کاسۆلیک بن چ پرۆتستانت، پشتگیریی لێ دەکەن و '' ئەم مەسەلەیە لەکاتی ئاشیەوایی و ئارامیدا نایەتە دی چونکە مەسیحییەکان ناتوانن هەوڵی بۆ بدەن لەکاتی پشێوی و شێواوی و ململانێ و شەڕی ناوخۆدا ئەم رەوشە گۆڕانی بەسەردا دێ .
کۆمەڵگای لوبنان زۆر شتی دژ بەیەک و لەگەڵ یەکتری ناتەبای تێدایە. ئەمەش لەوە قوڵترە کە تەنها بەچاو ببینرێ. کاتێک ئەو هەموو فاکتەرە دژ بەیەکانە دەخەمڵێن. هەر رووداوێک وەها سەیر دەکرێ کە پلانێکە لایەنێک لەدژی لایەنێکی تر چنیویەتی. ئەم چەشنە روداوانە بونە جەنگێکی ١٥ساڵە کەبەدرێژایی ساڵانی ١٩٧٥-١٩٩٠ بە هەڵایساوی مایەوە، پاش شەڕەکەش، رق و کینەکان زۆرتر رەگیان داکوتاو هەموو لایەنەکان بەچاوی سوسەو گومان و دڕدۆنگییەوە کەوتنە تەماشاکردنی یەکتری. دەتوانین بڵێین گروپە تایفەگەرەکان و کۆبونەوە تایفەگەرییەکانیان و بڕیارە تایفەگەرییە پڕ کێشمەکێش و هاندان و دژایەتی و هێرش کە لەمەوبەر بوبونە هۆی ئاشوب نانەوەو دروستبوونی هەراو ناکۆکی و ململانێ، لەدوای بەرقەراربونی ئاشتیش سەریان دەرهێنا بەڵام ئەمجارە بەشێوەو روخساری تر کەباشتر لەگەڵ هەلومەرجەکەدا دەگونجا .
هێشتا دیاردەی رق و کینەو تۆڵە زاڵە بەسەر لوبناندا. هەموو ئەو هەوڵانەش کە بەمەبەستی خاوکردنەوەی گرژییەکان و پێکەوە کارکردن دراون، هێشتا ئاکامی باشیان لێ نەکەوتۆتەوە. جگە لەوە، ئەو ململانێیانە روبەرووی هەندێ هۆکاری دەرەکی (ناوچەیی و جیهانی) بونەوە کە بەو ئەنجامە گەیشتن کە شاڵاوێکی تیرۆر لەدژی سیاسەتمەدارانی گەورەی لوبنان هاتە ئاراوە وەک تیرۆرکردنی سەرۆک وەزیرانی پێشووی لوبنان رەفیق حەریری کەڕۆژی ١٤ی شوباتی ساڵی ٢٠٠٥ لەبەیروت تیرۆر کرا.
ئەزموونی هاوچەرخی لوبنان نیشانی داوە کە تایفەگەریی سیاسی نەک هەر لەمپەرێکە لەبەردەم هاووڵاتیبوون و هاونیشتمانیبوون بەڵکو هۆیەکی ئەو قەیرانە سیاسییانەشە کەبونە هۆی تێکدانی سەقامگیریی سیاسی. تێکەڵ کردنی تایفەگەری بەسیاسەت بووە مایەی دروستبوونی ململانێ لەنێوان تایفەکان و ئەمەش بەنۆرەی خۆی دام و دەزگاکانی دەوڵەتی لوبنانی لاواز کرد. ئەگەرچی لوبنان بەوە لەوڵاتانی تری ناوچە جیا دەکرێتەوە کە دیموکراسیی هەیەو ئازادیی تێدا بەدی دەکرێ بەڵام ئەم دیاردەیە لەبەر ململانێی تایفەکان هەمیشە بەهەڕەشەلێکراوی دەمێنێتەوەو زۆرجاریش دەگاتە رادەی پێکداهەڵپژانی چەکدار. ئەمەش زۆرجار زیانی گیانی و ماددیی زۆری لێ دەکەوێتەوەو لە هەمووی خراپتر ئەوەیە کە ئەمە دەبێتە هەڕەشە بۆسەر یەکێتیی نیشتمانی.
دووەم: گیروگرفتی نژادی لە یۆگۆسلاڤیای جاران
یۆگۆسلاڤیای پێشوو لە شەش کۆمار پێکدەهات و ئەم شەش کۆمارە ژمارەیەکی زۆر نەتەوەیان تێدا بوو. ناتەبایی و ململانێ بەسەر پەیوەندییەکانی نێوان ئەم نەتەوانەدا زاڵ بوو، بەتایبەتی لەنێوان سرب و کرواتەکان، مێژووی ئەم ململانێیە بۆ دوماهیی سەدەی پێنجەم و سەرەتای سەدەی شەشەمی زاینی دەگەڕێتەوە، کاتێک چەند تۆرەمەیەکی سلاڤەکان لەباشووری پۆلۆنیاو روسیاوە کۆچیان کردو لەوڵاتی یوگسلاڤیا نیشتەجێ بوون، ئەم کۆچکەرە سلاڤانە یەکێ لە گرنگترین گروپە هیندۆ – ئەوروپاییەکان بوون و بە ئەوروپادا بڵاو ببونەوەو رەچەڵەکی نژادو زمانیان هاوبەشە. بەتێپەڕبوونی ڕۆژگار، هەر یەکێ لەو تۆرەمە سلاڤییانە دەوڵەتی خۆی دامەزراند بەڵام لەساڵێ ١٤٠٠ی زاینییدا هەموو ئەو دەوڵەتانە کەوتنە ژێر هەژموون و رکێفی هێزە بیانییەکان و لە کۆتایی سەدەی پانزەهەمدا هەموو ناوچەکانی سربیاو بۆسنیاو مەکەدۆنیاو بەشێکی کرواتیا کەوتنە ژێر دەسەڵاتی تورکە عوسمانییەکان.
سەرەتای دەسپێکی بزووتنەوەی یەکخستنی ئەم گروپە سلاڤییانەی باشور کەپێکهاتبوون لە خەڵکی بولگارو مۆنتینیگرۆیی و سرب و کروات و سلۆڤینی، لەلایەن سلۆڤینی و کراوتەکانەوە دەستیپێکرد چونکە ئەم دوو گروپە لەماوەی نێوان ١٨٠٩-١٨١٥دا لەسایەی حوکمڕانیی ناپلیۆنی یەکەمدا یەکیان گرتبۆوە بەڵام ئاواتی یەکخستنی گروپەکان لەبەر کۆمەڵێک نەهاتە دی.
لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا سربیا هاوپەیمانییەکی لەگەڵ لیژنەی یۆگسلاڤیدا ئیمزا کرد. ئەم لیژنەیە نوێنەرایەتیی زۆربەی گروپە سلاڤییەکانی دەکردو بەپێی ئەم هاوپەیمانییە ئەوە راگەیەنرا کە هەمووان هەوڵی دروست کردنی یەک دەوڵەت دەدەن کە زۆربەی هەرە زۆری سلاڤەکانی باشور بگرێتە خۆ. ساڵی ١٩١٨ شانشینی سرب و کروات و سلۆڤینییەکان راگەیەنراو ئەم دەوڵەتە هەر یەک لە سلۆڤینییا و کرواتیاو دالماسیا (ناوچەیەکی باشوری کرواتیا)و مۆنتینیگرۆو بۆسنیا هێرزەگۆڤینیاو سربیاو بەشێکی مەکەدۆنیای دەگرتەوە.
ئەم دەوڵەتە لەسەر بنچینەی یەک ڕەچەڵەکیی سلاڤەکان دامەزرا بەڵام زۆری نەبرد ئەنگێزەو مەیلە نەتەوەییەکان پێدابوونەوە و یەکێ لەدیارترین هۆکانی ناسەقامگیری سیاسیان پێکهێناو بونە مایەی فەراهەم کردنی کەش و هەوایەکی پڕ لە ململانێ و پێکداهەڵشاخان و ناتەبایی لەناوخۆی دەوڵەتەکەدا، تەنانەت لە کۆتاییدا مەسەلەکە گەیشتە ئاستی هەڵایسانی شەڕی ناوخۆ بەڕادەیەک هەڵوەشانەوەو لێکترازانی دەوڵەتەکە بووە تاکە بژاردەی گونجاو بۆ چارەسەرکردنی نەیارییە نژادییەکان.
یۆگسلاڤیا لە ماوەی ١٩١٨-١٩٤٣
ململانێ و ناتەباییە دژوارەکانی ناو دەوڵەتەکە کە هەر لەسەرەتای دامەزراندنی شانشینەکە سەریان هەڵدا، ئاسەواری خراپ و راستەوخۆیان لەسەر گروپە موسوڵمانەکانی ناو سربیاو بۆسنیا هەبوو، بەتایبەتی کە ئەو گروپانە هەر لە بنەڕەتدا پەراوێز خرابوون و مافەکانیان بەتەواوەتی پێشێل کرابوو چونکە حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی یۆگسلاڤیا مەبەستیان بووە کەڕۆڵی کەمینە موسوڵمانەکان بچوک بکەنەوەو لە ئاکامدا موسوڵمانەکان ناچار بوون بەژمارەی زۆر لە بۆسنیاو سنجەقی کۆسۆڤۆ کۆچ بکەن.
لەلایەکی ترەوە ململانێی نێوان سرب و کرواتەکان گەیشتبووە ڕادەی هانا بردنی هەر لایەک و جینۆسایدکردنی لاکەی ترو ئەمەش بووە هۆی بەزینی سوپای یۆگسلاڤیاو پاشەکشەی لەبەردەم سوپای ئەڵمانیای نازی چونکە کرواتەکان بوونە هاوپەیمانی ئەڵمانیا لەدژی سربەکان و ویستیان دەوڵەتی سەربەخۆی کرواتیا دابمەزرێنن. پاش ئەوەی کە ئەڵمانیا یۆگسلاڤیای داگیرکرد، سێ رەوتی بەهێز پەیدا بوون. یەکەمیان رەوتی سوپای پاشایەتیی یۆگسلاڤیا بوو، ئەوی دیکە رەوتی سوپای رزگاریی نیشتمان بوو بەسەرکردایەتیی ژۆزێف برووز تیتۆ. زۆربەی زۆری پیکهێنەرەکانی ئەم دوو رەوتە سربەکان بون. رەوتی سێیەم بزوتنەوەیەکی کرواتیی سەر بە نازییەکان بوو بەناوی بزوتنەوەی ئەستاشا.
ململانێ و رکابەریی نێوان ئەم سێ رەوتە کوشتارو جینۆسایدێکی قێزەونی لێ کەوتەوە. کرواتەکان زیاد لە ٣٥ هەزار سربیان کوشت و پاش کشانی ئەڵمانیا سربەکان کەوتنە وێزەی کرواتەکان و زێدەتر لە ١٠٠ هەزار کرواتیان کوشت و ژمارەی قوربانیانی موسوڵمانەکان نزیکەی پێنج سەد هەزار کەس بوو.
یۆگسلاڤیای سەردەمی تیتۆ (١٩٤٣-١٩٨٠):
ساڵی ١٩٤٣ تیتۆ لەشاری یایسی لە بۆسنیا حکومەتێکی کاتیی پێک هێناو ئەم حکومەتە رێخۆشکەر بوو بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی یۆگسلاڤیا. ساڵی ١٩٤٥ یۆگسلاڤیا بوو بە دەوڵەتێکی فیدرال و دەستوورێکی فیدرالی بۆ خۆی داناو وڵات کرایە شەش کۆمار کە بریتی بون لە سربیاو مۆنتینیگرۆو کرواتیاو سلۆڤینیاو مەکەدۆنیاو بۆسنیا هێرزەگۆڤینیا. سەرباری دوو هەرێمەکەی کۆسۆڤۆر ڤویڤۆدین. بەم جۆرە یۆگسلاڤیا دەوڵەتێکی فرە ڕەگەز و فرە زمان و ئاین بوو.
سیاسەتی تیتۆ بەشێوەیەکی گشتی ڕووی لە ناوەندێتی نەبوو بەو مەبەستەی کە دەسەڵات لە ناوەندەوە بگوازرێتەوە بۆ کۆمارە فیدرالەکان. دەستووری ساڵی ١٩٦٤ جەختی کردۆتە سەر یەکسانیی تەواو لەنێوان نەتەوەو نژادو ئاینەکان و یەکەم ماددەی دەستوورەکە دان بە مافی چارەی خۆنووسیندا دەنێ بە مافی جیابوونەوەشەوە بەڵام بە کردەوە لەڕووی سیاسی و ئاینی و نەتەوایەتییەوە جیاوازی هەر هەبوو.
ساڵی ١٩٧٤ گۆڕانێکی زۆر بەسەر دەستووردا هات و بەم پێیە ئازادییەکی زۆرتر بە کۆمارەکان درا، جگە لەوەی کە سیستمی سەرۆکایەتیی بەکۆمەڵ سەبارەت بە پۆستەکان جێبەجێ کرا. ئامانجی ئەم هەنگاوە هەوڵدان بوو بۆ یەکخستنی نەتەوەکان و لەم سۆنگەیەوە دەستوور دانی بە نەتەوەی ئیسلامیدا نا کە بۆسنیاو کۆسۆڤۆی کردە ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمی خاوەن دەستوور و پەرلەمان و حکومەت و سەرۆکایەتی. ئەم دانپێدانانەش بەشێک بوو لە هەڵمەتی یەکخستنی و تێکهەڵکێش کردن و لەم چوارچێوەیەدا دەوڵەت هانی گروپە ئاینی و نژادیە رەگەزییەکانی دا تێکەڵ بەیەکتری ببن و هاوسەرگیریی تێکەڵ بەدی بێنن .
یۆگۆسلاڤیا پاش سەردەمی (١٩٨١-١٩٩٢) :
سەرەتای ساڵانی هەشتاکان بە خاڵێکی وەرچەرخانی گەورە لە مێژووی یۆگسلاڤیا دادەنرێ چونکە لەساڵی ١٩٨٠دا تیتۆ کۆچی دوایی کردو هەر لەو ماوەیەشدا چەند دیاردەیەک پەیدا بوو وەک لێکترازانی کۆمەڵایەتی و گەندەڵیی ئابوری و ناتەبایی سیاسی و سەردەرهێنانی توندوتیژی و تۆقاندن. لەم بوارەدا بە تەواوەتی ساغ بۆوە کە هەوڵەکان بۆ بەدی هێنانی نەتەوایەتییەکی یۆگسلاڤی بەناکامی ماونەتەوەو ئەو ئارامی و سەقامگیرییەی کە لەوڵاتدا لەئارادا بوو هۆکەی تواندنەوەی ئەو نەتەوانە نەبوو لە بۆنەی نەتەوایەتیی یۆگسلاڤیدا، بەڵکو هۆکەی بۆ ئەو داپلۆسین و سەرکوت کردنە دەگەڕێتەوە کە دەوڵەتی یۆگسلاڤیا دژ بە نەتەوەکان بەکاری هێنابوو، بۆیە هەر کە تیتۆ کۆچی دواییکرد، دوبەرەکی ئیتنیکی سەرلەنوێ و بەشێوەیەکی دژوارترو توندوتیژ سەری دەرهێنا.
ساڵی ١٩٨٩ پەرلەمانی سربیا ئۆتۆنۆمیی کۆسۆڤۆی هەڵوەشاندەوەو ئەم هەرێمەی کرد بە ناوچەیەکی سەر بەسربیا، لەئەنجامدا ئەلبانەکان لەساڵی ١٩٩٠دا راپرسییەکیان ئەنجامدا ٩٠٪ی دانیشتوان بەشدارییان تێدا کردو پاشان سەربەخۆییان راگەیاند.
لەکۆتایی ساڵێ ١٩٩١ راپرسی لەهەر یەک لە سلۆڤینیاو کرواتیاو مەکەدۆنیا ساز کراو هەرسێ کۆمار لەو راپرسییەدا بڕیاریاندا لە فیدراسیۆنی یۆگۆسلاڤیا جیاببنەوە. لەبەرامبەردا گروپی ئەوروپا چەند مەرجێکی بۆ ئەم کۆمارانە دانا کە ئەگەر جێبەجێیان کرد دانیان پێدا دەنێ و وەک دەوڵەتی سەربەخۆ دەیانناسێ. لەو مەرجانە، پابەندبوون بە دیموکراسی و مافی مرۆڤ و پاراستنی کەمینەکان و پابەندبوون بە یاساکانی لایەنی کەمی خۆچەکدارکردن. هەریەک لە سلۆڤینیاو کرواتیاو مەکەدۆنیاو بۆسنیاو هێرزەگۆڤینیا نوسراویان ئاراستەی گروپی ئەوروپا کردو داوای ناساندنیان وەک دەوڵەتی سەربەخۆ کرد. دواتر گروپی ئەوروپا بڕیاریدا دان بە کرواتیاو سلۆڤینیادا بنێ و دوای ئەوەی کە دڵنیا دەبێ لایەنەکانی تر پابەندی مەرجەکان دەبن، لەداواکانیان دەکۆڵێتەوە.
پاش ئەوەی بۆسنیا هێرزەگۆڤینیا راپرسییەکی سازکرد بۆ ساغ کردنەوەی هەوڵدانی بۆ سەربەخۆیی، سەرۆکی بۆسنیا عەلی عیززەت بیکۆفیچ لە ساڵی ١٩٩٢ بەشێوەیەکی فەرمی سەربەخۆیی بۆسنیای راگەیاند.
بەمجۆرە، رەگەزپەرستی بوو مایەی لێکترازانی یۆگۆسلاڤیاو جیابوونەوەی یەک لەدوای یەکی کۆمارەکانی و لەئاکامدا ئەم دەوڵەتە تەنها دوو کۆماری لێ مایەوە کە بریتی بوون لە مۆنتینیگرۆو سربیاو هەریەک لە سلۆڤینیاو کرواتیاو بۆسنیا هێرزەکۆڤینیاو مەکەدۆنیا جیابوونەوە. لەکۆتاییشدا مۆنتینیگرۆ داوای سەربەخۆیی کردو لە یۆگۆسلاڤیا جیابۆوەو بەم پێیە یۆگۆسلاڤیا تەنها سربیای لێ مایەوە.
نمونەی یۆگۆسلاڤیا نیشانی داوە کە ئەگەر یەکێتیی نێوان نەتەوەکان لەسەر بنەمای لاسەنگ و شێواوو نایەکسان دابمەزرێ و دیموکراسی و هاوسەنگیی پێویستی تێدا نەبێت، ئەو یەکێتییە بەردەوام نابێ و لێک هەڵدەوەشێتەوە.
سێیەم: گیروگرفتی کویپک
کەنەدا دەوڵەتێکی فرە ئیتنیک و فرە کەمینەیە. ڕێژەی کەمینەکان تێیدا دەگاتە ٥٤٪ی سەرجەمی دانیشتوان لەشارەکاندا. بەڵام کێشەیەکی نژادیشی هەیە ئەویش کێشەی هەرێمی کویپکە کە گەورەترین هەرێمی کەنەدایەو کەمینەیەکی بەزوبان فەرەنسایی تێدا نیشتەجێیە کە ژمارەیان دەگاتە ٦،٨ ملیۆن کەس بەپێی سەرژمێری ساڵی ١٩٩٠و ٨٠٪ی دانیشتوانی ئەم هەرێمە پێکدێنن. ئەم فەرەنسییانە بەڕیشەو ڕەچەڵەک دەچنەوە سەر کۆلۆنیالیستە ئەوروپییەکان چونکە ساڵی ١٧٦٠ فەرەنسا هێرشی کردۆتە سەر ئەم هەرێمەو بەهۆی ئەمەوە فەرەنسییەکان تێیدا نیشتەجێ بوون پاشان ئەو فەرەنسییانە لە فەرەنسا دابڕان و وەک زۆرینە مانەوە. تەنانەت کاتێک لەساڵی ١٨٤٠دا بریتانییەکان بەلێشاو رژانە سەر ئەمریکای باکور، ئەمانە هەروەک زۆرینە لەوێ مانەوەو تایبەتمەندیی زمان و کەلتورو بیروباوەڕی کاتۆلیکی خۆیان پاراست. کاتێک بریتانیا لە ساڵی ١٨٦٧دا مەرسومێکی سەبارەت بە ئەمریکای باکور دەرکرد و تێیدا هەرێمەکانی کەنەدای یەکخست لەچوارچێوەی فیدراسیۆندا، فەرەنسییەکانی ئەم هەرێمە خرانە ژێر دەسەڵاتی ئەنگلۆ کەنەداییەکان و مافە یاسایی و زمانەوانییەکانیان بۆ سەلمێنرا.
یەکێ لە گرنگترین کێشەکانی ئەم کەمینەیە، بونی جیاوازی کەلتورییە لەنێوان کەنەداییە فەرەنسییەکان و ئەنگلۆ کەنەداییەکان. بۆچونی زاڵ ئەوە بوو کە فەرەنسییەکان لەپلەیەکی نزمتردان و پاشان بەهۆی هەستکردنی فەرەنسییەکان بە شکست و بەزین و ملکەچی، جیاوازی نیوان دوو گروپەکە قوڵتر بۆوە، بەتایبەتی پاش ئەوەی کە لەڕوی ئابوورییەوە فەرەنسییەکان پەراوێز خران و رێیان پێنەدرا بەشدار بن لە گەشەی ئابوری و پیشەسازیدا. ساڵی ١٧٦٣ بریتانیا یاسایەکی دەرکردو بەهۆی ئەم یاسایەوە ئەوەی قەدەغە کرد کە خەڵکی کویپک پۆستی گشتنی وەرگرن، سەرباری هەوڵەکانی تێکهەڵکێش کردنیان لەگەڵ ئینگلیز زوبانەکاندا.
پاش ئەوەی کە فەرەنسییەکانی کەنەدا کەوتنە هەست کردن بە چەوسانەوەو پەراوێز خستن و رەخنەگرتن لە سیاسەتەکانی حکومەت و هەوڵەکانی لاوازکردنی پێگەیان و پشتگوێخستنی کەلتورو زمانیان ، خەباتێک لەناویاندا دەستی پێکرد کە بەشێوەیەکی بزاڤی نژادی و جیابونەوەی هەرێمەکە خۆی نواند، بەتایبەتی کە هەرێمەکە بە کانزاو دار دەوڵەمەندەو لەم بارەیەوە بانگەشە بۆ کۆتایی هێنان بە داگیرکارانی ئەنگلۆ – ئەمریکی کرا. بەڵام لە هەمان کاتدا فەرەنسییەکان لەهەوڵی ئەوەشدا بوون کە جیاوازییە کەلتورییەکان کەم بکەنەوەو گەشەپێدانیکی ئابوری و شارستانی لەسەر ئاستی هەرێمەکە وەدی بێنن، ئەمەش لەچوارچێوەی شۆڕشێکی ئارامدا هاتە دی کە لەسەرەتای ساڵانی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا بووە مایەی گۆرینی سروشتی پارێزگارانەو لادێیانەی کۆمەڵگای هەرێمەکەو لەم رەوتەدا نەوەیەکی تازەی روناکبیرانی شار بونە پشتیوان بۆ گەشەپێدانی کۆمەڵگایەکی پێشکەوتووی عەلمانیی هاوشێوەی نمونەی ئەمریکا. لەم نێوەندەشدا حکومەتی کویپک لەبواری فێرکاری و تەندروستیدا لێپرسراوەتییەکەی لەکەنیسەی کاتۆلیکی رۆمانی سەندەوەو خۆی بەرپرسیارێتییەکەی گرتە ئەستۆو شوێن پێی نمونەی فەرەنسای هەڵگرت، بەتایبەتی لەبواری دەستوەردانی چالاکانەو ئاراستەکردنی ئابوریدا. لەئاکامدا هەرێمەکە گەشەیەکی ئابوری و شارستانیی خێرای بەخۆیەوە بینی. لەسەرەتای ساڵانی حەفتاکاندا توانرا کەلێنی ئابوریی نێوان گەلی کویپک و ئەنگلۆ کەنەداییەکان نەهێڵدرێ.
شۆڕشە فیکری و ئابوری و کۆمەڵایەتییە ئارامەکە لە ناوەڕاست و کۆتایی شەستەکان بزووتنەوەی نەتەوایەتیی هێنایە ئاراوەو ئەمەش هەوڵێک بوو بۆ هەڵگیرساندنی شۆڕشێکی گەرم و گوڕتر بەناوی ئۆتۆنۆمییەوە لەوانە:
١- بەرەی رزگاریی کویپک:
ئەم رێکخراوە لەساڵی ١٩٦٣ سەری دەرهێناو ئامرازەکەی، بەکارهێنانی توندوتیژییە بۆ جیابوونەوە لە کەنەدا، بۆیە ئەم رێکخراوە چەند کردەوەیەکی توندوتیژی لە دژی دام و دەزگا فیدرالییەکان و هێزە چەکدارەکان و دەزگا ئابورییە ئەنگلۆ کەنەداییەکان ئەنجام دا، دەستی لەچەند تەقینەوەیەکیشدا هەبوو کە زۆربەی لایەنەکانی کویپک دژی وەستانەوە.
٢- پارتی کویپک :
ئامانجی ئەم حزبە جیاکردنەوەی هەرێمەکە لەڕێگەی هەڵبژاردنەوە، ئەم حزبە لە هەڵبژاردنی ساڵی ١٩٦٧ی کویپک سەرکەوتنی بەرچاوی بەدەست هێنا. ساڵی ١٩٨٠ فەرەنسییەکانی کەنەدا دژی بەرنامەی ئەم حزبە وەستانەوە کەبانگەشە بۆ کویپکی سەربەخۆ دەکات. ساڵی ١٩٨٦ لەهەڵبژاردندا دۆڕاو پارتی لیبڕال هەڵبژاردنەکەی بردەوە. ئامانجی پارتی لیبرال بەشداری پێ کردنی فەرەنسییەکانی کەنەدایە لە دەسەڵاتداو پێشخستنی کاروباری هەرێمەکەیە.
حکومەتی ئۆتاوا لەگەڵ دەستپێکی بوژانەوەی سیاسیی گەلی کویپک کەوتە جموجۆڵی سیاسی و ئابوری و لەم نێوەندەدا حکومەتی فیدرال لەکۆتایی شەستەکانەوە پشتگیریی لەفرەیی کردو لە حەفتاکاندا زمانی فەرەنسیی کردە زمانێکی فەرمی لە هەرێمەکەداو دژی ئەم بڕیارە توشی بەرهەڵستکارییەکی کارای پەرلەمان نەبوو، بۆیە لەسەرەتای هەشتاکاندا کەنەدا بووە نموونەی چارەسەرکردنی ململانێ نژادییەکان. هەرێمەکە پەرەی سەندو دەسەڵاتێکی زۆرتری پێ دراو ٩٠٪ی دانیشتوان زمان و کەلتوری خۆیان پاراست، ئەمەش وای کرد دانیشتوان کەمتر بەلای جیابوونەوەدا بچن.
ئەگەرچی بزاڤی نژادی لە کویپک بزاڤێکی لۆکاڵە بەڵام هەندێ جار ئەم بزاڤە بۆتە هۆی تێکچونی پەیوەندییەکانی نێوان فەرەنساو کەنەدا چونکە فەرەنسا بە ئاشکرا پشتگیریی جیابوونەوەی هەرێمەکە دەکا. دیگۆل کاتێک لەساڵی ١٩٦٧دا سەردانی کەنەدای کرد، بەئاشکرا ئەمەی دەربڕی، هەروەها شیراکیش. هەروەها ئەم لێدوانانەش بۆ ماوەیەک بونە مایەی ساردو سڕیی پەیوەندییەکانی نێوان فەرەنساو کەنەدا.
ئەگەرچی حکومەتی فیدرال توانیویەتی نایەکسانیی ئابوری سیاسی لەناو ببات بەڵام هێشتا هەندێ جیاوازی ماوە کە یەکلا نەکراونەتەوە، دیارە بانگەشەکردن بۆ جیابوونەوەی کویپک یەکێ لە گرفتە ئیتنیکییەکانەو لەوانەیە ئەم گرفتە گرفتی دیکەشی لێ بکەوێتە چونکە یەک ملیۆن فەرەنسیی کەنەدایی لە هەرێمەکانی تر دەژین و لەوانەیە جیابوونەوەی کویپک کاریگەری خراپی لەسەر پێگەی سیاسییان هەبێ و هەروەها دەشێ ئەم جیابوونەوەیە کێشەیەکی تر دروست بکا کە کێشەی بونی کەمینەیەکی ئینگلیزی زوبانە لە هەرێمەکەدا کە لەوانەیە گەڕیان لێ بئاڵێنرێ و لە هەندێ روەوە گێچەڵیان پێ بکرێ وەک ئەوەی کە لەڕوی زمان و فێرکارییەوە تەنگیان پێ هەڵدەچنرێ.
کۆبەند
فرەیی ئیتنیکی لەم جیهانەی ئەمڕۆ دیاردەیەکی جیهانییەو لەجۆرەها وڵاتی گەشەکردوو و پەرەسەندوو دەبینرێت. ئەم دیاردەیە هەندێ جار بۆتە چاوگێکی گرنگی دەوڵەمەندکردنی کەلتورو یەکتر تەواوکردنی شارستانی و سەقامگیریی سیاسی و هەندێ جاریش بۆتە چەکێکی وێرانکەرو هۆیەک بۆ لەق کردنی ئاسایشی کۆمەڵگاو بڵابونەوەی کوشت و کوشتارو جینۆساید تێکدانی پێکهاتە بنەڕەتییەکان،لێرەدا پێویستە لەسەر دەوڵەت بکەوێتە گەڕ بۆ دۆزینەوەی چارەسەری سیاسی و گێڕانەوەی متمانە لەنێوان حکومەت و گروپە رکابەرە. یەکێ لەو چارەسەرانە، دامەزراندنی رژێمی دیموکرات و دامو دەزگای دەستورییە بەجۆرێک کە بە یەکسانی لەگەڵ هاووڵاتییاندا هەڵسوکەوت بکەن. هەروەها دەکرێ حکومەت هانا ببا بۆ ستراتیجی دابەشکردنی دەسەڵات بەسەر لایەنەکاندا بۆ ئەوەی هەر گروپێک پشکی هەبێ لەبەشداریدا. داننانی دەستور بەمافی جیاوازبوون بە کەمینەکان و دەستەبەرکردنی فرەیی کەلتوری، لەو هۆکارە گرنگانەیە کەدەبنە هۆی وەلانانی سیاسەتی جیاوازی کردن و بەشێوەیەکی ناڕاستەوخۆ دەبنە هاندەر بۆ تێکهەڵکێش بونی تاکەکانی کەمینە لەناو کۆمەڵگادا. بێگومان ئەم چارەسەرانە یەکێتیی نیشتمانی وەدی دێنن چونکە یەکبونی راستەقینە ئەو یەکبونەیە کە بەئارەزووی هەموو لایەنەکانی ناو دەوڵەتەکە دێتە دی نەک بەزۆرو سەپاندن و هەڵوەشاندنەوەی فرەیی کۆمەڵایەتی و سیاسی.
توێژینەوەکان نیشانیان داوە کەباشترین وێنەی دەستوریی یەکێتیی نیشتمانی، بەتایبەتی لە دەوڵەتە فرە ئیتنیکەکاندا، وێنەی یەکێتیی فیدرالییە چونکە ئەم سیستەمە دەسەڵات بەسەر هەرێمەکاندا دابەش دەکات و بڕێک سەربەخۆی لەسایەی حکومەتێکی فیدراڵدا دەستەبەر دەکاو ئەو حکومەتە فیدرالییەش بەپێی دەستوور دەسەڵاتی دەبێ. فیدرالیزم باشترین رێوشوێنە بۆ بەرجەستەکردنی فرەیی لەسایەی یەکپارچەیی دەوڵەتدا. هەروەها دەبێ ئەوەش لەبەرچاو بێ کە مافی چارەی خۆنووسین لەو مافانەیە کە لەپەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکاندا باس کراوەو ئەم مافەش یەکێکە لەو چارەسەرانەی کەزۆر دەوڵەت هانای بۆ بردووە، کاتێک رێگە چارەکانی تر بەناکامی ماونەتەوەو نەیانتوانیوە گرفتەکان چارەسەر بکەن.

ئەم بابەتە لە گۆڤاری سەنتەری لێکۆڵینەوەی ستراتیجی ژمارە ٦٨ وەرگیراوە