فاکتەرەکانی پێکدادان لەتیۆریی پێکدادانی شارستانێتییەکانی هەنتنگتۆندا
شیکردنەوەی جیۆپۆلەتیکی
 د. ئیبراهیم قاسم دەروێش

ئەم لێکۆڵینەوەیە هەوڵ دەدا توخمە پێکهێنەرەکانی ریتمە جیۆپۆلیتیکیەکانی تیۆرەکەی هەنتنگتۆن سەبارەت بە پێکدادانی شارستانێتییەکان شیبکاتەوە، ئەویش لە ڕەوتی کۆششێکدا بۆ خوێندنەوەی ئەوەی کە ئاخۆ تا چ ڕادەیەک پێکادانی شارستانێتییەکان لێی ڕادەبینرێ پێکدادانێکی راستەقینەو کاریگەر بێ یاخود دەشێ ئەو تیۆرە هەر بانگەشەکردنێک بێ بۆ هەندێ بۆچونی بێهودە، جا لەبەر ئەوەی کەجیۆپۆلەتیکی گەلان و ئیتنیکەکان دیدی تری سەبارەت بە ململانێی ناسنامەکان یان سەبارەت بەململانێی کەلتورەکان هەیە، پێویستە پێکهاتەو ستراکچەری تیۆرەکەشی بگرێتەوە.
یەکەم: شیکردنەوەی پێکهاتەی کەلتوری
١- هەنتنگتۆن ئاین بەفاکتەری سەرەکی دیاریکردنی چەمکی کەلتوور لەچوارچێوە فراوانەکەی شارستانیدا دادەنێ و ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە ((شارستانێتی قەوارە کەلتوریە فراوانەکەیە، هەموو گوندو ناوچەو گروپە نەژادی و ئیتنیکی و ئاینیەکان کەلتوری خۆیان هەیەو لەڕوی کەلتورییەوە لەیەکتری جیاوازن. بەمجۆرە، شارستانێتی باڵاترین گردبوونەوەی کەلتوری مرۆڤەو ئاستەکەی لە ناسنامەی کەلتوری پانترە، چونکە دەتوانرێ مرۆڤ لەبوونەوەرەکانی دیکە جیا بکرێتەوە، شارستانێتی هەموو توخمە بابەتیە گشتییەکانی وەک ئاین و زمان و دیرۆک و نەریت و دام و دەزگاکان لەخۆ دەگرێت و لەنێو ئەم هۆکارە بابەتییانەدا کەشارستانێتی پێ دەناسرێ، ئاین گرنگترین هۆکارە))١.
لەسەر بنچینەی ئەوەی کە لەمەوبەر باسمان کرد، هەنتنگتۆن قەوارە سیاسیە هاوچەرخەکان پۆلێن دەکات و بەسەر هەشت شارستانێتیدا دابەشیان دەکات. لێرە سەرنج دراوە کەئەم هەشت شارستانێتیە جولەکایەتی تێدا نابینرێت بەڵام خودی هەنتنگتۆن جەخت دەکاتە سەر فاکتەری ئاینی لەپۆلێنی شارستانێتییەکانداو هەروەها باس لەوە دەکات کە لەوانەیە ململانێ لەنێوان جولەکایەتی و ئیسلام پەیدا ببێ و ململانێیەکی دیکەش لەنێوان جولەکایەتی و مەسیحیەتدا سەرهەڵبدات چونکە هەر سێ ئایینی ئاسمانی باوەڕیان بە ململانێی ئایدۆلۆژی ئاینی هەیە کەکۆتایی مێژووی مرۆڤایەتی پێکدێنێ کەپێی دەوترێ گەڕانەوەی هەزار ساڵە٢ ، واتە چاوەڕێ کردنی پەیدابوونی مەسیح لەسەرەتای هەر هەزار ساڵی زاینی لەلایەن جولەکەو مەسیحییەکانەوەو روودانی شەڕێکی یەکلارەوە لەنێوان هەر سێ ئاین کەپێی دەوترێ هەرمەجدون کەئاکامەکەی بە لەناوچونی کافرەکان و مانەوەی سەر راستەکان کۆتایی دێت، هەر ئاینێکیش خۆی بەسەر راست دەزانی و دووانەکەی تر بەگومڕا.
٢- هەنتنگتۆن شارستانێتی رۆژئاوای ئەمریکای باکورو ئەوروپای رۆژئاوا (واتە وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاو کەنەداو ئەوروپا) لەشارستانێتی ئەمریکای لاتین جیا دەکاتەوە هەرچەند ئاینی مەسیحی کاسۆلیکی زاڵە بەسەر هەردووکیاندا.
٣- هەنتنگتۆن کڵێسەی ئەرتۆدۆکسی لە هەردوو کڵێسەی پرۆتستانتی و کاسۆلیکی جیادەکاتەوە هەرچەند هەموویان مەسیحین.
٤- ئەگەرچی مەسیحیەت لەقەڵەمڕەوی خوار بیابان لەئەفریقا بڵاوە، بەڵام هەنتنگتۆن خۆی لەو مەسیحیانە گێل دەکاو قەڵەمرەوەکەیان ناخاتە سەر بازنەی شارستانێتی مەسیحی.
لێرەدا دەردەکەوێ کە ئەو پێکهاتە ئاینیەی کە هەنتنگتۆن پشتی پی بەستووە، بەپێی شوێن بەسەر چەند قەڵەمرەوێکی دابەش کردووە بەجۆرێک کە لەپاڵ ئەو هەڵانەی کە بەئەنقەست لەپۆلێن کردندا ئەنجام دراون، هەندێ ئامانجی جیۆپۆلەتیکی لێ بکەوێتەوە، سەرباری ئەوەی کە لەگوتاری ئەمریکیدا خۆبەزلزانین بەشێوەی سوپەر ئیگۆ زاڵەو هەمیشە رۆژئاوا کراوە بە تەوەرو ناوەند. شارستانێتی رۆژئاوایی تاکە شارستانێتییە کە کاریگەرییەکی سەرەکی و هەندێ جار وێرانکەری لەسەر هەموو شارستانێتییەکانی تر هەیە. بەڵام پاش شەڕی سارد، هێزو کەلتوی شارستانێتییەکانی دیکە خەسڵەتێکی دەرکەوتووتریان لەجیهانی شارستانێتییەکاندا پەیدا کرد. دیارە چەند هێزی ڕێژەیی شارستانێتییەکانی دیکە زێدەتر بێ، کەمتر روو لە شارستانێتی رۆژئاوایی دەکرێ و لەهەمبەریشدا متمانەی گەلانی ناڕۆژئاوایی بەکەلتوری رەسەنی خۆیان زۆرتر رەگ دادەکوتێ.
هەنتنگتۆن هەرێمە کەم گەشەکردووەکان رەت دەکاتەوە، هەرچەند بەشێکی زۆری ئەو هەرێمە کەم گەشەکردووانە لەتوخمی دیاریکردنی شارستانێتیدا (ئاین) هاوڕەگەزو وەکیەکن. لە هەمان کاتدا هەوڵ دەدا ڕایەڵی پەیوەندی لەنێوان شارستانێتی رۆژئاوایی و هەرێمە شارستانێتییەکانی دیکەدا دروست بکات، بەڵام لەم هەوڵەدا شارستانێتی ئیسلام و شارستانێتی کۆنفۆشی (چینی) وەلاوە دەنێ و بەجۆرێک پشت بە پێودانگەکانی قبوڵ کردن و رەتکردنەوەی مۆدێرنەی رۆژئاوایی دەبەستێ کە پەیوەندی نێوان رۆژئاواو شارستانێتییەکانی تر دەکاتە سێ بەشی سەرەکییەوە کەئەمانەن:

‌أ- ئەو دەوڵەتانەی کە مۆدێرنەیان قبوڵ کردووە وەک ژاپۆن.
ب- ئەو دەوڵەتانەی کە هەوڵی مۆدێرنیتە دەدەن و بەڕۆژئاواییبوون رەت ناکەنەوە، وەک روسیاو دەوڵەتانی ئەمریکای لاتین و یۆگۆسلاڤیاو رۆژهەڵاتی ئەوروپا.
ج- ئەو دەوڵەتانەی کە مۆدێرنێتەیان دەوێ بەڵام نایانەوێ بەپێودانگی ڕۆژئاوایی هەڵسوکەوت بکەن وەک وڵاتە موسوڵمان و کۆنفۆشییەکان.
بۆ سەقامگیرکردنی دۆخی خۆسەپاندن، هەنتنگتۆن جەخت دەکاتە سەر کۆلۆنیالیکردنی راستەوخۆی گەلان و شارستانێتییە دژ بە ڕۆژئاواکان، ئەویش بە داگیرکردنی وڵاتیان بۆ بڵاوکردنەوەی کەلتوری ڕۆژئاوایی بەشێوە ئەمریکییە نۆژەنکراوەکەی(pax-Amricanio). بۆیە هەنتنگتۆن وای بۆ دەچێ کەلەگەڵ ئەوەی مۆدێرنێتەو پەرەسەندنی تەکنەلۆژیایی لەئارادایەو ڕۆژئاوا دەستی بەسەر زۆربەی سەتەلایتەکاندا گرتووە کەچی کەلتوری ڕۆژئاوایی لە پاشەکشەدایەو وای بۆ دەچێ کەهۆی ئەم پاشەکشەیە بۆ پاشەکشەی کۆلۆنیالیزمی راستەوخۆی رۆژئاوا دەگەڕێتەوەو لەم بارەیەوە دەڵێ: (کشانەوەی کۆلۆنیالیزم (داگیرکاری) پاش جەنگی دووەمی جیهان، بووە هۆی پاشەکشەکردنی نفووزی ئەوروپا چونکە دابەشبوونی کەلتورەکان لەجیهاندا رەنگدانەوەی دابەشبوونی هێزە. لەوانەیە بازرگانی بوەستێتە سەر شارەزایی و رەنگە پەیوەندیشی پێوە نەبێ بەڵام کەلتور هەمیشە دەوەستێتە سەر هێز. بەدرێژایی مێژوو، پەلهاویشتنی هەر شارستانێتییەک لەوکاتەدا دەهاتە دی کەلتورەکەی گەشەی دەکردو ئەمەش هەمیشە بەکارهێنانی هێز بۆ بڵاوکردنەوەی بەهاو دامودەزگاکان و هەڵسوکەوتەکانی دەگرێتەوە تاکو ئەم فاکتەرانە بگەن بە وڵاتەکانی تر، لەگەڵ پووکانەوەی شێنەیی هێزی رۆژئاوا بەرامبەر بە شارستانێتییەکانی تر، بەکارهێنانی زمانی ئینگلیزی و زمانە رۆژئاواییەکانی دیکە لە وڵاتە نارۆژئاواییەکاندا بەرە بەرە بەرەو کزی چوو))٣ .
٥- ئەو چوارچێوە کەلتوورییەی کە هەنتنگتۆن بۆ رۆژئاوای دادەنێ کەلێرەدا مەبەست لەکەلتور ئاینە، لەکۆتاییدا بەو سەرەنجامە گەیشت کەئاین بوو بە بنچینەیەکی فیکری لەئەوروپا لەسەردەمی رۆشنگەرییەوە (واتە لەسەردەمی بزاڤی رێنسیانەوە لەسەدەی یانزەهەم بەدواوە) ئەویش بەهۆی ململانێی نێوان پیاوانی کڵێسەو فەیلەسووفەکان و چینە ڕۆشنبیرەکان و ئەمە پاش هەڵایسانی شۆڕشی فەڕەنسا بوو بە هەلومەرجێکی واقیعی. هۆی ئەم ململانێیە بۆ ستەمی کڵێسە دەگەڕێتەوە چونکە کڵێسە بەمشتێکی ئاسنین تەواوی لایەنەکانی ژیانی کۆنتڕۆڵ کردبوو بە ئەندازەیەک کەهەژموونی خۆی بەسەر کۆمەڵدا لەڕوی ئاینی و سیاسی و ئابوری و زانستییەوە بەتەواوەتی سەپاندبوو، هەروەها ببوو بەرێنماییکەری ئەقڵ و بیرکردنەوەو تێڕوانینی خەڵکیش٤ . لەم بوارەدا دامەزراندنی دادگاکانی پشکنین قێزەونترین ئەو شێوازانە بون کەکلێسە هانای بۆ بردو بووە هۆی لەناوچوونی ژمارەیەکی دانیشتوان لەوانە موسوڵمانەکانی ئەندەلوس، سەرباری ئەو جەنگانەی کەدواتر هەڵگیرسان و بەکەوتنی کڵێسە کۆتاییان هات٥ .سەرەڕای هەموو ئەمانە، پەیوەندی نێودەوڵەتی لەسەدەی بیستەم نیشانی دەدا کە سەختترین ململانێی سوپایی لەئەوروپا روویداوەو دوو جەنگی جیهانییان لی کەوتۆتەوە چونکە دەوڵەتە ئەوروپیەکان لەسەرەتای سەدەی بیستەمدا لەهەوڵدا بوون بۆ بەدەستهێنانی سامانی زۆرتر لەرێگەی دابینکردنی بازاڕی دەرەکی بۆ بەرهەمە زۆرو زەبەندەکانیان، ئەمەش هۆی هەڵپەیان بوو بۆ داگیرکردنی وڵاتان و دەستەبەرکردنی ڕێگەوبانی گەیشتن بەو وڵاتانە. ئەمە هەموو دەوڵەتانی ئەوروپای هاندا بکەونە خۆ بۆ خۆبەهێزکردن و دروستکردنی هاوپەیمانێتی و بلۆکی سیاسی بەپێی بەرژەوەندییەکانیان٦ . لەئاکامدا ئەوروپا لێک ترازاو هەم خۆی و هەم جیهانی دوچاری جەنگی ماڵوێرانکەر کرد کە مێژووی مرۆڤایەتی جەنگی وا دڕندەی بەخۆوە نەدیبوو .
جەنگی دووەمی جیهانیش جیاواز نەبوو لە یەکەم، بەتایبەتی لەڕووی جینۆسایدو لەناوبردنی چەندین دەوڵەت و گۆڕانی نەخشەی سیاسی ئەوروپا، ئەو جەنگە ئاکامی دوو فاکتەری سەرەکی بوو، یەکێکیان بڕیارەکانی کۆنفڕەنسی ئاشتی بوو کە رەنگدانەوەی تەرازووی هێزی بلۆکە جیۆپۆلەتیکیەکانی پاش جەنگی یەکەمی جیهان بوو، گۆڕانی ئەو تەرازووە بوو بەهۆی بەرزکردنەوەی داواکاری بۆ گۆڕینی بڕیارەکان. ئەمەش بووە هۆی پێکاهەڵپژانی دوو ئیرادە، یەکێکیان داوای گۆڕینی بڕیارەکانی دەکرد تاکو بەمەرامی خۆی بگاو بەرژەوەندییەکانی خۆی بپارێزێ و ئەوی تر دەیویست هەلومەرجەکە وەکو خۆی بهێڵێتەوە، فاکتەری دووەمیش کە بووە هۆی خێراکردنی جەنگەکە، تەنگژە ئابورییەکەی جیهان بوو لە ئاکامیدا رژێمە پەرلەمانییە دیموکراتەکان بەرەو لاوازی هەنگاویان ناو رژێمە دکتاتۆرە تۆتالیتارەکان بەرەو بەهێزبوون ڕۆیشتن٧ . ئەمە پاڵی بەو رژێمە دکتاتۆرانە نا تاکو بەدوای کایەی ژیاندا بگەڕێن و لەئاکامی ئەم هەوڵەیاندا رووبەڕووی ئیرادەی گەلان بوونەوە لەلایەک و دژی بەرژەوەندی ئەو دەوڵەتانەش وەستانەوە کە لەمانەوەی هەلومەرجەکە وەک خۆی سوودمەند بوون. بانگەشەی هەنتنگتۆن بۆ یەکبوونی ئەوروپاو ئەمریکا لەڕووی کەلتوری ئاینییەوە هەڵەیەکی مێژووییە، جگە لەوەی کە تێڕوانینێکی ناواقیعییە بۆ سروشتی پەیوەندی نێوان ئەو هێزانەی کە لەناو کۆمەڵگای ڕۆژئاواییدا سەریان دەرهێناو نەشونمایان کرد چونکە ئەو ململانێیانەی هاتنە ئاراوە ئاسان نەبوون بەو چەشنەی کە هەنتنگتۆن باسیان لێوە دەکات و وەهایان نیشاندەدا کە بریتی بوون لە شەڕو شۆڕی میرو پاشاکان و شەڕی نێوان پاشاکان و نەتەوەکان و شەڕی ئایدۆلۆژیاکان چونکە لەنێو جغزی ئەم شەڕانەدا شەڕی ئاینی لەناو ئەوروپا لەهەموو شەڕەکانی تر تووندوتیژتر، بەکوشتارتر بوو، سەرباری جەنگی ئینگلیز – ئەمریکا (واتە جەنگی جیابونەوەی ئەمریکا لە بریتانیا)و ململانێی ئینگلیز – فەرەنسا بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ڕێگای هیندستان و رۆژهەڵات بەگشتی و شەڕی ناوخۆی ئەمریکا٨ . ئەمە دەری دەخا کەڕۆژئاوا لەسەدەی پانزەهەمەوە هەڵگیرسێنەری گرژییە لەکایە جوگرافییە جیاوازەکان چ لەناو ئەوروپا، چ لەدەرەوەی، ئەویش بۆ دابینکردنی بەرژوەندییە باڵاکانی.
٦- جەنگی دووەمی کەنداو (واتە هێرشی عیراق بۆ سەر کوێت و هێرشی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بۆ سەر عێراق) شەڕێکی شارستانی نیە وەک هەنتنگتۆن دەیڵێ چونکە زۆر دەوڵەتی عەرەبی و ئیسلامیش بەشداربوون شانبەشانی هێزەکانی هاوپەیمانی ناتۆ لەدژی عێراق و هەروەها رژێمی پێشووی عیراقیش نوێنەری شارستانێتی ئیسلامی نەبووە.
٧- فرۆشتنی چەکی چینی بەهەندێ لەدەوڵەتە ئیسلامییەکانی وەک ئێران و سوریاو لیبیاو سعودیە، هاوپەیمانییەکی ئیسلامی – کۆنفۆشی نیە، چونکە رۆژئاوا خۆی چەک بەچەندین دەوڵەتی ئیسلامی دەفرۆشێ وەک دەوڵەتانی هاریکاری کەنداو ئەی کەواتە ئەمە بۆ بەهاوپەیمانییەکی ئیسلامی – رۆژئاوایی دانانرێ؟
٨- بەپێی شێوەکانی ململانێ کە هەنتنگتۆن پێشبینیان دەکات، هاریکاری نێوان شارستانێتی ئیسلامی و کۆنفۆشی، بنەماو بنچینەی قۆناغی داهاتووی پەیوەندی نێوان شارستانێتییەکانە لەسەر بنچینەی بوونی یەک دوژمن و بوونی بەرژەوەندیی هاوبەش لەپاراستنی بەرژەوەندییەکانیان دژ بە شارستانێتی رۆژئاوایی. ((کۆمەڵگا ئیسلامی و چینییەکان وای دادەنێن کە هەردووکیان یەک دوژمنیان هەیە، ئەمەش هانیان دەدا لەدژی ڕۆژئاوا هاوکاری یەکتری بکەن، ئەویش بەهەمان شێوەی هاوکاری هاوپەیمانان و ستالین لەدژی هیتلەر. ئەم هاوکارییە هاوکارییەکی هەمەجۆرەو زۆر مەسەلە دەگرێتەوە وەک مافەکانی مرۆڤ و مەسەلە ئابورییەکان و بەشێوەیەکی رۆشنتر هەردوو شارستانیتی دەکەونە گەڕ بۆ پەرەپێدانی توانای سوپاییان، بەتایبەتی بۆ وەدەست هێنانی چەکی کۆکوژو مووشەک بۆ ئەوەی کەبتوانن رووبەڕووی باڵادەستی سوپایی ڕۆژئاوا ببنەوە))٩ .
خاڵی هاوبەشی پەیدابوون و پەیوەندی نێوان شارستانێتییەکانە بەلای هەنتنگتۆنەوە، بەو سەرەنجامە دەگات کە قورساییەکە زۆرتر بەلای دروستبوونی پەیوەندی لەنێوان شارستانێتی ئیسلام و رۆژئاوادا دادەشکێنێ چونکە ئاینی هەردوو شارستانێتی ئاسمانی و یەکتاپەرستییە، لەکاتێکدا ئاینی کۆنفۆشی لەبنەڕەتدا دەچێتەوە سەر فەلسەفەو دواتر بووە بەئاین و ئەو ئاینەش ئاینێکی نائاسمانییە، بۆیە دیدی ئیسلامی پێی باشتر دەبێ کە مامەڵە لەگەڵ هەڵگرانی پەیامی ئاینێکی ئاسمانی وەک مەسیحییەت بکەن زیاتر لەوەی کەمامەڵە لەگەڵ ئاینێکی نائاسمانیدا بکرێ.
ئەمەش ئەوە دەردەخات کەهەنتنگتۆن لەم بارەیەوە بەهەڵەدا چووە چونکە ئەگەری دروستبوونی هاوپەیمانێتی لەنێوان بلۆکی ئیسلامی و بلۆکی کۆنفۆشی لە ئایندەدا دژ بەڕۆژئاوا ئەگەر هاتە دی، ئەوا هۆی هاوپەیمانییەکە لێک نزیکی دوو شارستانێتییەکە نیە بەڵکو هۆکەی بەرژەوەندی هاوبەشە بۆ رووبەڕووبوونەوەی دوژمنێکی هاوبەش.

دووەم: شیکردنەوەی پێکهاتەی سیاسی
١. هەنتنگتۆن رۆڵی دەوڵەتی لەکاروباری نێودەوڵەتی فەرامۆش کردو توخمی کەلتور بە بەرژەوەندی دەگۆڕێتەوەو وەهای بۆ دەچێ کە ((دەوڵەتی نەتەوەیی وەک یەکەی سەرەکی بواری کاروباری نێودەوڵەتی دەمێنێ و هەڵسوکەوتیشی وەک جاران رووی لەبەدەستهێنانی هێزو سامانە، ئەم هەڵسوکەوتە بەپێی ئارەزوو و ڕێککەوتن و جیاوازیە کەلتورییەکان پێکدێت. ئەمڕۆ کۆمەڵێک لەدەوڵەتە هەرە گرنگەکان لەسێ کامپەکەی شەڕی سارد پێک نەهاتوون بەڵام لەحەوت یان هەشت شارستانێتی سەرەکی پێک هاتوون))١٠ . ئینجا دەڵێ ((سیستمی نێودەوڵەتی سەدەی بیست و یەک لەحەوت یان هەشت هێزی سەرەکی پێکدێ. لەو جیهانە تازەدا، سیاسەتە لۆکاڵەکان سیاسەتە لەسەر بنەمای نەریت، لەکاتێکدا سیاسەتی جیهانی سیاسەتێکی شارستانییەو پێکدادانی شارستانێتییەکان جێی ململانێی نێوان زلهێزەکان دەگرێتەوە))١١ .
تایبەتمەندی دیاری سیستمی نێودەوڵەتی ئەوەیە کەدەوڵەت تاکە فاکتەری سیاسەتی نێودەوڵەتان نیەو هەروەها رێکخراوە ناحکومییەکانیش لەناو فاکتەرە تازەکاندا بەکاریگەرترین فاکتەرنین چونکە چەندین کۆمپانیای ئابووری و بازرگانی و پیشەسازی فرە ڕەگەز هەیە کەچالاکییەکانیان هەموو سنوورە جوگرافییەکانی دەوڵەتان دەبەزێنێ و گوشاری سیاسی بەهێزیش دەخەنە سەر زۆربەی وڵاتە بچوکەکان، سەرباری میدیای نێودەوڵەتی کە هێزێکە لەچوست و چالاکیدا سنووری سیاسی دەوڵەتان تێدەپەڕێنێ١٢ .
جگە لە ڕێکخراوە نێودەوڵەتییە سیاسییەکانی وەک نەتەوە یەکگرتووەکان کەخاوەنی چەند دامەزراوەیەکی ستراتیجی لەبابەتی ئەنجوومەنی ئاسایشەو وەک دامەزراوە ئابورییەکانی لەبابەتی سندوقی نێودەوڵەتی نەختینەو بانکی نێودەوڵەتان و رێکخراوی جیهانی بازرگانی کەهەر هەموویان رۆڵێکی سەربەخۆیان هەیە، بلۆکە نێودەوڵەتییەکان وەک هۆکارێکی سەرەکی بەهێز شانبەشانی دەوڵەتی نیشتمانی لەبواری سیاسەتی جیهانیدا دەردەکەون١٣ . ئەمانە نموونەیەکیان یەکێتی ئەوروپایە کە سەرەڕای لێکترازانی لەناوخۆدا (جەنگ و کێشمەکێش و رکابەری بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بوارە ژیانیەکان) توانی گەشە بکاو پەرە بستێنێ و دواتریش بوو بەیەکێ لە جەمسەرە سەرەکییەکانی سیستمی نێودەوڵەتی بەجۆرێک کەچاکەی سەقامگیری سیاسی و بووژانەوەی ئابوری چەندین دەوڵەتی ئەوروپی بۆ ئەم یەکێتییە کە بوونەتە ئەندام تێیدا دەگەڕێتەوە، کە ئەمەش خۆی لەخۆیدا بوو بەمایەی بەردوامبوونی یەکێتییەکە چونکە بەرژەوەندییەکان تێیدا لەسەر بنەمای باڵانسی نێوان دەوڵەتە ئەندامەکان دامەزراوە.
سەرباری ئەوەی کەباس کرا، ئەمە بەمانای لەناوچوونی دەوڵەت نایەت، بەڵکو بەمانای ئەوە دێ کە دەوڵەت لەڕووی چەمک و رۆڵ و ئەرکەوە رووی لەگۆڕانێکی گەورەیەو لەوانەیە گرنگترین لایەنەکانی ئەم گۆڕانە پەیوەندی بەچەمکی سەروەرییەوە هەبێ کەبنچینەیەکە بۆ بنیاتنانی چەمکی خودی دەوڵەتی نەتەوەیی لەسەدەی شانزەهەم بەدواوە، چونکە ئەم چەمکە بەشێکی گرنگی رەونەقی خۆی لەسەردەمی بەجیهانیبووندا لەدەستدەداو دەبێ لەم روەوە ئاماژە بۆ ئەوە بکرێ کەهەندێ لەدەوڵەتان بەئارەزووی خۆیان و هەندێکیان بەزۆرو بەناچاری، دەستبەرداری ئەو سەروەرییە بوون و وازیان لێ هێنا لەبەر بەرژەوەندی بلۆکە ئیقلیمیەکان کەبوونەتە شتێکی پێویست بە دەستەبەرکردنی بەرژەوەندی گەلەکانیان١٤ . لەسایەی ئەو هەلومەرجەدا هەر دەوڵەتێک بیەوێ ژیان و گوزەرانی هاووڵاتییەکانی خۆی باش بکات، دەبێ هاوکاری ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان بکات وەک دەوڵەتان و رێکخراوەکان و بزوتنەوە جەماوەریەکان تاکو بتوانێ سیاسەتێکی کاریگەر لەبواری پەرەپێداندا گەڵاڵە بکات١٥ . چونکە چیتر دەوڵەتان، بەتایبەتی ئەو دەوڵەتانەی کەتوانایەکی کەمیان لەبواری جوگرافیای سیاسیدا هەیە (لەڕووی رووبەرو دانیشتوان و داهاتەوە)، ناتوانن مامەڵە لەگەڵ رێکخراوی بازرگانی جیهان و بانکی نێودەوڵەتان و سندووقی نەختینەی نێودەوڵەتی نەکەن ئەگەرچی ئەم رێکخراوانە ئامڕازێکن بۆ خۆسەپاندن و ملکەچ پێکردنی دەوڵەتان . دیارترین سیفەتی ئەدای دەوڵەت پەیوەندی دەوڵەتە لەگەڵ بازاڕی جیهانیدا کەبازارێکە لەبنچینەدا پشت ئەستوورە بەپرنسیپی ((دەستپیشخەری سفر))١٦ و ئەمە بۆتە هۆی جیاکردنەوەی ئاستی. باڵای دەسەڵات لەئاستی لۆکاڵ١٧ .
رۆڵی ئایندەی دەوڵەت لە سیستمی جیهاندا ئەگەر بەشێوەیەکی واقیعییانە تەماشا بکرێ، دەبێ وا دیاری بکرێ کەدەسەڵاتی دەوڵەت و دەزگاکانی تر پشت بەیەکتری دەبەستن چونکە کۆمپانیا بازرگانییەکان و هێزە کۆمەڵایەتییەکان و سیستەمە نێودەوڵەتییەکان و دام و دەزگا ناحکومییەکان هەموو کات لەپشت دەوڵەتەوە کار ناکەن. دیارە دەوڵەتیش ئەوەندە لاوازو بێدەسەڵات نابێ کەنەتوانێت بەگژ ئەو هەڵسوڕان و چالاکییانەدا بچێتەوە کە بەدڵی نین١٨ .
ئەو پەیوەندییانەی کەپاش شەڕی سارد هاتنە کایەوە، درێژەپێدانی ئەو پەیوەندییانەن کە لەسەر حسابی سودمەندیی ژیرانە هاتوونەتە کایەوە بەڵام چوارچێوەکەیان سەختگیرەو ئاستی شیکردنەوەیان ئاڵۆسکاوترە چونکە بکەری تازەی بواری سیاسەتی نێودەوڵەتان هاتۆتە ناو مەسەلەکەوە.
دووەم : شیکردنەوەی ستراکچەری ئابووری :
١. هەنتنگتۆن بەمجۆرە باسی سیاسەتە ئابوورییەکان و رێکخراوە ئابوورییەکان و پەیوەندی سەرکەوتوویان بەگوێرەی ناسنامەی شارستانی دەکا: ((شارستانێتی، سروشتی هاوکاری ئابووری نێوان دەوڵەتان و ئەندازەی سەرکەوتوویی و ناسەرکەوتوویی رێکخراوە ئابوورییەکان پێکدێنێ، بگرە تەنها لەچوارچێوەی یەک شارستانێتیدا تێکەڵکێشبوونێکی ئابووری سەرکەوتوو دێتە دی.
بەگوێرەی ئەمە، یەکێتی ئەوروپا تا گەیشتۆتە قۆناغی یەکتر تەواوکردن و بڕینی هەر چوار قۆناغە ئابوورییەکە، کاتێکی زۆر بەسەردا تێپەڕی. بەم پێیە، لەهەر ماوەیەکدا شتێکی بەدەست هێنا وەک : ١- ناوچەی بازرگانی ئازاد   ٢- یەکێتی گومرگ   ٣- بازاڕی هاوبەش  ٤-یەکێتی ئابوری لەچوارچێوەی بازاڕی هاوبەشی ئەوروپادا  ٥- هێنانەدی یەکێتی ئەوروپا کەزادەی دابینکردنی توخمەکانی یەکێتی ئابورییە.
بلۆکە ئابورییە گرنگەکان لەسۆنگەی پێداویستییە ئابورییەکانەوە لەچوارچێوەی ژینگەی سیاسی نێودەوڵەتی ئەو بلۆکانەدا، سەریان دەرهێنا. لەم بوارەدا یەکێتی ئەوروپا ئەنجامی چەندەها دەیەی میژووی ئابوری و سیاسی ئەوروپای رۆژئاوایە پاش جەنگی دووەمی جیهان و دابەشبوونی جیهان بەسەر دوو بلۆکە سەرەکییەکەی سۆسیالیست و سەرمایەداریدا. ئەم بلۆکە لەنێوان چەند دەوڵەتێکی رۆژئاوای ئەوروپا پەیدا بوو کە لەساڵی ١٩٤٩ رێکخراوێکیان بەناوی رێکخراوی خەڵوزو پۆڵای ئەوروپا، پاشان لەساڵی ١٩٥٤ دا بازاڕی هاوبەشی ئەوروپایان پێک هێنا کە بەشەش دەوڵەت دەستی پێکرد. ئەو شەش دەوڵەتەش بریتی بوون لەهەر یەک  لەفەرەنسا، ئەڵمانیای ڕۆژئاوا، ئیتاڵیا، بەلژیک، هۆڵەنداو لوکسمبورگ. پاشان لەساڵی ١٩٧٢دا چوار دەوڵەتی تری ئەوروپا چوونە ناو بازاڕە هاوبەشەکە کەبریتی بوون لەهەر یەک لەبریتانیاو ئیرلاندو دانمارک و نەرویژ. پاش ئەوەش کەهەریەک لەیۆنان و ئیسپانیا لەبازاڕەکە وەرگیران. دوانزە دەوڵەتی ناوەڕاست و رۆژئاوای ئەوروپا بوون بەئەندام لەکۆڕبەندی ئابوری ئەوروپا١٩ .بەمەبەستی نەخشەدانان و بۆ ئابوری و بازرگانی نێوان ئەو دەوڵەتانە بەو پێیەی کەیەک بلۆک پیکدێنن و نەهێشتنی گومرگ لەنێوانیانداو لابردنی هەموو کۆت و بەندەکانی بەردەم بزاوتی تاک و سەرمایەو کاڵا. هەموو ئەمانەش لەدووتوێی پەیمانێکدا بەناوی پەیمانی ماستریخت لەساڵی ١٩٩٢دا رێکخراو بەهۆی ئەمەوە یەکێتی ئەوروپا بوو بە بلۆکێکی جیۆپۆلەتیکی کەدوا بەدوای کۆتایی هاتنی شەڕی سارد رۆڵێکی گەورە لە بالانسی نێودەوڵەتی جیهانی پاش شەڕی سارد دەگێڕێت٢٠ .
ئەم پەرەسەندنە رەنگدانەوەی پێداویستییەکانی ئەوروپای رۆژئاوا بوو لەهەمبەری فراوانبوونی دەسەڵاتی ئابوری بلۆکی رۆژهەڵات کە خۆی لەرێکخراوی هاوکاری ئابوری کۆمیکۆندا دەبینییەوە. ئەم رێکخراوە دەوڵەتە سۆسیالیستەکانی بە سەرکردایەتی یەکێتی سۆڤێتی پێشوو لەخۆ گرتبوو کەئەمەش ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی کە بەرژەوەندییە ئابورییەکانی ئەو وڵاتانە هاندەرێک بووە بۆ پێکهێنانی ئەو رێکخراوە.
کە بەرژەوەندییە ئابورییەکانی ئەو وڵاتانە هاندەرێک بووە بۆ پێکهێنانی ئەو رێکخراوە. زیادبوونی گرژی نێوان هەردوو کامپی سۆسیالیست و سەرمایەدار لەو سەردەمەدا، ببوو بەمایەی پێشکەوتنی هاوکاری نێوان لایەنە پیکهێنەرەکانی بلۆکەکان. لە ئاکامدا پەیوەندی ئابوری نێوان ئەندامانی بازاڕی هاوبەش دیوی سیاسی پەیوەندییە ئابورییەکەی پێکدەهێنا. ئەو بازاڕەش بۆیە سەرکەوتوو بوو چونکە توانی سوود لەو بەهرانە وەربگرێت کە دەوڵەتەکان هەیانبوو، ئەویش بەو شێوەیەی کە بازاڕەکە پشت ئەستوور بوو بە توانای دەوڵەتێکی دیاریکراو بۆ دابینکردنی کەرەستەی دروستکراو یان کەرەستەی خاو بۆ دەوڵەتانی دیکەی ناو بلۆکەکەو بەرامبەر بە بازاڕی ناردنە دەرەوە کە بلۆکەکە دەستەبەری دەکرد، چاوەڕوان دەکرا دەوڵەتەکان کەرەستەکان لە یەکتری بکڕن، واتە دەوڵەتانی بلۆکەکە لەبری ئەوەی کەرەستە لە دەوڵەتانی دەرەوەی بلۆکەکە بکڕن، لە یەکترییان دەکڕی٢١ .
پاش لێکترازانی بلۆکی کۆمۆنیست و روخانی رێکخراوە ئابورییەکەی کۆمیکۆن، ئەو دەوڵەتانە دەستیان کرد بە هەنگاونان بەرەو یەکێتی ئەوروپا. لەم بوارەدا ناتۆ دەیویست ئەو دەوڵەتانە بخاتە ژێر رکێفی خۆیەوەو بەهۆیانەوە بکەوێتە گەمارۆدانی روسیای فیدرال و فراوانکردنی سنووری سوپایی خۆی٢٢ . پاش ساڵی ١٩٩٢ ژمارەی ئەو دەوڵەتانەی کە بوون بە ئەندام لە یەکێتی ئەوروپا زیادی کردو لەساڵی ٢٠٠٤دا گەیشتە ٢٥ دەوڵەت.
٢- زۆرێک لە بلۆکە ئابورییەکان بەو رادەیە چوست و چالاک نەبوون ئەگەرچی هەموو ئەو مەرجانەیان تێدا بوو کە هەنتنگتۆن داینابوو وەک مەرجی هاوکەلتوری کە نەبووە هۆی پێکەوە گرێدانی ئەندامانی بلۆکەکە لەڕووی ئابورییەوە، ئەوەش لە نموونەی رێکخراوی هاوکاری ئابوری ناوەڕاستی ئاسیادا دەردەکەوێ کە دە دەوڵەتی ئیسلامی لەخۆ گرتووە کە بریتین لە هەریەک لە ئێران، تاجیکستان، تورکیا، ئۆزبەکستان، ئەفغانستان، پاکستان،کازاخستان،تورکمەنستان و ئازەربایجان. ئەم ڕێکخراوە هەروەک خۆی هەنتنگتۆن دەیڵێ فراوانکردنی ئەو رێکخراوەیە کە لە ساڵەکانی شەستەکاندا هەر یەک لە تورکیاو پاکستان و ئێران دایانمەزراندبوو بەڵام زۆر خاوو خلیچک ناکارا بوو سەرەڕای پەیوەستی رۆشنبیری و ئاینی نێوانیان. ئەمەش دەری دەخا کە ئەندامانی ئەم ڕێکخراوە هاوتای یەکتری نەبوون و هەندێکیان زۆر پاشکەوتوو بوون. بۆیە وەها دادەنرێت کە ئەم چەشنە رێکخراوانە لەسەر بنەمای ئابوری راست و دروست دانەمەزرابوون و هەر ئەمەشە کە بوو بەهۆی هەرەس هێنانیان. سەرباری هەموو ئەمانە، ئاماژەکەی هەنتنگتۆن بۆ ئەوەی کە ئەم رێکخراوە لە شەستەکاندا لەلایەن سێ دەوڵەتە ناوبراوەکەوە دامەزراوە، لە ڕاستیدا ئاماژەیە بۆ پەیمانی بەغدا کە لەساڵی ١٩٥٥دا هەر ئەم سێ دەوڵەتە بەشداربوون لە دامەزراندنیدا بەمەبەستی دانانی لەمپەر لەبەردەم فراوانبوونی بیروباوەڕی کۆمۆنیزم٢٣ و هەوڵی ئەوسای یەکێتی سۆڤیەت بۆ پەلهاویشتن بەرەو کەنداوی فارس.
٣- فاکتەرە ئابورییەکان یەکێ لە سەرچاوە سەرەکییەکانی گرژی و ململانێن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. ئەمەش بەپێچەوانەی ئەو شتەیە کە هەنتنگتۆن ئاماژەی بۆ کردووە چونکە بازرگانی و وەبەرهێنان و ئاڵوگۆڕی کەرەستەو کاڵاکان لەنێوان دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لە ئاستێکی نزم دایەو سەرمایە لەسەر سنووری ناوچەکە ناگیرسێتەوە بەڵکو سەرمایە لە دەرەوە بۆ ناوچەکە دێ و دەوڵەتەکان بە پلەی جیا جیا کۆمەک پێشکەش دەکەن. دیارە ئەمەش هەمیشە بەڵگەی بوونی بەرژەوەندی تایبەتە. لەوانەشە ئەو کۆمەکانە مەبەستی تایبەتیان لەپشتەوە بێ، بۆیە ئەو کاتە پێشکەش دەکرێن کە دەوڵەتە کۆمەک بەخشەکان دەیانەوێ و ئەو کاتە دەبڕدرێن کە بڕیاری بڕینی دەدەن. لەباتی بەکارهێنانی لێشاوی ئابوری و دارایی بۆ کەمکردنەوەی گرژییە سیاسی و ئەمنییەکان. وەک گەلێک نموونە لەجیهاندا نیشانی دەدەن، فاکتەرە ئابورییەکان دەبنە هۆی تووندترکردنی گرژی نێوان ئەو دەوڵەتانە٢٤ .
٤- زۆرێک لە بلۆکە ئابورییە ناوچەییەکانی جیهانی ئیسلام زۆرتر بۆ وەدیهێنانی ئامانجی سیاسی و عەسکەری بە هاندانی زلهێزەکان دروست بوون، ئەویش چونکە زلهێزەکان مەبەستیانە بەرژەوەندییە  بنەڕەتییەکانی خۆیان لەو ناوچە جوگرافییانە بپارێزن، بۆ نموونە، ئەنجوومەنی هاوکاری کەنداو کە لەساڵی ١٩٧٩وە گفتوگۆیەکی زۆر بۆ دروستکردنی هاتۆتە ئاراوە، لەساڵی ١٩٨١دا دامەزراو هۆی دامەزراندنیشی هەوڵدان بوو بۆ هێنانە کایەی هاوسەنگی لە ناوچەکەدا لەبەردەم هێزە سەرەکییەکانی ناوچەکە وەک ئێران و عێراق٢٥ ،سەرباری بەرپەرچدانەوەی هەر هەڕەشەیەک لە بەرژەوەندییە پەترۆڵییەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا لە پای ململانێی ئەوسای نێوان عێراق و ئێران کە لەجەنگدا بوون لەدژی یەکتری.
٥-رۆژئاوا لەسەرەتای سەدەی پانزەهەمەوە لەڕووی ئابوورییەوە لەپێشی پێشەوەیە چونکە بەرهەمهێنانی زێدەبایی کە گوزارشت لە پاشەکەوتی زۆرو زەوەندی سامانی سروشتی و کەرەستەی خاوو داهاتی مرۆیی هەزاران (بازرگانی کڕین و فرۆشتنی کۆیلە)دەکا، ئەنجامی سەدە کۆلۆنیالیستییەکان بوو٢٦. ئەوسا نەخشەی سیاسی-شارستانیی جیهان لەچەند گروپێکی شارستانی پەراوێز خراوو پشتگوێ خراو پێکدەهات کەهیچ کاریگەرییەکیان لەسەر ئەو لایەنە ماددییانە نەبوو کە دەرهاویشتەی کەڵەکەبوونی سامان بوون لەڕێی ئاڵوگۆڕی ئابوری نایەکسان و نابەرامبەر لەگەڵ ئەو هەرێم و ناوچە جوگرافییانەی کە لەژێر هەژموونی کۆلۆنیالیزمی رۆژئاوایی–ئەوروپی–ئەمریکیدا بوون٢٧.
٦- مەسەلەی ڕکابەری و کێبڕکێ لەنێوان دەوڵەتان و گەلان بۆ وەدەست هێنانی بەرژەوەندییە ئابوورییەکان تەنانەت خودی شارستانێتی رۆژئاواش دەگرێتەوە کە لایەنەکانی رکابەری لەگەڵ یەکتردا دەکەن.
ئەمەش لەچەند ناوچەیەکی جوگرافی جیاوازدا دەردەکەوێ وەک کیشوەری ئەفریقیا. لە کاتێکدا کۆبوونەوەی باڵای ئەمریکا – ئەفریقیا لە مایسی ١٩٩٨دا شکستی هێنا، ئەوروپا کەوتە خۆنزیک کردنەوە لە ئەفریقیاو گەیشتن بە رێککەوتنێک لە چوارچێوەی میکانیزمە ئابورییەکانی بەجیهانیبووندا بۆ هێنانەدی ژینگەی گونجاو بۆ وەبەرهێنان و واڵاکردنی دەرگاکانی بازرگانی ئازادو بازاڕی بەروبوومی ئەوروپی لە ئەفریقیاو دەستەبەرکردنی کەرەسەتەی خاوو هێزی ئیشکەری هەرزان٢٨ .
جاک گودفران یەکێ لە جەمسەرەکانی پارتی دیگۆلییەکانی فەرەنسا، وەها ئاماژە بۆ ئەو پەیوەندییە بەرژەوەندی ئاسایی دەکاو دەڵێ ((ئەوروپا سەرقاڵی بەدیهێنانی بەرژەوەندی ئابوری فراوانە لە ئەفریقیاو لە ئامانجدا بەرژەوەندییان دەبن بە بەرژەوەندی سیاسی، بەهیچ شێوەیەک ئەوە راست نیە کە کۆمەکی ئەوروپا بۆ ئەفریقیا پارەو پولی کۆمەڵەیەکی خێرخوازەو ئامانجی جوامێرانەی مرۆییە. بەرژەوەندییەکانی ئەوروپا لە ئەفریقیا ڕۆژ بەڕۆژ گەورەترو قوڵتر دەبن چونکە سیاسەتمەدارانی ئەوروپا دەزانن ئەگەر ئەمە بۆ بەرژەوەندی خۆیان نەکەن، ئەمریکییەکان دەیکەن))٢٩ .
٧- هەنتنگتۆن وای دادەنێ کە بوونی کەمینەی موسوڵمانی گەورە لە ئەوروپا بەشێوەی رەوەند، هەڕەشەیەکی ڕاستەوخۆیە لە کولتووری رۆژئاوایی و دەڵێ ((کەلتوری ڕۆژئاوایی رووبەڕووی ئەو گروپانە دەبێتەوە کە لەکۆمەڵگا ڕۆژئاواییەکاندا دەژین و یەکێ لە سەرچاوەکانی ئەو کێشەیە ئەو کۆچبەرانەی شارستانێتییەکانی ترن کە دەستەمۆ ناکرێن و بەردەوامیشن لەسەر پەیوەندییەکانیان لەگەڵ بەهاو داب و نەریت و کەلتوری کۆمەڵگاکانی خۆیان. ئەم دیاردەیەش لەنێو موسوڵمانەکانی ئەوروپا روونتر دیارە))٣٠ .
لە ساڵی ٢٠٠٠دا ژمارەی کۆچبەرانی موسوڵمان لە ئەوروپای رۆژئاوا ١٣،٤٧٠،٠٠٠ کەس بوو کە ئەمەش دەکاتە ١٪ی سەرجەمی دانیشتوانی ئەوروپا رۆژئاوا، لەکاتێکدا رێژەی موسوڵمانان زێدەترە لە ٥٪ی سەرجەمی دانیشتوانی ئەمریکا لە هەمان ساڵدا٣١ .
ئەم دوو ریژەیە دەرەنجامی ئەو کۆچە بەربڵاوەن کە لە ساڵانی پەنجاکان و شەستەکان و حەفتاکانی سەدەی ڕابردوو رویداوە، کاتێک بزاوتی کۆچ واڵا بوو بەڵام دواتر کۆسپی زۆری خرایە بەردەم چونکە زۆرێک لە دەوڵەتە پیشکەوتووەکان کەوتنە دانانی کۆت و بەند بۆ رێگرتن لە گواستنەوەی تاکەکان لە دەوڵەتە گەشەکردووەکانەوە بۆ ئەوروپا، بە تایبەتی پاش روداوەکانی ١١ی سێپتەمبەری ٢٠٠١، ئەم کۆت و بەندەش خۆی لە ئیجرائاتی تووندو یاساکانی رەگەزنامەو کۆچدا دەبینێتەوە٣٢ . جگە لەوە، چەندەها توێژینەوە ئاماژەیان بۆ ئەوە کردووە کە کۆچکەرەکان لەپێکهاتەی بیریاری خۆیان دەرکەوتوونەتەوە، بە تایبەتی نەوەی دووەمی کۆچکەرەکان٣٣ .
ئەو مەزهەبانەی کە کۆچکەرەکان لە وڵاتەکانی خۆیان لەسەری رۆیشتوون لە دەروونیان رەنگ دەدەنەوە، جگە لەوەی کە کۆچکەرەکان لەڕووی نەتەوەو زمانەوە لێک جیان و رەوەندی موسوڵمان لە خەڵکانی وڵاتانی وەک تورکیاو پاکستان و ئێران و زۆرینەی وڵاتەکانی جیهان عەرەب پێکدێت. هەروەها کەمینەی موسوڵمان لە ئەوروپا نەخراوتە گەڕ بەمەبەستی هێنانەدی پرۆژەیەکی ئیسلامی و بانگەشکردن بۆ ئیسلام یان بۆ هەرمێن پەیداکردن بۆ سیاسەت لە ڕۆژئاواو تەنانەت بۆ ئەوەش سودی لی وەرنەگیراوە کە فاکتەرێک بێ بۆ گۆڕینی  روخساری شێوێنراوی ئیسلام و موسوڵمانان لەبیری رۆژئاواییدا بەڵام لەم روەوە هەندێ سیمینارو کۆڕو کۆبوونەوە بەستراوەو هەندێ مزگەوتیش لەهەندێ وڵات دروست کراوە. بۆ نموونە، لە فەرەنسا سەد مزگەوت هەیەو لە بریتانیاش ٣٢٩ مزگەوت هەیە٣٤ .
مەغزای جیۆپۆلەتیکی قسەکەی هەنتنگتۆن دەربارەی کەمینە موسوڵمانەکانی ئەوروپا هەوڵێکە بۆ پەیداکردنی بیانوو بۆ نەهێشتنی موسوڵمانان لە ئەوروپا چ وەک کەمینە لە دەوڵەتانی ئەوروپا چ وەک قەوارەیەکی ئیسلامی لە ئەوروپا وەک موسوڵمانانی بۆسنیا، ئەویش بۆ وروژاندنی ناکۆکی بیری – ئایدۆلۆژی – ئاینی لەگەڵ دانیشتوانی ئەوروپادا. لێرەدا موسوڵمانەکان ئامانجی سەربەخۆن.
٨- هەنتنگتۆن دەڵێ ((زۆربەی ململانێکانی سەر هێڵی درزتێکەوتوو، کەوتونەتە سەر پانتایی بازنەی روسیای ئەوروپایی و ئەفریقیا، واتە لەسەر ئەو سنوورەن کە موسوڵمانان لە ناموسوڵمانان جوێ دەکەنەوەو ئەم سنورەش سنورێکی خوێناوییە))٣٥ .
جەختکردنی هەنتنگتۆن لەسەر ئەوەی کە شارستانێتی ئیسلام شارستانێتییەکی خوێناوییەو حەز بە تووندوتیژی کوشتار دەکا، هەڵەیەکی گەورەیە، ناوبراو دەڵێ ((شەیدابوونی موسوڵمانان بە توندوتیژی و شەڕوشۆڕ یەکێکە لە ڕاستییەکانی سەدەی بیستەم کە نە موسوڵمانەکان دەتوانن نکۆڵی لێ بکەن نە خەڵکی تر))٣٦ .
ژمارەی کوژراو لە ئاکامی ئەو شەڕوشۆڕانە بەڵگەی نادروستی قسەکەیە. لەم بارەیەوە بریجنسکی دەڵێ تۆماری خوێناوی سەدەی بیستەم لە دەرەوەی تێگەیشتنی مێشکی مرۆڤە چونکە لەو سەدەیەدا پاکتاوکردنی بە کۆمەڵ و کۆمەڵایەتی لە ناوخۆی وڵاتان زۆر زۆرە وەک کردەوەکانی هەر یەک لە لینین و ستالین و هتلەرو ماوتسی تۆنگ٣٧ .
لەنێو سەرجەمی قوربانیانی سەدەی بیستەم کە ئاکامی ململانێ ئایدیۆلۆژییەکاندا ژمارەی ئەو لاوانەی کە کوژراون و تەمەنیان کەوتۆتە نێوان هەژدە ساڵ و سی ساڵ، گەیشتۆتە دەوروبەری ٣٣ ملیۆن کەس. جگە لەوە، لە ئاکامی دوو جەنگە جیهانییەکەدا ٨،٥ ملیۆن سیڤیل و ١٩ ملیۆن سەرباز کوژراون کە ئەمەش بۆتە مایەی رەتاندنی دەوڵەتە گەورەکانی ئەوروپا، جگە لەوە، لەنێو خەڵکی سیڤیلیش وەک قوربانی راستەوخۆی جەنگ نەک وەک قوربانی دەستی کوشتنی بەئەنقەست، ژمارەی کوژراوی ژن و منداڵ و پیر لە جەنگی یەکەمی جیهاندا گەیشتۆتە نزیکەی ١٣ ملیۆن و لە جەنگی دووەمی جیهاندا گەیشتۆتە دەوروبەری ٢٠ ملیۆن، سەرباری ١٥ملیۆنی تر کە قوربانی جەنگی چین – ژاپۆنن پێش هەڵایسانی ئەم دوو جەنگە٣٨ .
ئەو جەنگانەش کە لەچەند شوێنێکی تر قەومان، ژمارەی قوربانییەکانیان گەیشتۆتە شەش ملیۆن وەک جەنگی مەکسیک و جەنگی پاراگوای-پۆلیڤیا (١٩٢٨-١٩٣٥)و جەنگی ناوخۆی ئیسپانیا (١٩٣٩)و داگیرکردنی ئەسیوپیا لەلایەن بریتانیاوە (١٩٣٦)و جەنگی پارچە پارچەبوونی هیندستان و جیابوونەوەی پاکستان (١٩٤٧)و هەڵایسانی دوو جەنگی دیکە لە دواترداو هەروەها جەنگی کۆریا (١٩٥٠-١٩٥٣)و جەنگی ڤێتنام (١٩٦١-١٩٧٥)و جەنگی عیراق -ئێران (١٩٨٠-١٩٨٨)٣٩ .
کورتی و کرمانجی ئەوەیە کە سەرجەمی ١١٤،٥ ملیۆن کەس لە دووتوێی کێشمەکێش و زۆرانبازییەکانی سەدەی بیستەم کوژراون. زۆربەی ئەو ململانێ و کێشمەکێشانەش ئەنجامی سیاسەت و چاوچنۆکی دەوڵەتانی رۆژئاوا بوو، چەند ململانێیەکی لێ بترازێ وەک ململانێی هیندستان-پاکستان و ململانێی عیراق-ئێران.
٩- هەموو ململانێکانی کەمینەکان و دەوڵەتە موسوڵمانەکان، ئەوەی کە هەنتنگتۆن ناوی ناوە ململانێکانی کایەی ئیسلامی، زادەی سیاسەتی ئەو دەوڵەتانەیە کە ئەو کەمینانە بەشێکی ئەو دەوڵەتانە پێکدێنن. ئەو ململانێیانەش ئاکامی سیاسەتی مافی ناهاوسەنگە یاخود زادەی پشتگیری کردنی رەوتە رەگەزپەرستیەکانە وەک چەوساندنەوەی موسوڵمانەکانی بۆسنیاو کۆسۆڤۆو فەلەستین، سەرباری سیاسەتەکانی رۆژئاوا بەرامبەر بەهەندێ شوێنی وەک ناوەڕاستی ئاسیا. دوا بەدوای راپەڕین و جیابوونەوەکانی رۆژهەڵاتی ئەوروپا پاش کۆتایی هاتنی شەڕی سارد کە بوون بەهۆی پەیدابوونی قەوارەی سیاسی تازە-کۆن لەچوارچێوەی جوگرافیای مێژوویی و ئاینیی ئەوروپا، دەردەکەوێ کە ڕۆژئاوا بوو بەپشتیوان بۆ دەوڵەتە سۆسیالیستەکانی جاران تاکو بیانباتە ناو پەیمانی ناتۆ وەک ڕێ خۆشکردنێک بۆ بردنیان بۆ ناو یەکێتی ئەوروپا، هەروەها هەوڵیشی داوە ستراکتۆری ئابوری لاوازیان چارەسەر بکاو میکانیزمەکانی پەرەپێدانی پەیکەرەکانی کۆمەڵگا سەقامگیر بکاو ئاسایش و ئەمنیەتیان دابین بکات.
دیارە ئەمەش بووە مایەی نەشونماکردنی فاکتەرەکانی گەشەپێدانی مرۆیی و خۆسگوزەرانی ئەو وڵاتانە٤٠ .
لەکاتێکدا ئەو قەوارە ئیسلامییانەی کە لەیەکێتی سۆڤێتی پێشوو جیابوونەوە، هێشتا بەپێی پێویست ئارامییان بەخۆوە نەدیوەو لەهەندێکیاندا کە نەیانتوانی جیاببنەوە هێشتا ململانێی خوێناوی لەئارادایە وەک لە چاجانستان٤١ .
١٠- هێڵەکانی شەڕو شۆڕ لە قەوقاز، ئەوانەی کە هەنتنگتۆن ئاماژەیان بۆ دەکات، لەگەڵ هێڵەکانی دابەشبوونی شارستانیدا درێژ نابنەوە بەڵکو لەگەڵ بەرژەوەندی دەوڵەتاندا هاوئاهەنگن. بۆ نموونە ململانێی نێوان ئەرمەنستان و ئازەربایجان کە هەنتنگتۆن بە ململانێیەکی نێوان شارستانێتییەکانی دادەنێ، وا دەرناکەوێ، بەتایبەتی لەڕوانگەی ئەوەوە کە کێ پشتگیری ئازەربایجانی موسوڵمان ناکا چونکە ئێران بەپێی بەرژەوەندییەکانی خۆی هەڵوێست وەردەگرێ.
هەنتنگتۆن نیگارێکی خوێناوی بۆ جیهانی ئیسلام دەکێشێ بۆ ئەوەی بیانوو بدۆزێتەوە بەکارهێنانی تووندوتیژی لەدژی موسوڵمانان بە مەبەستی وەدیهێنانی ئامانجە جیۆپۆلەتیکییەکانی ئەمریکا لە قۆناغی پاش کۆتایی هاتنی شەڕی سارد.
١١- دیارە هەنتنگتۆن بەیەک تەرازوو مەسەلەکان ناکێشێ و یەک پێوەری بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ پێوانە میتۆدییەکاندا نیە، ئەویش کاتێک لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی ئەمریکادا مامەڵە دەکات و لەم بارەیەوە زۆر توێژەر باسی ئەوەیان کردووە کە لەقۆناغێکی دیاریکراودا ئەمریکا پێویستی بە دوژمنێک بووە کە ببێ بەمایەی نەهێشتنی تارمایی لێکترازان و شپرزەیی ئیتنیکی لەناو کۆمەڵگای ئەمریکییدا چونکە لەو بڕوایەدان کە ئەگەر پێکدادانی شارستانی رووبدات ئەوا ئەمریکا بەسەر چەند قەوارەیەکی سیاسی – کەلتووریی جیاوازدا دابەش دەبێت ئەویش لەبەر ئەوەی کە کۆمەڵگای ئەمریکا کۆمەڵگایەکی فرە ریشەو فرە پێکهاتەیە. لەبەر ئەوە دەبینین هەنتنگتۆن لەوتارێکی تریدا بەنێونیشانی ((ئەگەر شارستانێتی نەبێ، ئەی چیە؟)) سەرنج بەلای ئەم مەسەلەیدا رادەکێشێ و تێیدا دەڵێ ((ئاخۆ ئەمریکا لەبەر یەک دەترازێ؟ دەشێ مۆدێلی شارستانی ئاماژەیەکی تێدا بێ بۆ ئەمریکا...
ئەمریکا وڵاتێکی فرە ئیتنیک و رەگەزە. ئۆفیسی سەرژمێری وای داناوە کە ساڵی ٢٠٥٠ ئەمریکا لەڕێژەی ٢٢٪ی خەڵکانی بەڕەگەزی لاتینی ئیسپان، ١٦٪ی رەش پێست و ١٠٪ی ئاسیایی پێکدێت))٤٢ . لەڕابردوودا ئەمریکا بەشێوەیەکی سەرکەوتووانە ملیۆنەها کۆچبەری لە دەیان وڵات لەخۆ گرتبوو، ئەو کۆچبەرانەش خۆیان لەگەڵ کەلتوری ئەوروپایی ناو ئەمریکادا گونجاند و بەپەرۆش بوون بۆ پشتگیریکردنی بۆچونەکانی ئەمریکا سەبارەت بە ئازادی و یەکسانی و دیموکراسی. ئیتر لێرە هەنتنگتۆن دەپرسێ ((ئەگەر هاتوو ٤٩٪ی دانیشتوان ئاسایی بوون یان لە ڕەگەزی سپی نەبوون، ئایا ئەم ڕەوشە لە ئەمریکا هەر بەردەوام دەبێ؟ ئایا چیتر کۆچبەرەکانی تر کەلتوری ئەوروپایی تێدەگەن کە کەلتورێکی زاڵە بەسەر ئەمریکادا. جا ئاخۆ ئەگەر ئەوانە وایان نەکردو ئەمریکاش بوو بەوڵاتێکی فرە کەلتوورو توشی پێکدادانی ناوخۆیی بوو لەنێوان شارستانێتییەکاندا، ئایا ئەمریکا دەتوانێ وەک وڵاتێکی دیموکراتی لیبرال بەردەوام بێ؟))٤٣ .
بەلای هەنتنگتۆنەوە شەش هۆکار هەن بوونەتە هۆی ئەوەی کە شارستانێتی ببێتە سەرچاوەی سەرەکی ململانێ لەسەر نەخشەی سیاسی دنیای پاش کۆتایی هاتنی شەڕی ساردو لەم بارەیەوە دەڵێ ((جیاوازی نێوان شارستانێتییەکان لەجیاوازی نێوان رژێمە سیاسییەکان بنچینەیی ترە. هەروەها جیاوازی و روخسارە رۆشنبیرییەکانیش کەمتر شیاوی گۆڕینن و کەمتریش شیاوی ئەوەن ببن بەچارەی مامناوەند لەچاو فاکتەرە سیاسی و ئابورییەکان))٤٤ .
بەڵام هەنتنگتۆن بە مەبەست و بە ئەنقەست ئەو فاکتەرانەی پشتگوێ خست و ویستی نیگارێکی یۆتۆپیایی خەیاڵ ئامێز بۆ مۆدێلی ئەمریکا بکێشێ گوایە پێکهاتە ناوخۆییەکەی لەوەدا نیە کە فرە کەلتوری ئاسەواری خراپی لەسەر بەجێ بهێڵێت، هەر بۆیە دەبینین لە کۆتایی وتارەکەیدا دەڵێ ((ناسنامەی سیاسی ئەمریکا رەگ و ریشەیەکی تۆکمەی هەیە و خۆی لەو بیروباوەڕو پرنسیپانەدا دەنوێنێ کە دیکۆمێنتەکانی دامەزراندنی گوزارشتیان لێ کردووە))٤٥ . دیارە ئەوەش کە هەنتنگتۆن دەیڵێ زێدەڕۆییەکی زۆری تێدایەو لەگەڵ واقیعدا ناگونجێ.

ئەم بابەتە لەژمارە (٥) ی ساڵی ٢٠١٢ کەلتور وەرگیراوە