دیموکراسی سازان (تەوافقی ) لەکۆمەڵی فرەییدا عیراق وەک نمونە
عەدنان کاکە رەش
باسی یەکەم
فرەیی ئاینی و مەزهەبی
ئاینی ئيسلام
ئاینی ئيسلام لەڕووی مێژوییەوە سێیەم ئایینی ئاسمانیە لەدوای جولەکەو مەسیحییەوە دێت. هەندێ بۆچوون هەیە دەڵیت لەڕووی ژمارةي پەیرەوکەرانی ئایینی و ئیینزاکانەوە،بەپلەی سێ یەم لەدوای ئایینی بوزی و مەسیحییەوە هاتووە.
( محمد) د.خ (٥٧١ز- ٦٣٣ز ) . لە (مەککە ) لەدایک بووه . بەپێی زۆربەی هەرە زۆری سەرچاوەکان. لەتەمەنی چل (٤٠) ساڵیدا وەحی بۆ دابەزیوە. ئەمیش بۆ لایەنگرو دۆستەکانی خۆی گێراوەتەوە. لەسەردەمی (عوسمانی کوری عەفان ) سێ یەم خەلیفەی ڕاشیدیندا. سوورەتەکانی قورئان کۆکراونەتەوە . ئایینی ئيسلام وەکو زۆربەی ئاینەکانی دی. زیاتر لەمەزهەبێکی تێدایە. بەڵام ئەوەی مەبەستی ئێمەیە تەنها لەمەزهەبی سوونەو شیعە دەدوێن.
مەزهەبی سوننە
سونییەکان داندەنێین بەهەرچوار خەلیفەکەی ڕاشیدیندا. ( ئیمام ) بوون بۆ هەموو ئەسحابەو لایەنگرانی پێغەمبەر بەرەوا دەبینینن. کارکردنیان بەمەسەلەی شوراوە گرێداوە.
هەتاوەکو دیاری کردنی ئیمامەکەشیان لەشورادا یەکلا دەبێتەوە . لەدوای کارکردن بە (دەقی قورئان). باوەڕی تەواویان بەسونەتەکانی پێغەمبەر هەیە. بەتایبەتی رەفتارو گوتارو وتەکانی. جگە لەمانەش بایەخ دەدەن بەئجتیهادی هەرچوار فەقیهەکانی (شافیعی و حەنەفی و مالیکی و حەنبەلی) . ئەم فەقیهانەش دوای کۆچکردنی پێغەمبەر هەیە دەسەڵاتی ئیسلام کەوتە دەستی خەلیفەکانی ڕاشدین. جگە لەعەلی کوری ئه بی تالیب. خەلیفەکانی ئومەوی . عەباسی و، سوڵتانەکانی عوسمانی لەسەر ڕێبازی سووننە مەزهەببوون . شیعەکانیش بۆ چەند ساڵێک دەسەڵاتیان لەدەستدا بووە .بەدەگمەن لەمێژوودا مەزهەبی تر دەسەڵاتی وەرگرتووە . بۆیە بەدرێژایی مێژووی ئیسلام دەسەڵات هەر لەدەستی سوننە مەزهەبدا بووە. جگە لەوەی زۆربەی هەرەزۆری جیهانی ئیسلام سوننە مەزهەبوون. لەڕووی جوگرافیەوە سونه کانی عیراق بەسەر ناوچەکانی ناوەراست و باکوردا بڵاوبونەتەوە . لەڕوی پەیرەو کەرانیەوە لەعیراقدا بەسەر هەرسێ نەتەوەی عەرەب و کورد و تورکماندا دابەشدەبن
مەزهەبی شیعە
لەدوای کۆچی دوای پێغەمبەر (د.خ ) پەیدا بووە . لەسەردەمی خەلیفەکانی ڕاشیدیندا هاتە گۆڕێ . لەسەر مەسەلەی جێگرەوەی پێغەمبەرو جیاوازییان لەسەر دانانی ئیمام . ناوینرا (شیعە ) . هەتاکو سەردەمی ئیمام جەعفەری صادق شیعەکان و سوننەکان تەواو لێک نەترازا بوون و ناکۆکەکانیان بە ئاشکرا دەرنەکەوتبوو. هەرچەندە بۆچوونی جیاواز هەیە لەسەر دروست بوون و گەشەکردنی ئەم مەزهەبە، هەندێ ڵێکۆلەر پێیان وایە لەئەنجامی گەشەکردنی کۆمەڵایەتی و سياسی خەلافەتی ئيسلام هاتۆتە بوون بەرژەوەندی کۆمەڵایەتی و ئابوری و مامانی لەدایک بوونی ئه م مەزهەبە بوون ، هەندێکی تر پێیان وایە تەنها بە مەبەستی گرتنەدەستی پلەوپایە ی دەسەڵات بووە بۆ (ئیمامی علی) . بەتایبەتی کاتێک لەگەڵ سێ خەلیفەکانی تری راشیدیندا کەوتۆتە ناکۆکی و مل ملانێوە. ئێمە پێمان وایە هەردوو بۆچوونەکە راستن و تەواو کەری پاڵنەری دروستبوونی شیعەن لەئيسلامدا، ئەمە جگە لەو ململانێ و ناکۆکیانەی کەپێش کۆچی دوای پێغەمبەر لەنێوان بنەماڵەکانی ئەو سەردەمە هەبوو. کە پێغەمبەر لەژیاندابوو لەمپەرێک بوو لەبەردەم نەتەقینەوەی نا کۆکیەکاندا . کاتێک کە کەسێکی وەکو پێغەمبەری پیرۆزو کاریزما لای موسوڵمانان لەژیاندا نامێنێت، بۆشاییەکی گەورە دروست دەکات . ئەو ناکۆکییانەی لەنێوان سەرەک خێڵ وعەشیرەتەکاندا بەئاوسی مابوونەوە. دواتر دەتەقنەوە بەرووی دەسەڵاتی خەلیفەکاندا، بەهێزو بێهێزەکان هەریەکەو لەلایەک يەکدەگرن و زۆربەی شتەکان شوێن گۆڕکێ دەکەن ، بۆیە موسوڵمانان دابەش دەبن بەسەر دوو مەزهەبی جیاوازدا، کە لەمێژودا چەندین شەرو جەنگ لەنێوانیاندا ڕویداوە . دواتر خودی مەزهەبی شیعەش چەند باڵێکی لێ جیادەبێتەوە . وەکو : شیعەی دوانزە ئیمامی شیعەی ئەلئیسماعیلییە. شیعەی ئەلزیدیە . بەڵام زۆربەی هەرە زۆری شیعەکانی عێراق و شیعەی دوانزە ئیمامین ئەم باڵەیان، دوانزە ئیمامی باوەریان وایە . کە دوانزە ئیمام لەشیعەدا هەن یەکەمیان بەئيمامی عه لی دەست پێدەکات، دوایەمین خەلیفەش محمد کوڕی حەسەنی مەهدییە، شیعەکانی عێراق جەعفەریی دوانزە ئیمامین، کە لە عەلی کوری ئەبی تالیبەوە دەست پێدەکا ، بەم جۆرە : ١- علی کوری ئەبی تالیب ٢- حەسەنی کوری علی ٣- حسێن کوری علی ٤- علی کوری حسێ ( زەینەلعابدین ) ٥- محەمەد کوری علی ( محەمەد باقر ) ٦- جەعفەری کوری مەحەمەد (جەعفەرصادق ) ٧- موسا کوری جەعفەر ( موسای کازم ) ٨- علی کوری موسا (رەزا ) ٩- محەمەد کوری علی ( محەمەد تەقی ) ١٠- علی کوری محەمەد (محەمەد تەقی ) ١١- حەسەن کوری علی (حەسەن عەسکەری ) ، دوائیمامیان مەهدیە کە بە ئيمامی غایب ناوی ئەبرێ و چاوەروانی گەرانەوەی ئەکەن.
شیعە لە عێراق
عێراق بەشێکی گەورەیە لەمێژوو و شوێنی سەرهەڵدانی شیعە ، چونکە زۆرترین ڕوداوو کارەساتەکانیان لە عێراقدا بوو، لەساڵی ٦٦١ زاینی ئیمامی علی لەیەکێک لەمزگەوتەکانی (کوفە) کوژراوە، لەساڵی٦٨٠ ی زاینی لەکەربەلا دا ئیمامی حسێن کوژراوە ، سەرەڕای ئەوەی ئارامگای چەندین ئیمامیان لە عێراقه . کەربەلا ئارامگەی ئیمامی حسێنی لێیە، نەجەف ئارامگەی ئیمامی علی لێیە،کازمیە (بغداد) ئارامگەی ئیمامی موسا ی لێیە . سامەڕا ئارامگەی ئیمامی حەسەن عەسکەری و شوێنی غائیب بوونی ئیمامی مەهدیە. سەردانی ئەم ئارامگایانە لای شیعه کان لەدوای مەککەوە و مەدینەوە دێت و بەحەجی دووەم دادەنێن ، لە لایان یەکجار پیرۆزە . ئەمە جگە لەوەی زۆربەی چالاکییە ڕۆشنبیری و خوێندنگاکانیان لە عێراقدا بوون ئەم هۆکارانە پێگەی شیعەی لە عێراقدا بەهێز کردوە. لەڕووی جوگرافیەوە شیعە لە عێراقدا دابەش بوون بەسەر ناوچەکانی ناوەڕاست وباشوری عێراق . سەرەڕای نەبونی ئامارێکی وردی ژمارەی دانیشتوان لە عێراقدا بەڵام شيعە لە عێراقدا زۆرینەی دانیشتوان پێک دەهێنن ، بەپێی ئاماری بەریتانیەکان لە عێراق لە ساڵی ١٩١٩ ژمارەی دەگاتە ٥٣٪ ی دانیشتوانی عێراق، لەساڵی ١٩٣٢ ژمارەیان سەردەکەوێت بۆ لە ٥٦٪، شیعەکانی عێراق بەنەتەوە عەرەبن ، لەگەڵ هەندێ لە کەردەکان و تورکمانەکاندا . لەساڵی ٢٠٠٥ شیعە لە هەڵبژاردەکانی پەرلەمانی عێراقدا ١٢٨ کورسیان لەکۆی ٢٧٥ مسۆگەر کرد . کە دە کاتە (٥٥،٤٦٪) کورسییەکانی پەرلەمان.هەرچەندە لەلیستەکانی تریشدا دەنگیان هێنا . واتا دەنگی شیعە لەلیستەکانی تردا هەیە ، جگە لەمەش لە هەر سێ نەتەوەکەی دی مەزهەبی شیعە بونیان هەیە.
بنەماکانی باوەڕی شیعە ی دوانزە ئیمامی
یەکەم/ ئیمام: یەکێکە لەرەگەزە ئەساسی و سەرەکییەکانی ئایینزاکەیان، ئەگەر کەسێ باوەڕی بە ئیمام نەبێت واتا باوەڕی بە ئایینزاکەشیان نیە، هەموو فەقیهەکانی شیعە، ئەم خاڵە وەکو مەرجێکی سەرەکی، بە بنەماو خاڵی جیاکەرەوەی شیعە دەزانن لەگەڵ سونەدا . لای شیعەکان ئیمام پایەی پیرۆزی هەیە. واتە خودا دایناوە لەجیاتی پێغمبەر ، بەم پێیەو لەسەر ئەم بنەمایە ، هەموو دەسەڵاتەکان لەدەستی ئیمام کۆدەبێتەو.
دووەم/(النص والصف ): هەموو چەرخێ دەبێت ئیمامی هەبێت ، بەڵام شێوەی دانانی ئەم ئیمامە بە دەق (النص ) یاخود کارو کردەوەکانی وەسف دەکرێ کە نوێنەری پێغمبەرەو ئەرکی هەوڵدانە بۆ ئەوەی مرۆڤەکان خودا هیدایەتیان بدات، باوەڕیان وایە کەخوای گەورە بە پێغمبەری گوتوە لەدوای خۆی دەبێت علی کوڕی ئەبی تالیب بکرێت بە ئیمام ، داکۆکی لەم خاڵە زۆر دەکەن و بەڕاستیەکی حاشا هەڵنەگری دەزانن<
سێ یەم/ العصمة: پاکژی ، ئیمام وەکو پێغمبەر پاکەو لەمناڵییەوە تا گەورە بوونی بە پاکی دەمێنێتەوە ، نمونە : ئیمام علی . لەمناڵیەوە موسوڵمان بووە هەڵەی نەکردوە. بۆیە موسوڵمان بوونی لەمناڵیەوە ڕێگر دەبێت لەهەڵە کردن ، کەواتە ئیمام هەڵەناکات چی بکات و بڵێت راستە و هەڵەی تیادا نییە، دەتوانیین ئیمام هەڵگری هەموو سیفەتە باشەکانە.
چوارەم/ الغيبة والرجعة: دوا ئیمام کەناوی محمد کوڕی حسین مەهدیە. لەساڵی ٢٥٥ کۆچی لەدایک بووە، بەغەییبی ژیاوە و دەرنەکەوتووە تاکو مردنی باوکی، دوای ئەوە لەلایەن خوداوە ئەرکی ئیمامی پێ سپێدراوە ، بەڵام دەبێت لەغەیبدا بژی و نەکەوێتە بەر چاو ، تاکو لەزەمەن و کو کا تێکی نادیاریکراو دا دێتەوە سەر زەوی و داوا لە مرۆڤایەتی دەکات بگەڕێنەوە سەر ڕێگای راست.
پێنجەم/ ولاية الفقية : بیری سیاسی شیعەیە ، کەلەنێوان ئەو ماوە زۆرەی چاوەڕیی محمەدی مەهدی دەکرێ ، دەبێت تاکو دەگەرێتەوە، جێ نشینی هەبێت و خەلافەت بەڕێوە ببات . کەواتە ئیمام جێ نشینی دەبێت تاکو محمدی مەهدی دەر دەکەوێت.
شیعه کان بڕوایان وایە ئیمامی جێ نشین دەتوانێ دەسەڵاتەکانی (ولایەت ) خۆی بەتەواوی بەکار بهێنێ ، بۆ بەگژا چونەوەی گەندەڵی. هەروەها دەڵێت ناکرێت تاکو محمدی مەهدی دەگەڕێتەوە لەچاوەڕوانیدا دابنیشین و بێلایەن بین بەرامبەر ڕوداوەکان کە بەسەر شیعە مەزهەبدا دێت ، ئەم دووهۆکارە ڕایان دەکێشێت بۆ ناو کێشمەکێشی سیاسەت . خومەینی دامەزرێنەری تیۆری و یلایەتی فەقهیە.
شەشەم/ التقية: یەکێکە لەسەرەتاکانی شیعە .شێوازێکە لە هەڵسوکەوتی سیاسی و کۆمەڵایەتی ،( التقية ) مانای وشەکە ( خۆپاراستن ) دەگەییەنێ ، بەڵام لەلای شیعەکان سیفەت و هەڵسوکەوتێک کە لەگەڵ بەرامبەرەکانیاندا دەیکەن . ئەویش شاردنەوەی ڕاستی و ڕاشکاوی دەربڕینە ، لەبەرامبەر نەیارو ناشیعه کاندا . تاوەکو بەریەک کەوتن دروست نەبێت و زیانی گەورە نەگات بەشیعه کان . ئەم پەنهانییەو شاردنەوەی راستیە دەگرێتەوە بۆ ئەو بەرهەڵستیەی کە ئیمامی علی گرتبوویە بەر، بەرامبەر سێ خەلیفەکەی پێش خۆی . ئاخود رازی بوونی ئیمامی حەسەن بە خەلیفایەتی (معاویەی کوڕی ئەبو سوفیان ) کە لەجیاتی ئەوەی داوای هەقی لێ بکات ، سوڵحی لەگەڵدا کرد . ئەمەش ئەو سیفەتەیە کە بەردەوام دەسەڵاتدارانی شیعە شت لەدڵ و دەرون دەشارنەوە و خۆیان دەپارێزن ، لە ژیان و تواندنەوە . ئامادەی دانوستاندی کاتین ، بەڵام هەرگیز ئامادا نین لەو مافە خۆش بن کە بۆ خۆیانی بەڕەوا دەبینن. کینە دڵی شیعەکان لەناو ناشیعەکاندا ئاشکرایەو متمانە کردن کاریکی ئاسان نییە لەم کینە دڵیە لەناو هەموو باڵەکانی شیعەدا هەیە بەگشتی ، بەڵام لەناو شیعەی دوانزە ئیمامدا بەتایبەتی ڕەگی داکوتاوە .
ئایینی ئێزیدی
ئایینی ئێزیدی لەڕووی نەتەوایەتیەوە تەنها بەسەر نەتەوەی کوردا دابەش بووە بەزۆری بەسەر وڵاتانی عێراق و تورکیاو سوریاو ئیراندا . لەسەر ناوو دروستبونی ئەم ئاینە بۆچوونی جیاواز هەیە .رەگ و ڕیشاڵە مێژەووییەکانی هێندە دوورن کە دەگەڕێتەوە بۆ مێژووی پێش ئیسلام . باشترین بۆچوون ئەوەیە : کەدەڵێن درێژ کەرەوەی ئایینی زەردەشتییە. ئەم بۆچونە کۆدەنگی زۆرینەی لێکۆلەرەکانی کوردو بیانی لەسەرە.
بۆچونی تری لاواز هەیە: دەڵیت لەدوای ئیسلام درووستبوونی گوایە لە ئیسلام هەڵگەڕاونەتەوە و لایانداوە. بۆچونێکی لاواز هەیە دەڵین ئاینێکی سەربەخۆیەو مانەوەی خۆیان پاراستوە، تێکەڵەیەکە لەئاینەکانی زەردەشتی و جولەکەو ئیسلام ناوی ئێزیدی لە (یەزدانی) ی وشەی فارسییەوە هاتووە ، بەواتای ( خودا) : ئێمەلەگەڵ ئەوە داین کەدەڵێت درێژکەرەوەی ئایینی زەردەشتیە . چونکەزۆربەی بەڵگە مێژوویەکان ئەو حەقیقەتە دەسەلمێنن کە لەپێش ئیسلامدا هەبووە.
ئەوەی پەیوەستە بەبیروباوەری ئایینی ئیسلامەوە، خواوه ندی چاکەو و پێیدەوتڕێت (الله) . لە ئایینی زەردەشتدا خواوەندی شەرو ئاشتی ئامادەیە ، بەڵام دەربارەی ئایینی ئیزیدی ناوی خواوەندی شەربە (مەلەک تاوس ) ناو دەبریت بەڵام ئەوان پێی ناڵێن شەیتان . لایەنگری ئەوە نیین تانەوتەشەرو لەعنەتی لی بکەن ، کەئەمەش جیاوازە لەگەڵ موسوڵماندا . بەداخەوە کوێرانە حوکمی شەیتان پەرستی بەسەریاندا دراوە ، بەڵام لەڕاستیدا ئەوان شەیتان ناپەرستن بەڵکو مانایەکی فەلسەفی خۆیان هەیەبۆ (لەعنەتکردن ) ئەویش دەترسن لەهەموو جۆرە لەعنەت کردنێک ، چونکە هەرچی خودا دروستی کردبێت پیڕۆزە شەیتانیش خودا دروستی کردووە چۆن دەبێت لەعنەتی لێ بکرێت .
( مەلەک تاوس ) لای ئێمەی موسوڵمان شەیتانەو لای ئیزیدییەکانیش (مەلەک تاوس) ە ، چونکە بەبڕوای ئەوان سەرۆکی فریشتەکان بووە ، لەبەر ئەوەی سوجدەی تەنها بۆ خوا بردووە خواش پلەی لەناو فریشتەکاندا بەرز ڕاگرت و لەپای سەرۆکی فریشتەکاندا داینا . لەپاداشتی ئەوەی سوجدەی بۆ ئادەم نەبرد کراوە بە سەرۆکی فریشتەکان .
ئێزیدیەکان وای دەبینن کە ( مەلیک تاوس ) یەکەم کەسە ، کە یەکتا پەرستی (الوحدانية) خوای سەلماند و سوجدەی بۆ خوا برد هەروەکو لەپێشتردا ئاماژەمان پێدابوو، ئێزیدییه کان باوەریان وایە کە جنێودان ، تانە ، تەشەر ، بەمەخلوقاتی خوا کاری مرۆڤنییە . چونکە جنێودان بە مەخلوق دەگەڕێتەوا بۆ خالق . واتا لە تانەو تەشەر لێدانی مرۆڤ ، تانەو تەشەر، لەعنەت کردن لەشتیک ناڕاستەو خۆ لەعنەت کردنە لەوکەسەی ئەو شتەی هێناوەتا بوون ، هەرچی خودا بیکات جێگای ڕێزو باوەڕ پێهێنانییەتی لەلایەن مرۆڤەوە .
ئیزیدیەکان خاوەنی بۆنەو مەراسیم و ئاهەنگی تایبەتی خۆیانن ، پەرستگای ئاینی ئەوان تانها (لانیش )ە لەنزیک ( شێخان) . کۆمەڵی ئێزیدی دابەش دەبن بەسەر سێتیێژی کۆمەڵایەتی سەرەکی بەگوێرەی ئاینی ئێزیدی کەبریتین لە (شێخ وپیرو مورید ).
زۆربەی هەرەزۆری ئێزیدیەکان لە عێراقدا دەژین بەتایبەتی لەپارێزگای موسڵ و دهۆک . لەناوچەکانی : شێخان . شەنگال . تلکێف ، بەعشیقە، بەحزانی ، سمێل و زاخۆ ،بەڵام بەزۆری لە شێخان و شەنگاردا بوونیان هەیە .
هەرچەندە دەربارەی ژمارەیان ئاماری وردو ڕاستی لەبەردەستمان نییە، لەعێراق و نە لەشوێنەکانی تری وەکو تورکیاو ئێران و سوریا و .بەڵام بەپێ ڕاپۆڕتی (عصبة الامم ) ساڵی ١٩٢٥ دەڵێ ژمارەی ئێزیدیەکان لە عێراق دەگاتە ٢١ هەزار تا ٣٠ هەزار ، هەروەها ژمارەیان لە (الموسوعة العراقية الحديثة هاتووە بە (٧٢٠٠٠) حەفتاودووهەزار .
ئاینی مەسیحی
حەزرەتی عیسا دامەزرێنەری ئاینی مەسیحیە ، کەلە ٦-٧ پ ز لەفەلەستین لەدایک بووە، لەدوای ئەوەی خۆی بانگی ئایینەکەی دابوو،دواتر لایەنگری ناوداری هەبووە لەڕێگای ئەوانەوە ئاینه که ی . مەسیح و ئیمپراتۆریەتی ڕۆمەکان هاوچەرخ بوون ، بانگەوازی ئاینەکەی مەسیح بۆ ئەوسا لێدانێکی کاریگەری ڕۆحی ئیمپراتۆرەکە بوو ، بۆیە لەدوا ئاکامدا ئەوانیش دەیگرن و لەخاچی دەدەن،
کتێبە پیڕۆزەکەی ئایینی مەسیح ئینجیلە ، بەواتای ( مژدە) دێت . تاکو ئەمڕۆکەش ئایینی مەسیحی پەیرەو که رانی لەجیهاندا لە ئایینی ئیسلام زێدەترن ، لەسەدەی چوارەمی زایینی لەلایەن ئیپراتۆریەتی ڕۆمانییەوە بڕیاردرا ئاینی مەسیحی ببێت بە ئاینێکی ئاشکرا و فەرمی ئیمپراتۆرێتەکەیان.
ئاینی مەسیحی خاوەنی سێ مەزهەبی گەورەیە لەوانە: (کاسۆلیکی) و (ئەرسدۆکی) . کاتێک دابەش بوون بەسەر هەردوو ئیمپراتۆری ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای ڕۆمانیدا لەسەدەی شانزەدا لەسەر دەستی (مارتن لۆتەر ) چاکسازی ئایینی مەسیحی کرا . لەدوای ئەوەوە مەزهەبی سێیەم بەناوی (پرۆستاتت) دەرکەوت هەرەوها چەندین مەزهەبی دیکەشی تیادایە.
ئایینی مەسیحی دامەزراوەی تایبەتی خۆیان هەیە . بەناوی (الجمع المسكوني) کە لە(٢١) کەنیسەی کاسۆلیکی پێکدیت ، سەرۆکی هەموویان (پاپا)ی ٠ڤاتیکان. لەم ٢١ کەنیسەیەدا هەشتیان بەسەرەکی دادەنرێت . قسە کردن لەسەر ئەم ئایینە زۆرهەڵدەگرێ. بەڵام مەبەستی سەرەکی باسەکەی ئێمە نییە ، بۆیە یەکسەر بازدەدەین و دەچنە سەر باسی ئایینی مەسیحی لەعێراق.
عێراق یەکێکە لەو وڵاتانەی . کەئاینی مەسیحی لەسەرەتای دەرکەوتنی ئاینەکە تێیدا .گەشە بە بیروباوەڕیان دەدەن و بەردەوامن لەسەر سروت و کەڵچەری خۆیان. لەمێژوودا زۆرجار هێزو کۆمەڵی جیا جیای مەسیحی مەبەستیان فراوانکردنی قەڵەمرەوی مەزهەبەکەیان بووە، لە پێناو بەدەست هێنانی زۆرترین و گەورەترین پەیرەوکەرانی مەزهەبەکەیان . بەڵام شان بەشانی ئەمەش بەرەنگاری کراون و لەهەندێک چەرخدا هەڕشەی نەمانیان لەوڵاتی عێراقدا لەسەر بووە . ژمارەی مەسیحییەکان لەعێراقدا لەئاماری ساڵی ١٩٤٧لە (١،٣٪ ) لەکوێ دانیشتوانی عێراق پێک دەهێنن . لەئاماری ساڵی ١٩٧٧ نزیکەی نیو ملوێن (٥٠٠،٠٠٠) کەس پێک دێنن .
لەڕووی دابەشبوونی جوگرافیەوە مەسیحییەکان لە عێراقدا . بەزۆری لەبەغدادا دەژین.کەرێژەی ٥٦٪ هەموو مەسیحیەکانی عێراق پێک دەهێنن و لە ٣٧٪ لە هەرێمی کوردستاندا دەژین.
ئەگەر بەوردی بڕوانینن و سەیری بارودۆخەکە بکەین دەبینینن بەردەوام رێژەی مەسیحی لەعێراقدا لەکەم بوونەوەدایە ئەویش بەهۆی :
یەکەم / نەبوونی ژن و ژنخوازی لەگەڵ ئاینەکانی تردا .
دووەم/ کۆچکردنی بەردەوام بۆ دەرەوەی عێراق .
سێیەم/ چەوسانەوەیان وەکو هەموو کەمایەتیاکانی تر لەعێراق چ لەلایەن دەسەڵاتی خەلیفەکانی ئیسلام و چ لە لایەن حوکمەتەکانی عێراقەوە.
ئەمڕۆش مەترسی تیرۆریستیان بەتایبەتی لەسەر ئایینزاکان و کەمایەتیەکانە . بۆیە ڕۆژ لەدوای ڕۆژ عێراق بەجێدەهێڵن و ڕوو لەهەندەران دەکەن .
جولەکە
موسا دامەزرێنەری ئەم ئایینیە، تەورات کتێبی پیرۆزیانە . ئاینی جولەکە پێش ئاینی مەسیحی و ئیسلامدا هەبووە. جولەکە زیاتر ئایینێکی نەتەوەی یه هودیه کانه. جیاکردنەوەی ئایین و نەتەوەی جولەکە شتیکی ئەستەمە. جولەکە یەکێکن لە گەلانی سامی . لەدوای کۆچی ئیبراهیم پەڕیونەتەوە بۆ فەلەستین . لەوڵاتی دوو ڕووبارەکەوە.
له عێراق بەرەو فەلەستین ڕۆیشتوون بەهۆی پەڕینەوەیان پێیان دەڵێن (عبری ).
لەسەرەتای سەرهەڵدانی ئیسلامدا ئاینیی جولەکە یەکێک بووە لەو ئایینانەی لەنیوەدورگەی
عەرەبی بونیان هەیە . چەندین چیرۆکیان لەگەڵ خودی (محمد) د.خ بۆ تۆمارکراوه، دوای ئەوەی ناکۆکی ئایینی سەری هەڵداوە ئایینی ئیسلام زاڵدەبێت جولەکە بەردەوام لەکەمبونەوە و هەڕەشەی ئەماندابوون ، بەهەرپێوەدەنگێک بێت زۆریان لەناوچەکەدا پەڕاگەندەو ئاوارەی دەوروبەربوون ، لەنێو زۆربەی نەتەوەکانی دنیادا بونیان هەیە، جولەکە بەسەر دوو مەزهەبدا دابەش بوون ، ئەوانیش : (القرعان الفريسيون) ، بۆ دەرکردنی تەشریع لەسەر تەورات و تەلود کێشەیان هەیە ، بۆیە بۆ تەشریعی خۆیان پیشت بەمدوانە دەبەستن .
بوونی جولەکە لەعێراقدا دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی هەشتەمی پ . ز لەکاتێکدا کە ئاشوریاەکان لەساڵی ٧٣١ پ.ز مەملەکەتی جولەکەی لەئیسرائیلی ئێستادا داگیر کرد . لەدوای ئەوانیش بابلییەکان دووبارە و ژمارەیەکی زۆریان هێنا بۆعێراق . لەمێژووی جولەکەدا بە (تاڵانی بابل) ناودەبرێت. لەسەردەمی عومەری کوڕی خەتابدا ٥٧٧-٦٠٦ زاینی لەجزیرەی عەرەبیدا جولەکەکانی دەرکردو ڕەوانەی عێراقی کرد . دوای دروست بوونی دەوڵتی ئیسرائل لەساڵی ١٩٤٨ لەلایەک و بەرپا بوونی شۆڕشی ساڵی ١٤ تەموزی ساڵی ١٩٥٨ لە عێراق لە لایەکی تر . جولەکە لەعێراقدا بەرەو نەمان ڕۆیشتن . تاکو وای لێهات ژمارەیان لەساڵی ١٩٧٧ گەیشتە (٢٨١) کەس بەپێی ڕاپۆرتی ئاسایشت گشتی عێراق (مديرية الامن العامة) لەسەڵی ١٩٧٧.
سابنه (الندانبون).
سائبە ناوی تایەفەیەکی ئایینی کۆنە . گەلێک لێکۆلینەوەیان لەسەرکراوە . زۆربەی زۆری ڕۆژهاڵاتناسەکان ناوی ئەم تایەفەیەیانبردووەو باسیان لێوە کردوە . زمان و ئەلف و بێ و کتێبی پیڕۆزی خۆیان هەیە . هۆی دروست بون و ئامادەییان لەوڵاتی عێراقدا لەلایەک و دەربارەی چۆنێتی ناوهێنانیان بە (سابنە) لەلایەکی تر لێکدانەوەی جیاوازلەلایەن لیکۆلەرەکانەوە بەدی دەکریت . ئەو بۆچونانەی لەسەر بنەچەی سابنە هەیە، سەرچاوەکانیان هەمەچەشنن . بەناوبانگترین بۆچون ئەوەیە کەپێیان دەڵێن ( کلدانیە کۆنەکان ) و ڕەگەزی سابنەکان دەگەڕێتەوە سەرکلدانییەکان .
بۆچونێکی تر هەیە دەڵێت : ئەوسا بابلیاکان هێرشیان کردبووە سەر (ئۆرشەلیم )و داگیریان کرد. نزیکەی (٤٠) چل هەزار جولەکەیان بە تاڵانی هێناوە بۆ عێراق ، بەڵام کاتێک لەسەردەمی کۆرشی فارسیدا رێگەی دان بگەڕێنەوە بۆ شوێنی خۆیان ، هەندێک نەگەڕانەوە بۆ ئۆرشەلیم . گوایە ئەم سابنانە ۆاشماوەی ئەو جولەکانەن و بە تێپەر بوونی زەمەن گۆڕان بەسەر ئاینەکەیاندا هاتووەو ئێستا ئەم ئاینەیان پێک هێناوە بەناوی سابنەوە .
بۆچونی تر هەیە دەڵێت : ئەمانە ئایینی سەربەخۆی خۆیان هەیەو ( بەندەی ئەستێرەن)، زیاتر ئەم بۆچوونە لەراسریەوە نزیکە وەک لەوانی تر.
سەبارەت بەو بۆچونانەی کە لەسەر (ناو)ی سالبە هەیە بەهەمان شێوە لێکدانەوەیجیاوازی لەسەرە . دەڵێن ئەم ناوە خۆیان لەخۆیان نەناوە . بەڵکو دەورو بەر ئەم ناوەیان بەسەردا بریوون ئەگەر لە لێکدانەوەی وشەکە وە دەست پێبکەین . (صبا) وشەیەکی عەرەبییە بەواتای (دەرچوو) لەئاینییکەوە بۆ ئاینێکی تازە دێت (صباوث) بەعبری وشەیەکە واتای (سەربازی ئاسمان) دێت . ئەمەش ئاماژەیە بۆپاراستنی ئاسمان یان سەربازانی ئاسمانە.
بۆچونێکی تر دەڵێت لەوشەی (صبح ) عبریەوە هاتووە بەواتای ( غطس) نقوم بوون لەئاودا یان چاو نوقاندن ، ئەمەش لەکاتی جێبەجێ کردنی (تعمد) مەراسیمی ئاینی خۆیاندا ، ئەم کارە دەبینرێت ، ئەو مەراسیمە ئایینیە . کەپەیرەو دەکڕێ ، ئەوەیە بە پێی ئاینی سابنەکان ، شێخ لەناوەراستی ئاوی ڕوبارەکەدا ڕادەوەستێ ، بەکۆمەڵ خۆیان لەجل و بەرگی بێدرومانی سپی دەپۆشن ، لەبەردەمی شێخدا لەناو ئاوەکەدا خۆیان نقوم دەکەن . تاکو لەگوناه و تاوانەکان پاک دەبنەوە . هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە ئاو بە پیرۆزترین شت دەزانن.
وەکو گوتمان ئەم زاراوەیەی (سابنە)خۆیان ناوی خۆیان نەناوە، بەڵکو دەوروبەرەکەیان بەسەریاندا سەپاندویانە ، ئەوان خۆیان بە (مناڵیی) یان (المندائيون) ناسیوە، بۆیە پێیان دەوترێت ( صابئة مندائبون) لەسەر شوێنی دانیشتنی ئەم تایەفە ئاینییە توێژەرەکان بۆچونی جیاوازیان هەیە .یەکێک لەوانە ئەوەیە ئەم تایەفەیە لەوڵاتی نێوان دوو ڕوبارەکەدا ژیاون و لەسامییەکانن. ئەمەش لەڕاستیەوە نزیکە.
چونکە جگە لەوەی ئاو پێویستی ژیانە پیڕۆزترین شتە لای سابنەکان. هەندێکی تر دەڵێن لە فەلەستین ژیاون. لەقودس و ئۆرشەلیم جێگیربوون . هەندێ کەس وهەندی سەرچاوەی تر دەڵێن . لەسەردەمی پێغمبەر (یحیی بن زکریا) لە پێش لەدایک بونی مەسیح لەو ناوچەیە بوون و یەهودیەکان ناچاریان کردون کۆچ بکەن بۆ ئەو دووناوچەیەی ئێستا . ناوەڕاست وباشوری عێراق و باشوری ئێران .
زۆربەی سابنیەکان لە عێراقدا دەژین . لەبەشی باشوری وڵاتدا ن و بەتایبەتی لەکەنارەکانی ڕوباری دیجلە و فوراتو دەوروبەری دەژین.
ژمارەی سابنەکان لە عێراقدا بەپێی ئاماری ساڵی (١٩٤٧) (٦٥٩٧) شەش هەزارو پێنج سەدو نەوەتوحەوت کەسن و دابەش بوون بەسەر هەموو عێراقدا . لەساڵی ١٩٥٧ ژمارەیان گەیشتە ١١٩١٢ یانزە هەزارو نۆسەدو دوانزە کەس. بەڵام بەپێی بەڵگە نامەیەکی ڕەسمی حکومەتی حێراق لەساڵی ١٩٣٦ ژمارەیان (٤٠،٠٠٠) چل هەزار کەس بووە : ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئاڵوگۆڕو دابەزینی ژمارەیان هەیە . هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ نەبوونی ئامارێکی ورد و ڕاستەقینە لە عێراقدا یەکێک لە هۆکارەکانی بڵاو نەبونەوەیان زۆرنەبوونی ژمارەیان بەپێی ڤسروشتی ئاینەکەیان ئەوەیە ژن و ژن خوازی تەنها لەناو خۆیاندا دەکەن . لەلایەن ئاینەکانی ترەوە سەرکوت کراون هۆکاری سەرەکی مانەوەی ئەم تایەفە ئاینییە دەگەڕیتەوە بۆ ئەوەی باوەڕی یەکجار سەرسوڕهێنەریان بەئاشتی و ئارامی هەیە . زۆر بە نەرمو نیانی مامەڵە لەگەڵ ڕوداودا دەکەن و هێرش ناکەنە سەر هیچ بیروباوەڕو هێزێکی تر. بەتەنها سەرگەردان و سەرقاڵی ئاینەکەی خۆیانن بەپێی سروشتی ئاینەکەشیان خۆیان لە سیاسەت و بەڕێوەبردن بەدووردەگرن.
باسی دووەم
فرەیی نەتەوەیی
یەکەم/ عەرەب
عەرەب بەئەسڵ سامین و ناوی (سامی ) لە (سام کوڕی نوح )ە و هاتوەئەو گەلانەی بەزمانی سامی قسەدەکەن ، بریتین لە عەرەب و ئاشوری و کلدانی و بابلی وعبری ... هتد. کە لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕستدا دەژین و خاوەنی شارستانەتی کۆنن لەسەدەکانی پ.ز لە جەزیرەی عەرەبیدا ژیاون . ئەمانە لەسەرەتادا چەند گۆزو تیرەیەکی خێڵەکی ئەو ناوچەیە بوون و بڵاو بونەتەوە بەناوچەکەدا.
وشەی (عەرەب )لەسەردەمی پاسای ئاشوری ( سەلمانسەری سێیەم) (٨٥٩-٨٢٤) پ.ز لەسەرچاوەکاندا هاتووە . هەروەها ، لەتەورات و تەلمودا وشەی (عرەب) ی دەبینرێ، جگە لەمانە لەنووسینە کۆنەکانی فارسیەکان و یۆنانی و ڕۆمەکاندا وشەی (Arabia ) هەیە بەواتای وڵاتی عەرەبەکان . لەقورئاندا ناوی عەرەب و (اغراب) (٢١) بیست و یەک جار هاتووە.
عەرەب و نەتەوەی عەرەب دەکرێ بەسێ بەشی جیاوازەوە:(العرب البائدة ) . ( العرب العارية)ز (العرب المستعرية) .
وشەی عەرەب و سیفەتە تایبەتەی عەرەب دەوترێ . کە لەمێژوودا کۆچبەرو راگوزەریان کردوە . بەدەوی بوون و لە لادێدا ژیاون. هەڵگری خەسڵتی خێلەکی و تایەفەگەری بەدەوین،
ئەگەر سەیری مێژووی هۆزە عەرەبەکان بکەین لەسەردەمانی پێش زاینییدا هەندێ جار میرنشینی و دەوڵەتۆکەی بچووکی عەرەبییان دروستکردوەو وەکو دەوڵتی (سبا) لەیەمەن کە شاژنی ئەم دەوڵەتە ( بەلقیس ) ی ناودارە. نزیکەی ٩٦٠ پ.ز هەروەها دەوڵتی (نبط) کە باشووری فەلەستین دەکرێتەوە لەگەڵ بەشێک لەسوریاو ڕۆژهەڵاتی ئوردن.
شاعیری بەناو بانگی عەرەب (ئیسرو ئەلقەیس) ٥٤پ.ز لەسەر ئاینە باوەکانی پێش ئیسلام ئاماژە بە ئایینی (الوثنية) دەکات . کەزۆربەی عەرەبەکان لەسەر ئەم ئایینە بوون جگە لەوەی لەپیش ئیسلامدا هەندێکی تریان مەسیحی و جولەکە و سابنی بوون ، زۆربەی لێکۆلەران لەسەر ئەو بۆچوونە ، کە عەروبەکان بەهۆی وشکانی ناوچەی چەزیرەی عەرەب ، کۆچیان کردوە بۆ دەوڵەتی نێوان دووڕوبارەکە ، چونکە زۆربەی کۆچەرانی ئەوسا هاتونەتە عێراق و دەورو بەری ڕوباری دیجلە و فورات گیرساونەتەوە ، بەهۆی ئاوەکەوە ژیان لەم سنورەی نێوان دوو ڕوبارەدا بەردەوام بووە . بۆیە ئێستا عەرەب زۆرینەی دانیشتوی عێراقن ، لەباشوورو ناوەڕاست و بەشێک لەباکورا داو ، زۆرینەی دانیشتوانی عێراق پێک دەهێنن ، بەپێی ئاماری ساڵی ١٩٤٧ ڕێژەی عەرەب لە ١، ٧٠٪ پێک دەهێنێت ،لەساڵی ١٩٥٧ ڕێژەیەکی گەیشتۆتە ١، ٧٠٪ پێک دەهێنێت ، لەساڵی ١٩٥٧ ڕێژەکەی گەشتۆتە ،٢ ٧٧٪ لەدانیشتوان ، لەساڵی ١٩٧٧ ڕێژەی عەرەرەبی عێراق گەیشتۆتە ٧٣،٨١٪ لەدانیشتوان . هەرچەندە ئاماری ڕاستی و دروستی لەبەردەستا نییە، بەڵام زۆرینەی دانیشتوانی عێراق لەنەتەوەی عەرەبن،
دووەم/ کورد
کورە ژمارەیان بە (٢٥) ملێۆن زیاتر مەزەندە دەکرێت ، کۆمەڵێکی جیاواز و نەتەوەیەکی جیاوازن ، لەڕوی زمان و کلتورو جوگرافیاو مێژووە..، لەشاخەکانی زاکرۆسەوە گەشەیان کردووە و لەڕۆژئاوای ئێران و باشوری ڕۆژهەڵاتی ئەنادۆڵەوە و باشووری وڵاتی نێوان دوو ڕوبارەکە ژیاون ، کەبەهەموو شوێنەکانی دەوترێت کوردستان . لەبارەی ئەسڵی کورە ، لەسەرچاوەو تۆژینەوەکاندا بیروبۆچونی جیاواز هەیە ، بەڵام زۆرینەیان لەسەر ئەوەی کورە هێندۆ ئەوروپییە کۆکن ، لەمێژودا ناوی جیاواز جیاوازولەفۆڕمی ئەم ناوانە (گۆتی ، جیسییەکان ، حیتانی ،کیشی لۆلۆیی ، کاڵدی .. هتد) ، بەرچاو دەکەون ، دوای ئەوەی لەشاخەکانی زاکڕۆسەوە بەکۆچەری خوارەوە لەم ناوچانەی ئێستای باکور ڕۆژئاوای ئێران و باشوری تورکیاو باکوری عێراق و ڕۆژهەڵتی باکوری سوریا هابوون لەسەرناوی (کورە) بەهەمان شێوە لێکۆڵەرەکان ڕای جیاواز یان هەیە، بەهۆی ئەوەی مەبەستی سەرەکی باسەکەمان نییە پێویست ناکات هەموو بۆ چوونەکان بنووسن ، ئەوەندە بەسە کەزۆربەیان دەڵێن لەوشەی (کاردۆخی ) کە (زینەفۆن) لەنوسینەکانیدا باسی دەکات هاتووە . بەڵام ناوی کوردستان یەکەم جار لەسەدەی شەشەمی کۆچیدا ، بەرامبەر سەدەی دوانزاهەمی زاینی لەسەردەمی سوڵتان سنجاری سلجوقی ناونراوە ، بەواتای وڵاتی کوردنشین . ئەگەرباسی کورە لەعێراق لەناوچەی هەرێمی کوردستانی ئێستادا بکەین ، بەپێی بۆچوونی مامۆستای لێکۆلەر (جەزا تۆفیق تالیب) سنوری کوردستانی عێراق لەتەپۆڵکەکانی حەمرین کۆتای دێت ، ئەگەر سنورەکانی خۆی بۆ بگەڕێتەوە نزیکەی لە ٢٠٪ خاکی عێراق پێک دەهێنێت،
پاڕێزگاکانی دهۆک ، هەولێر و سلێمانی و کەرکوک پێک دەهێنن جگە لەچەند ناوچەو شارۆچکەیەکی موسڵ و دیالە .
دەربارەی ڕێژەی کورد لەعێراق لەو ئامارانەی حوکمەتی عێراق کردویەتی لەساڵانی ١٩٤٧-١٩٨٧ رێژەی کورە لەنێوان ١٦٪ تاوەک
سەرچاوە : ە خەلیل ئسماعیل محمد. المجتمع المدنى و مستقبل الاثنيات فى العراق
تورکمان
لەیاسای ناوەڕاستدا ، لەنێوان دەریای قەزوین و سنوری ڕۆژئاوای چین ، (تورک ) سەریان هەڵداوە.
دوایی لەخورسانەوە بڵاو بونەتەوە و لەناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی ئیسلامدا جێگییر بوون ، لەسەرئەسڵی تورکمان توێژەوەکان بۆچوونیان زۆرە ، هەندێکیان دەڵێن لەئەسڵدا ماغۆلن. هەندێکی تریان دەڵێن تۆرانینن ، هەندێکی تریان دەڵێن بنەچەیان دەگەڕێتەوە سەر (ئۆغوزخان ) کەلقێکن لە (ئۆخوز) و یەکێکە لەلقەکانی تورک و کاریگەری زۆری لەسەر مێژووی تورکەکان هەیە . هەردو ئیمپراتۆریەتی سەلجوقی وعوسمانیان دامەزراندوە . بەڵام دەربارەی ناوی تورکمان. بۆچوونێکی جیاواز هەیە دەڵێ :
ئەمانە ناویان (ئۆغزۆ)یە وئیسلام ناوی لێناوین. تورکمان واتە تورکە موسوڵمانەکان ، کەئەمەش لێکدراوە لەتورک و وشەی(مائند) فارسی ، سەرنجام بووە بە (تورکمائند) واتە ئەوان خۆیان تەسلیم کردووە . یان دەڵێن لەتورک و پێکهاوە واتە پیاوی تورک کە(Man) وشەیەکی ئینگلیزییە
بۆچوونی تر هەیە دەڵێ لە (تورکی خوراسان )ەوە هاتووە بەتێپەربونی کات بووە بە(تورکمان) دوای هاتۆتە سەر تەرکمان،
بەڕای ئێمەو بەپێی ئەو سەرچاوانەی لەبەردەستایەو ئەوزانیاریانەی پێمان گەیشتون ، یەکێک لەهۆزە تورکەکان(ئۆغۆز) لەناوچەی ئاسیای ناوەڕاست ژیاوین ولەڕووی مێژووییەوە لەسەردەمی ئیسلامیدا ناویان دراوە تورکمان،
لەسەر تورکمانی عێراق ، بەهەمان شێوە بۆچەنی جیاواز هەیە. دەربارەی هاتنی تورکمان بۆ عێراق چەند بۆچون و چیرۆکێ هەیە بە کورتی باسی دەکەین،
یەکەم \ کاتێ عبدوڵای کوڕی زیاد والی خۆروسان بووە لەساڵی ٥٤ دووهەزار تورکی لەبەسرە جێنشین کردووە بەمەبەستی بەکارهێنانیان بۆ هێرشی سەڕبازی ، بەڵام بەپێی تێپەڕبونی ڕۆژگار ، تواونەتەوەو بوون بەعرەب
دووەم\ لەسەردەمی سەلجوقیەکاندا ، توورکمان هاتۆتە عێراقەوە ، هەندێ لێکۆلەر پێیان وایە گڕنگترین سەردەمی جێنشینکردنی تەرکمانەکانە، چونکە لەو ماوەیەداچەندین میرنشین و دەوڵەتی تورکی هەبون لەوانە دەوڵتی سەلجوقی (١٠٥٥-١١١٠) زاینی، میرنشینی ئەتابەگی لەموسڵ ١١٢٧-١٢٣٣)و، دەوڵەتی قەرەقۆلینۆ (١٤١١-١٤٦٨) .
سێیەم\ عێراق لەسەردەمی عوسمانییەکاندا . کەحاکمی هەڕسێ ولایەتەکە بوون (بەغداو بەسرە وموسڵ) بۆ پاراستنی ڕێگەی پۆستەو گەیاندن دەبوایە ڕێگەیەکی زامن بکردایە لەڕوی ئاسایش بەدانانی سەربازگە لەتورکیای ئێستاوە تاکو هەولێرو پردێ و کەرکوک و سەندەڵی وخانەقین.
بەڵام جێگیربونی یەکجاری تورکمان لەعێراق دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٢٥ کە بەپێی پەیماننامەی (لۆزان) ی نێوان بەریتانیاو تورکیالە ئاراری١٩٢٦ دەبوو تورکمانەکان بەم شێوەیە ساغ بونایەتەوە:
دوو ڕێگەیان بۆ دانرا ، یان دەبێ بەپێی مادەی (٣١) لەپەیمانەکە لەماوەیەکی دیاری کراودا بگەڕێتەوە بۆ تورکیا ، یاخود لەعێراق بمێننەوە و (ڕەگەزنامەی عێراقی) وەربگرن، کەمادەی (٣٠) پیمانەکە ئاماژەی پێدراوە . ئەوە بوو لەئاکامدا، تورکمانەکان زۆرینەیان مانەوەیان هەڵبژارد ، لەڕووی جوگرافییەوە تورکمانەکانی عێراق بەزۆری دەکەونە سنوری هەرێمی کوردستانەوە ، جگەلەهەندێکیان نەبێت دەکەونە پارێزگای مۆسڵ و دیالەوە.
بەپێی ئاماری ١٩٤٧ ژمارەی تورکمان ٢٪ دانیشتوانی عێراق پێک دەهێنن،لەساڵی ١٩٥٧ گەیشتە لە ١٠٪ لە ١٩٧٧ گەیشتە ١،١٦ بەهەر شێوەک ئامار بکڕێت ژمارەیان ٢٪ دانیشتوانی عێراق تێناپەڕێنێت،
تورکمان خاوەنی زمانی تایبەتی خۆیانن ، زمانی تورکی دوو شێوە رازی خۆی هەیە(ئۆخزی وجفتاتی). تورکمانەکانی عێراق بەشێوەی زاری (ئۆغزی) دەدوێن، لەڕوی ئایینیەوە زۆرینەی هەرەزۆری موسوڵمانن، دابەش بوون بەسەر هەردوو مازهەبی سوننەو شیعەدا.
ئاشوری وکلدانی
ئاشورییەکان:
باشترین بۆچون بۆ دۆزینەوەی بنەچەی ئاشورییەکان ئەوەیە کەپاشماوەی ئاشورییەکۆنەکەن، کەئیمپراتۆریەتی ئاشورییە لەساڵی (١٥٩٥-٦١٢) پ.ز. بەزمانی (سریانی)قسەدەکەن، ئاینییان مەسیحیە . بەهۆی مەسیحیبونیان توانیویانە خۆیان لەنەمان بپارێزن و تێکەڵ بەنەتەوەکانی ناوچەکە نەبن ، ئاشوریەکان لەترسی هێرشی عوسمانییەکان و چەوسانەوەیان کۆچیان کردووە بۆ عێراق ، دوای ئەوە ناچار کراون لە لایەن عوسمانیەکانەوە کە کۆچ بکەن بۆ سنوری نێوان ئێران و تەرکیا . لەساڵی ١٩١٨ دوای ناکۆکیان لەگەڵ کوردەکاندا لەو ناوچەیە . لەساڵی ١٩١٨ بەریتانیەکان گواستیانەوە بۆ عێراق -موسڵ ، لەساڵی ١٩٢٥ بەهەمان شێوەی تورکمانەکان عێراقیان هەڵبژارد کەتێیدا بمێننەوە و نەگەڕێنەوە تورکیا ، بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە کە ئاشوریەکان چەوسانەوە و توندو تیژیان زۆر بینیوە و بەدەستی عوسمانیی وحکومەتەکانی عێراقە و. لەبەر ئەوەی کەمینەیەکی بچوک بوون ، بەردەوام هەرەشەی نەمان وتوانەوەیان لەسەر نەبووە.
چەند شۆرش و هەڵگەڕنەوەیان کردووە ، بەڵام سەرکوت کراون و دامرکاونەتەوە ، ئێستا بەزۆری لەموسڵ نیشتەجێن، خاوەنی زمان و کلتوری جیاوازی خۆیانن،
کلدانیەکان: بەهەمان شێوە لێلۆڵەرەوەکان زۆربەیان لەسەر ئەوە کۆکن کە پاشماوەی کلدانیە کۆنەکانن، ئیمپراتۆریەتی کلدانی (٦١٢-٥٣٥) پ.ز. وشەی کلدانی چمکێکی مەزهەبی و تایەفەیی نییە ، بەڵکو چەمکێکی نەتەوەییە.
لەساڵی (١٤٤٥) پێشوازیان لەمەزهەبی کاسۆلیکی کردووە. کەلەیادەوەریەکانی پاپا (ئۆگین) ی چوارەمدا نوسراوە،لەساڵی (١٥٥٢) پاپا (پۆلیسۆس)ی سییەم،(یوحەنا سولاقی)ی (Patriarch) بە (بەترێرکا)ی کلدانیەکان دامەزراند . ئەمەش
بەڵگەی ئەوەی کەئسلام نەبوون ، هەندی بۆچون هەیە دەڵێن کلدانیەکانیش بەهەمان شێوەی ئاشوری پاشماوەی ئاشوری کۆنن، چونکە زۆر نزیکن لەیەکترییەوە لەڕووی کەلتوورو داب و زمان و کۆمەڵایەتیاندا وەک و یەکن .
لەناو کلد و ئاشوریدا ناکۆکی هەیە لەسەرئەوەی یەک ناو هەڵبژێرن بۆ خۆیان،
ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ دەستبەردار نەبوونی مێژووی خۆیان ئێستاش بەناوی کلدان وئاشوری ناو دەبرێن ، دەربارەی ژمارەی کلدان و ئاشوری زانیاری زۆرکەم هەیە، چونکە حکومەتەکانی عێراق لەسەر نەتەوەی عەرەب و کورد دایناون و تۆمار کردون و . جیای نەکردونەتەوە وەکو نەتەوەیەکی سەربەخۆ لەعێراقدا ، تەنها ژمارەی ئاینی مەسیحییەکانی تۆمار کردووە ، کەپێشتر لەم باسە بەتایبەت دواوین،
دانیشتوانی عێراق بەپێی دابەشبوونی نەتەوەیی
سەرچاوە : ە خەلیل ئسماعیل محمد. المجتمع المدنى و مستقبل الاثنيات فى العراق
باسی سێیەم
کۆمەڵگای فرەیی
زۆرن ئەو وڵاتانەی گروپی ئیتنی و ڕەگەزی جیاوازیان کۆبۆتەوە هەر لەوڵاتە گەورەکانەوە بگرە تاوڵاتە بچوکەکان ، ناتوانرێ یەک بەیەکی ئەو ئیتنیکانە باس بکڕێ و ، کاڕێکی اسان نییە بتوانینن یەک بەیەکیان بناسێنین و پێناسیان بکەین ، بەڵام ناشبێت دەستەو ەستان بوەستین ، بۆیە باشتر وایە پێناسەیەکی گشتی بدۆزینەوە بۆ کۆمەڵگەی فرەیی (المجتمع التعددى ) . کۆمەڵی فرەیی بەبێنەوەی پێناسەی بگرێ واتاکەی ڕوون و ئاشکرایە ، بەڵام دەبێت لەئاکامدا پێناسەی بکڕێت . بەو مەبەستەی چەمک و مانای بەخراپ لێکنەدرێتەوە ، کۆمەڵگەی فرەیی : بریتییە لەدابەشبوونی کۆمەڵگیەک ، ئەندازەی جیاوازیان لەسەر جۆری دابەشبوونەکەی وەستاوە و دواتریش لەقەوارەیەکدا بەیەکەوە دەبەسترێنەوە . (هاری ئێکشتاین ) کۆمەڵی فرەیی بە (دابەشبوونی کانتۆن ) ی ناو دەبات ، هەروەها دەڵێت :(( ئەم جۆرە لەوشوێنانەدا هەیە کە بەدابەشبوونە سیاسیەکان . پەیوەندیەکی بەتینی هەبێت بەجیاوازیە کۆمەڵایەتیەکانەوە ، بەتایبەتی لەو کۆمەڵگایانەی بەئاشکرا جیاوازیەکانیان دەردەکەون )) . دابەشبوونە کانتۆنیەکان دەشێ تایبەتمەندیەکانی ئاینی ، ئایدۆلۆژی، زمانی، هەرێمی، ڕۆشنبیری ،یان ئەتنی بێت. لەپێناسەکەی ئێکشتایندا تایبەتمەندیەکی تازەی تێدایە ئەویش ئەوەیە کە پارتە سیاسەکان و دەزگاکانی ڕاگەیاندن و پەروەردە وڕێخراوە خۆبەخشەکان بەپێی خواست و داوای کۆمەڵگە جیاوازەکان ڕیزبەندکراوەکان . هەموو ئەوانە بەشێوەیەک . ڕێخراون کە دەربرێ داخوازیەکانی کۆمەڵگا جیاوازەکان بن.
تایەفە (الطائفة) (Lacommunau
te)
باشتر وایە دوای دەسثێکی باسی فرەیی و گەڕان بەدوای پێناسەکانیدا . جێگای خۆێەتی باسێکی تایەفە بکەین چونکە ڕەگەزێکی گرنگی پێکهاتەی کۆمەڵی فرەییە. بۆ پێناسە کردنی تایەفە ، پەنا دەبەینە بەر کۆمەڵێک بیریار و لێکۆلەری شارەزا لەو بوارە . تایەفە لەبەر نەبوونی وشەیەکی گونجاوی کوردی پڕاو پیر بەواتاکەی خۆی باشتر وایەهەرتایەفەی عەرەبی بەکاربهێنن ،
ئەرنس بێرگ (C.M Arensberg) دەڵێت ( تایەفە بریتییە لەیەکێتی دامەزراوی ڕۆشینبیری کۆمەڵایەتی). ئەم پێناسەیە زۆرنەچۆتە سەر وردەکاریەکانی تایەفە ، دەتوانینن بڵێن پێناسەیەکی تەمومژاوی و ناتەواوە.
هیلەر(C.A Hiller) پێناسەی تایەفەی کردووەو دەڵێت (تایەفە کۆمەڵێکن کەئەندامەکانی پەیوەندیان بەیەکەوە بەهێزەو هەست بەهاوبەشییەکی قوڵی لەڕادەبەدەر دەکەن ). ئەم پێناسەیەکی پڕۆفیسۆر هیلەر زیاتر نزیکە لەڕاستیەوە ، لەبەرامبەر پێناسەکەی (ئەرنس بێرگ). بەڵام بۆ ئەوەی پێناسەیەکی ڕاستمان دەست کەوێت ، دێینە سەر پێناسەیەکی دادگای دادی نێو دەولەتی (محكمة العدل الدولية) کە لە ٣١ تەموز ی ١٩٣٠ پێناسەی تایەفەی بەم شێوەیە کردووە:( بونی کۆمەڵە کسێکە ، لەشوێنێکی دیاریکراودا ئەژی و هۆگری ئاینی و خوێن و زمان ونەریتی خۆیانن .ئەم هۆگریە هۆکاری سەرەکی یەکگرتنیانە. هەستی هاوکاریئەکتریان بەهێزە ، کەئامانجیان پاراستنی نەریت و ڕێگەدان بەپەرستنی خواکانیانە دەیانەوێت نەوەکانیان بەهەمان دینیی خۆیان پەروەردە بکەن ، ئەم پێناسەیەش زیاتر ئایینزاکان دەگرێتەوە.
یەکێک لەکەموکوڕیەکانی ئەم پێناسەیە. بوونی (شوێن ) بۆ تایەفە بەڕەگەزێکی گرنگ دادەنێت ، ئامەش وادەکات هەندێ تایەفە کەشوێنی جوگرافیایی نییە نەگرێتەوە بەڵام دەستی خستۆتە سەر زۆرێک لەڕەگەزەکانی تری وەکو پێکهاتەی ڕەگەزی ئاینی . بوونی ئامانجی دیاریکراو ، بەهێزیی پەیوەندیان و سوربونیان لەسەر بیروباوەڕو نەرێتی
تایبەت بەخۆیان . کەهەموو ئەمانە زۆربەی ڕەگەزەکانی پێناسەکە دروست دەکەن ، لێرەدا دەمەوێت بڵێم هەتاوەکو ئێستاش پێناسەی تایەفە بابەتێکە لەخەمی گفتوگۆنەڕەخسیوە. زۆرجار بووە بەهۆی کێشە و بەجێهێشتنی کاریگەری نەگەتیف لەسەر دۆزی تایەفەکانی جیهان و (جۆرێک لەپێکهاتەی کۆمەڵ ، یەکەیەکی کۆمەڵایەتیەو دیاردەیەکی جیاوازە لەگشت ، تایەفە هێزێکە رێگرە لەبەردەم توانەرە مافێکە دەستەبەرداربونی لەلایەن کۆمەڵێکی دیاریکراوەوە ئەستەمە تایەفە ئازادی لەوەدا ئەدۆزێتەوە ، کەڕێگری ناکرێت و لەجێگای خۆیدا پەیرەوی نەریتەکان بکات ، ناسنامەیەکە ، لەهەموو شوێنێ بانگەشەی خۆی دەکات و خۆی دەناسێنێت، کۆمەڵەکەسێکن ، لەڕووی سایکۆلۆژییەوە پێکەوە بەستراون ، تایەفە لەکۆمەڵێ شتدا هاوبەشن وەکو : ئەفسانە ، سیستەمی کۆمەڵایەتی ، ئایین، مەزهەب ، بنەچە ، نەژاد . ئەندامەکانی کۆمەڵی تایەفەیی بەشداری دەکەن لەناس نامەیەکی جودادا، ئەم کۆماڵە سیمایەکی کلتوری وجۆرە ژیانێکی تایبەت بەخۆیان دروست دەکەن )
کەمینە
کێشەی کەمینە سەرەتا ئەنجامی پەیماننامە نێودەوڵەتیەکانەوە سەری هەڵدا گەڕان بەدوای پێناسەکەیدا تاوەکو ئێستاش جێگای مشت و مڕی دەوڵەتانە ، لەگەڵ ئەوەشدا کێشەی کەمینەکان تاوەکو ئێستا بەشێوەیەکی بەرچاو چارەسەر نەکراوە. ژمارەی کەمینەکان لەجیهاندا خۆی لە(٩١٥) نۆسەدو پانزە ملێۆن کەس دەدات ، ئەم ژمارەیە نزیکەی (١\٥) دانیشتوانی سەر گۆی زەوی پێکدەهێنێ . بووە بەهۆی سەرقاڵبوونی ڕێکخراوە نێودەوڵەتی و ڕێکخراوەکانی مافەکانی مڕۆڤ بەم پێناسەیەوە لەپەیمان نامەی ویستیڤالیا (١٨٦٨) وەدەست پێدەکات . کەداوا لەدەوڵەتی عوسمانی ئەوسادەکات ، مافی کەمینە مەسیحییەکانی ژێردەسەڵاتی ئیمپراتۆرەکەی بپاڕێزێت
بۆ پێناسەکردنی کەمینە دەبێت بگەڕیینەوە بۆ کۆڕو پەیمان نامە و ڕێخراوە نێودەوڵەتیەکان ، کەزۆرجار ئاماژەیان بەپاراستنی مافی کەمینەکان کردووە.
(محكمة العدل الدولية)سیفەتەکانی کەمایەتی باسدەکات و دەڵێت :ئەو کەسانەن کەلەڕووی ژمارەی دانیشتوان بەنەژادو ئاین و زمانیانەوە لەزۆرینە جیاوازن
بەڵام ئەم پێناسەیە کەم و کوڕی زپرە و تەم و مژاویە ، بۆیە زۆر پشتی پێنابەسترێت ، ڕۆژ لەدوای ڕۆژ بایەخی ڕوە وکەم بونەوەیە.
لەساڵی ١٩٥٠ نەتەوە ئەکگرتوەوکان داوای لێکرا ، کەچارەسەری کێشەی هەندێک لەکەمایەتیەکان بکات . ئەویش هەڵسا بەپێکهێنانی لیژنەیەک کە لەهەرچی کێشەی کەمایەتی هەیە ڕوبەڕوی بکرێتەوە . ئەم لیژنەیە بەمەبەستی دانانی بنەماکانی پێناسەو دیاریکردنی کەمایەتی چەند خاڵێکی گەڵاڵەکرد لەوانە:
١-وشەی کەمینە (الاقلية) یان کەمایەتی ، ئەو کۆمەڵانە دەگرێتەوە کەلەڕووی سەرنشینی دانیشتوانەوە لەوڵاتێکدا ژمارەیان کەمە و ، ڕێژەی زۆرینە پێکناهێنن ئەم کۆمەڵە کەمایەتیە ، دەبێتە ئایین ، زمان ، مەزهەب ، داب و نەریت و کلتوری جیاوازیان هەبێت ، بەشێوەیەک جیاوازیەکەیان ئاشکراو دیار بێت لەبەرامبەر زۆرینەدا .
٢-پێویستە ژمارەی کەمینە کە گونجاوبێت ، هێندەببن بتوانن پارێزگاری لەخۆیان و بیروباوەڕیان بکەن ،توانای گەشەکردنیان بەهێزبێت و بەئاسانی وەک و دیاردە ببینرێت
٣-پێویستە ئەندامی کەمینەکە بیسەلمێنێت کە هاوڵاتی ئەو وڵاتەن و لەهەمان کاتدا تێیدا دەژین و وڵاتیان بۆی هەیە ونیشتیمانی خۆیان.
بەڵگەیەکی حاشاهەڵنەگرە کەئەم پێناسەیەش بێ کەم و کوری نییە بواری خۆدزینەوەی دەوڵەتانی تێیدا، کەحاشا لەنەبوونی کەمحنەی وڵاتەکەیان بکەن بەواتایەکی تردەتوانرێ مافی کەمینە نەدرێ بەهەندێ کۆمەڵ کە ژمارەیان گۆنجاو نییە ، یاخود وڵاتیان بۆ وڵاتەکە نییە ئەمەش وادەکات کە بگەڕێن بەدوای پێناسەیەکی شیاودا.
دواپێناسەی نێودەوڵتی بریتییە لەو پێناسەیەی کەلە ١٠\٨\١٩٩٣ ماڵبەندیمافەکانی مرۆڤی سەر بەنەتەوە یەکگرتووەکان . لەیەکێک لەڕاپۆرتەکانیدا بڵاوی کردۆتەوە ، ئەم ڕاپۆرتەی نەتەوەیەکگرتوەکان بەم شێوەیە پێناسە ی کەمینە دەکات ( کەمینە کۆمەڵە کەسانێکن کەلەهەرێمی دەوڵتێکی خاوەن (السيادة) سەروەریدا.
جیگیرن و کەمترین لەنیوەی دانیشتوانی ئەودەوڵەتە، لەڕووی زمان و خوێن و ئاییەوە هاوبەشن بەیەکەوە ، بەوجیاوازیانەش لەتێکرێی دانیشتوانی وڵاتەکە جیادەکرێتەوە ). ئەم پێناسەیە زۆر لەڕەگەزەکانی کەمینە پێکاوە ، بەڵام هێشتا هەر کێشەی لەسەردەمێنێت و کەم و کوڕی هەیە.
ئەو پیرسیارانەی کەڕووبەڕوی دەکرێتەوە ، ئایا ئەو کەمینانە خاوەن خاکی خۆیانن ؟ یان زۆرینەی وڵات خاوەن سەروەرییەکە خاوەن خاکی وڵاتەکە یە ؟ یاخود ئایە ناکرێت کەمینە حوکم بکات و دەسەڵاتی بەدەستەوە بێت و زۆرینە بچەوسێنێتەوە ؟ وەکو سوننەکانی عێراقی ڕابردو شیعەکانیان دەچەوساندنەوە لە عێراقدا.
بۆێە دەتوانن ئەم پێناسەیە لای خوارەوە دروستبکەین کەبتوانرێ کێشەی زۆرىەی هەرە زۆری کەمینەکانی تێدا جێگاببێتەوە ،ئەویش ئەوەیە : ( کەمینە: بەکۆمەڵە کەسانێک دەوترێت کەبەژمارە لەکۆمەڵێکی تر کەمترین ، خاوەن دەسەڵاتی سیاسی نەبن ،وەکو کەمینە لەلایەن دەسەڵاتەوە مامەڵەیان لەگەڵ بکرێ، مەرج نییە خاوەن خاک بن یانەبن ، تەنها ئەوەندە بەسە خاوەن زمان یاخود ئایین و مەزهەب یاخود کلتور نەژادی ژیاواز ین ، هەست بەچەوسانەوە و هەڕەشەی نەمان بکەن لەلایەن زۆرینەوە ، مەرج نییە دوومیلەتی جیاوازن ، بۆ نموونە ئێزیدییەکانی کوردستان کامینەی ئایینی لەناو میلەتی کورددا.
دیاردەکانی کۆمەڵگەی فرەیی
یەکەم زمان : رێگەیەکە لەڕێگەکانی پەیوەندی و بیر و سۆزدەربڕین لەنێوان کەسەکاندا ، زمان ئامرازی تێگەیشتن و گەیاندنی بیری و دەربڕینی هەست و نەستە ، زمان رەگەزێکی سەرەکییە بۆ شوناسی نەتەوەیی .
تاکو ئێستا لێکۆڵەرەکان ئامارێکی تەواویان بەدەست نەهێناوە بۆ دیاری کردنی زمانە جیاوازەکان ، بەڵام دەرکەوتووە کەزیاتر لە(٣٠٠) زمانی زیندو هەیە . (٢٦٤)
زمان تۆمارکراون کەلە (١٩٢) دەوڵتدان .
توێژەرەکان بەپێی ژمارەی قسە پێکەرانی زمان، ریزبەندیان کردوون لەوانە: چینی، ئینگلیزی، هیندی، ئیسپانی، عەرەبی، ڕوسی، پرتوگالی. ئەگەر تەماشای هەردوو کیشوەری ئاسیا و ئەوروپا بکەین، لەڕووی فرەیی زماندا لە کیشوەرەکانی تر ئاڵۆزترن، (لە ئەوروپادا تەنها دەوڵەتێک نییە، یەک زمان زیاتری تێدا نەبێت).
کیشوەری ئەفریقیا و ئەمریکاش بەهەمان شێوەن ژمارەی زمانەکان زۆرن و جیاوازن، لەڕووی بنەمای رێزمانیدا زمان لە یەکتری جیادەکرێتەوە، بونیادی رستەسازی، واتاسازی، وشەسازی، ئامرازی لێکدەر و راناو و، تەلەف و فۆنیم، بۆیە لێکۆڵەرەکان لەسەر ئەم بنەمایە، زمانیان کردووە بە چەند خێزانە زمانێکی جیاوازە، لەوانە: هیندۆ ئەوروپی، سامی، زمانی سامیش چەند جۆرێکی هەیە لەوانە: سامی ڕۆژهەڵاتی، وەکو زمانی ئەکەدی، سامی باشووری ناوەڕاست، وەکو عەرەبی و ئەسیوپی، سامی ڕۆژئاوای باکوور، وەکو زمانی عەرەبی و ئارامی. لەناو یەک زمانیشدا شێوە زاری جیاواز هەیە،
کە زۆرجار ئاستی ئاڵۆزی و لێکتێنەگەیشتن لەنێوان دوو شێوەزار زیاترە لە ئەوانی دی.
ئەگەر جیاوازی شیوەزار وورد دەکرێتەوە لەنێوان دوو کەسدا کە لەیەک خێزان و ژینگە پەروەردە بوون جیاواز دەبێ، ئەویش لەناو تاقیگەی دەنگدا دەردەکەوێت. کەواتە جیاوازی زمان شتێکی سروشتییە و یەکێکە لە دیاردەکانی کۆمەڵگەی فرەیی.
دووەم/ئایین
مێژووی بیروباوەڕی ئایین هاوتەمەنی مێژووی مرۆڤە، ئایین کۆنترین دیاردەیە کە بە هەڵس و کەوتی مرۆڤەوە دیاربووە، سەرەتاکەی دەگەڕێتەوە بۆ ژیانی سەرەتایی.
مرۆڤ لەگەڵ سروشتدا کەوتۆتە رکەبەری و ململانێ بۆ زیاتر مانەوە و درێژەدان بەژیانی، کاتێ لەبەرامبەر هەندێ دیاردەی سروشتی خۆی بەلاوازی و سادە و کەم زانیوە، بەناچاری پەنای بۆ هێزی خودایی و غەیبانی بردوە، تاکو لە میحنەت رزگاری بکات. بۆیە پەنای بردۆتە بەر خواوەندەکان، مەڵبەندی پەرستگای بۆ خۆی دروستکردووە.
بۆ دۆزینەوەی پێناسە دەچینە لای چەند بڕیارێکی بەناوبانگ، کە هەوڵی دۆزینەوەی پێناسەی (ئایین) یان داوە. بیرمەندێکی ڕۆژئاوایی وەکو کانت لە کتێبی (ئایین لە سنووری ئەقڵدا) دەڵێت (ئایین هەست و نەستی مرۆڤە بۆ جێ بەجێ کردنی ئەرکەکانی دانراوە، لەشێوەی فەرماندادا لەلایەن خواوەندەوە).
پێناسەی د. ئەحمەد خشاب بۆ ئایین: (کۆمەڵێ دیاردەی کردەی باوەڕپێکراوە (الاعتقادية) کە زۆر پیرۆز رادەگیرێ، بۆ ئەوەی ژیانی مرۆڤەکان بەپێی ئایینەکە رێکبخات).
لەم دوو پێناسەیەوە دەردەکەوێ کە ئایین شتی غەیبانی و پیرۆزە، لە دەرەوەی سروشتەوە وێنا دەکرێت، بەتایبەتی ئایینە ئاسمانیەکانی، وەکو (یەهودی و مەسیحی و ئیسلام).
ئایینەکانی نا ئاسمانیش وەکو: هندۆسی، بوزی، زەردەشتی، کۆنفۆشیوسی، تاویی، کە بەهەمان شێوەی ئایینەکانی ئاسمانی بەپیرۆز (المقدس) تەماشا دەکرێت، بەڵام لە ئاسمانەوە دانەبەزیوون.
بەڵگەنەویستە کە لەناو ئایینەکانیشدا مەزهەب و رێبازی جۆراوجۆر هەیە، دابەش بوون بەسەر لقی جیاوازدا. هەموو ئەمانە دیاردەکانی کۆمەڵی فرەیین.
سێیەم/نەتەوە
چەند پێناسە و لێدوانێکی بیریارەکان لەسەر نەتەوە دەخەینە ڕوو لەوانە:
- واڵتەر باگهۆت دەڵێت: "نەتەوەکان بە ئەندازەی مێژوو کۆنن".
- د. پیروز مجتهدزادە دەڵێت : "نەتەوە مانای (چی بوون)؟ لە نیازی سروشتی مرۆڤ بە مەبەستی ناساندن و جیاکردنەوەی خۆیان لەوانی دیکە سەرچاوەی گرتووە".
- ئەریک هابزبام دەڵێت: "نەتەوە بریتی نییە لەچەند چەمک و پەیامی فەلسەفەی دابڕاو لەژیان، بەڵکو نەتەوەیی بوون خودی هەموو ژیانی ئەو نەتەوانەیە".
- مولیناری دەڵێت: "دابەشبوونی مرۆڤایەتی بۆ چەندەها نەتەوەی جیاواز لە گەوهەردا دابەشبوونێکی ئابووریە".
ئەگەر پێناسەی کلاسیکی بۆ نەتەوە بکەین دەڵێن نەتەوە بریتییە لەیەکگرتنی هۆزایەتی و ڕەگەزی و زمان ، یان لەکۆمەڵە کەسێکی یەکگرتوو پێکدێن ، لەسەر خاک و نیشتیمانێکی دیاریکراو دەژین وخاوەنی ئایین و کلتوور و بیروباوەڕ و مێژوو و زمانێکی ئەکگرتون .
بەڵام بەپێی پێناسەی تازە ( نەتەوە دیاردەیەکی مێژوویەو لە چەرخی تازەدا گەشەی کرد ) ، هەندێ لەبریاران دەڵێن لە پەیماننامەی ( وێستفالیا ١٦٤٨ ) سەرەتای دەرکەوتنی بوو لە شۆڕشی فەرەنسیدا گەشەی کرد دواتر بوو بەکێشمە کێشی نێو دەوڵتان و بڕیاری سیاسی لەسەر دامەزرا.
نەتەوە وەک دیاردەیەکی فرەیی ، بریتییە لە کۆمەڵە مرۆڤێک کە ڕایالی پەیوەندیان بەهێزە وفرە چەشنە : زمان،زەوی،ئایین . مێژوو، کەلتوری هاوبەش پێکهاتەی نەرەوەی
ئەگەر یەکێ لەم ڕەگەزانەی ئەبێت یاخود ڕەگەزەکانی کەمتربێت بەنەتەوە داناندرێ و لەپۆلێنی نەتەوایەتی دەچێتە دەرەوە و بەپێی ڕووداواکانی زمان بەرەو تواندنەوە دەچێت جیهانی هاو چەرخی ئەمڕۆ لەدەوڵتی فرە نەتەوەی .
هۆکارەکانی دروستبوونی کۆمەڵی فرەیی
١-کۆچی بەکۆمەڵ ، لەکۆندا کارەساتی سروشتی و نەخۆشییەکانی وەک تاعوون و کۆلێرا. پاڵنەری سەرەکی کۆچ بوون . مرۆڤەکان بەدوای ژیانێکی ئارام وبێ ترسدا بەوێڵی بەسەر ئەم گۆی زەویەدا دەخولانەوە ، هەر کوێیان بویستایە تێیدا جێگیر دەبوون . وشکە ساڵی و بێبارانی وای لەمرۆڤەکان کردبوو ، کە لەلێواری ڕوبارەکاندا جێگیربن ، عێراق یەکێکە لەو وڵاتانەی بەهۆی هەردوو ڕوباری دیجلە و فوراتەوە زۆر لەدانیشتوانی بیابانەکانی بەرەو دامێنی ڕوبارەکانی کۆچیان کرد . ئەم کۆچە لەگەڵ فتوحاتی ئیسلامدا ڕوو لەزیاد بوون دەکات و لەڕووی سەرنشینەوە زیاتر دەکات.
بونی جەنگ و دڕەندەیی ئیمپراتۆرە کۆنەکان و بەیەکدا دانیان دووبارە هۆیەکی تری کۆچ کردن و ڕاو نانی مرۆڤەکان بووە لەم شوێن بۆ ئەو شوێن .
٢-دروستبونی دەوڵەت ، کێشە سیاسیەکانی نێوان زلهێزەکانی ڕۆژئاوا بوو بەهۆی سەرەکی بەرپا بوونی هەردووجەنگی جیهانی یەکەم ودووەم ، زۆرن ئەو جەنگانەی لەمێژوودا ڕویان داوە ، بەڵام هیچیان بەقەدەر ئەم دوو جەنگە کاریگەریان لەسەرمرۆڤایەتی بەجێنەهێشتوەو، هەردوو جەنگەکە زادەی سەدەی ڕابردوون بەهۆی لەداک بوونی دەیان دەوڵەت ، بەتایبەتی لەناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دروست بوونی ئەم وڵاتانە لەسەرخواستی زلهێز و براوەکانی جەنگە جیهانیەکان ، هۆکاری سەرەکی دابەشبوونی فرەیی بوون لەم وڵاتانەدا.
تاکو ئێستاش ئەم وڵاتانە زۆربەیان دەستگرتن لەدابینکردنی ئارامی و ئاسایشتی وڵاتەکانیان و هۆکارە سەرەکیەکەی دەگەرێتەوە بۆ ئەوەی ئەم وڵاتانە بەویستی زلهێزەکان دروستکراون ، نەوەکو ویستی دانیشتوانەکانی ، بەهیچ جۆرێک خواستی دانیشتوانەکانی لێکنەدایەوەو پرسیاریان پێ نەکراوە.
٣-پەیدا بوونی زمان ، زمان یەکێکە لەدیاردە هەرەکۆنەکانی مرۆڤە ، جیاوازی شوێن و زمانی دروسربوونی ، کۆمەڵگە فرەییەکان . بەبێ گۆمان ئیمڕۆ لێکۆلەرەو بریارەکانی فرەیی دادەنێنن ، لەزۆربەی پێناسەکانی کۆماڵی فرەییدا زمان یەکێکە لەرەگەزو دیاردەکان .
٤-ئایین :ئایین وەکو دیاردەیەکی رۆحانی مرۆڤایەتی سەری هەڵداوە مرۆڤ بۆ وەڵام دانەوەی پرسیارە بێ وەڵامەکان بامانای بۆ غیبانیەت بردووە ، پرسیارو جیاوازی لەوەڵامەکان . ئاینی هێناوەتە کایەوە . ئاینی ئێستا یەکێکە لەدیاردە هەرە ئاشکرا و بەرجەستەکانی کۆمەڵی فرەیی ، بۆیە هۆکارێکی سەرەکی دروستبوونی فرەییە لەجیهاندا . ئەگەر نمونەیەکی ئایینی بهێنینەوە لەسەر لێکدانەوەی ئاینی ئیسلام بۆ بوونی کۆمەڵی فرەیی بەم جۆرەیە : خودا فەرمویەتی (وجعلناكم شعوبا وقبائل ليتعارفوا) واتە : کردتانمان بەچەند قەبیلە و خێڵی جیاواز ، بۆ ئەوەی ئەکتری بناسی و ئاشنای یەک بن)
چمکی کۆمەڵگای فرەیی
بۆ پێناسە کردنی لۆمەڵگای فرەیی پێناسەیەکی د. محەمد عومەر مەولود وەردەگرێت، کەدەڵێت :( کۆمەڵگای فرەیی بریتییە لەو لۆمەڵگایەی کەزیاترن لە نەتەوەیەک و یان کەمایەتیەکی (ئیتنۆلۆجین) جیاوازن لەیەکتری لەڕووی : ئایین ، نەتەوە ، ڕۆشنبیری ، مەزهەبی ، ئەم جۆرە کۆماڵگایە ئاڵۆزن لەپێکهاتندا ، بەڵام ئاستی جیاوازیەکانیان لەسەر قەبارەو بونیان لەلایەک ، پابەند بوونی تاکەکانی و پەرۆشیان بۆتایبەتمەندیە جودا خوازییاکانیان لەلایەکی تر وەستاوە ) بەخوێندنەوەی ئەم پێناسەیە بۆمان دەردەکەوێ کە کۆمەڵگای پێچەوانەی ئەو کۆمەڵگایانە یە کەلەناویەکدا تواونەتەوە ، یاخود نیشتمانێکدا بێ بوونی ئەتنیکی جیاواز قەوارەیەکی سیاسی، یەک رەندا دەژین .
(دۆناڵد هۆرۆتیز) کۆماڵگای فرەیی دابەش دەکات بەسەر سێ جۆر، لەم دابەشکردنەدا پشت بەجۆری ململانێکانی ناویان و ئەگەری سەرکەوتنی پرۆسەی دیموکراسی دەبەستێت:
١-کۆمەڵگای(المائعة) :
ئەو کۆمەڵگایانە دەگرێتەوە کە هەموویان پێکەوە تێکەڵاویەکیان دروست کردوە لە باوو باپیرانیانەوە وەکو کۆچبەرەکانی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاو فەرەنسا، کە بەتێپەڕبوونی زەمەن لەناو یەکدا تواونەتەوەو هەریەکەو دەسبەرداری کۆمەڵێ شت بووە، کۆمەڵێکی تازەیان دروستکردووە. کە (یەخەکەرەوەیە) وەکو ئەزمونێکی نوێ لە جیهاندا دەرکەوتووە، بەرامبەر بە داخوازییەکانیان یەخەیان کراوەیە.
٢- کۆمەڵگای مام ناوەند لە دابەشبووندا:
ئایین و چین و ناوچەو زمان ڕۆڵێکی زۆر گەورە دەبینن و، لە دابەشبوونیاندا بە تەواوی سەرنجی ئەتنیکە جیاوازەکان رادەکێشێ، بەشێوەی ڕوکەش تێکەڵاون، بەڵام لە ئەنجامی دروستکردنی حزب و گروپەکاندا جیاوازییەکانیان ڕەنگ دەداتەوە، بەڵام خواستی دەرەکی لەوەدایە یەکگرتوو بن، ئەمەش کارێکی وای تێکردوون کە بە یەکگرتوویی بمێننەوە، سیستەمە سیاسیەکەشیان ڕێگە خۆشکەرە بۆ ئەو یەکگرتووییە. دەتوانین بڵێین کەش و هەواو بارودۆخی وەها ڕەخساوە بۆیان کە سەرەڕای ململانێکانیان بەیەکەوە لەچوارچێوەی یەک دەوڵەتدا بمێننەوە.
نمونەی ئەو دەوڵەتانەش کەئەشێت وەکو بەڵگە بهێنینەوە دەوڵەتە فیدراڵیەکانی (سویسرا، بەلجیکا، کەنەدا)ن .
٣- ئەو کۆمەڵگایانەی دابەش بوونیان توندەو بەهێزە :
نمونەی ئەم وڵاتانە لەجیهانی سێیەمدان، داواکاری سیاسی کۆمەڵەکان بەهێزەو بەدیهاتنی دەبێتە هەڵوەشانەوەیان بەیەکەوە، هۆکاری دەرەکی و ناوەکی هەیە بۆ دابەش بوونیان، سیستەمە تۆتالیتارو دکتاتۆرەکان ئەم جۆرە زەمینەیە خۆش دەکەن، بەردەوام ناکۆکی و ناتەبایی و راست و چەپ بەسەر یەکتریدا هێنان شێوازی هەڵسوکەوتیانە، زۆر ئەستەمە بتوانرێ پێکەوەیی و وەک یەکی تێدا بەرجەستە بێ، تەنها بەمەرجی دەستبەرداربوونی کۆمەڵێ لە داواکانیان، پێکەوەیی دەچەسپێ.
دیموکراسی
پێش دەسپێکی باسی (تەوافوق) پێویستە ئاوڕێکی کورت لە دیموکراسی خۆی بدەینەوە. تاکو بتوانین جیاوازیەکەی لەگەڵ دیموکراسی تەوافوقیدا ئاشکراو ڕۆشنتر بکەین.
دیمەکراسیی وڵاتێک لە وڵاتێکی تر جیاوازە، بەڕادەیەک ناتوانرێ بڵێن دیموکراسی بەریتانیا کوتومت لە دیموکراسی فەرەنسا دەچێت، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ مێژووی جێ بەجێ کردنی پرۆسەکەو جیاوازی لەپێکهاتنی کۆمەڵ و ئەتنیکەکان و کۆمەڵە هۆکارێکی تر کە باسکردنی لێرەدا لەمەبەستە سەرەکیەکەمان دوور دەخاتەوە.
بەڵام ئەمەش واتای ئەوە ناگەیەنێت کە نەتوانین پێناسەی دیموکراسی و جۆرەکانی دیاری بکەین. خۆمان لە بابەتەکە بدزینەوە. زۆربەی لێکۆڵەرەکان کۆکن لەسەر ئەوەی سەرەتای فرچک بوونی وشەی دیموکراسی لەزاری (بیرکلس) هاتە بوون، ئەویش لە گوتارێکدا لە (ئەتین) پێسکەشی کرد، هەروەها گفتوگۆ لەسەر ئەو بۆچوونەی دەڵێت دیموکراسی زادەی واقعی شارەو ڕەگەکانی بەستراون بە ڕیشاڵە قوڵەکانی مێژووی شارەکانی گریک و رۆمانەکانەوە. بەواتای لەگەڵ گەورەبوونی شارو مەملەکەتەکاندا دیموکراسی پەرەی سەندو گەشەی کرد.
سەرەتای دیموکراسی بەشێوەی تیروپشک بوو، کەواتە وەکو ئێستا هەڵبژاردن و سندوقی تێدا بەکانەدەهێنرا، لەیۆنانی ئەوسادا تەنها پیاوانی ئەرستۆکرات و دانیشتووی شارەکان دەیانتوانی بەشداری سیاسەت بکەن، ژنان و بیانی و پرۆلیتارو کۆیلەکان لەدەرەوەی چوارچێوەی سیاسەتدا بوون. پیاوانی شارەکان ڕۆڵی سەرەکیان دەگێڕا.
ئەگەر سەردەمی ڕێنساس بۆ پێشەوەچوونێک بووبێت بۆ پرۆسەی دیموکراسی و گەشەکردنی کۆمەڵایەتی ڕۆژئاوا، ئەوا شۆڕشەکانی فەرەنساو ئەمریکاو ئینگلتەرا وەچەرخانێک بوو بۆ دەرکەوتنی ڕووە گەشەکانی دیموکراسیەت، لەڕۆژەکانی ڕێنیساسەوە دیموکراسی بە ناتەواوی و نیمچەیی لەم دەوڵەت بۆ ئەو دەوڵەت بوونی هەبووە، هۆکارەکانی نەبوونی دیموکراسی و سەرنەکەوتنی ئێجگار زۆرن لەوانە:
ئامادەنەبوونی نوخبەیەکی مەدەنی لە دەسەڵاتەکان، زاڵبونی عەسکەرتاریەتی حوکمەکان، نەبوونی دامەزراوی و شیاوو گونجاوی مەدەنی، ئامادەنەبوونی هۆشیاری میللەتان و کامڵ نەبوونی ئاستی ڕۆشنبیری بەشێوەیەکی گشتی، ئەمانەو چەندین هۆکاری تر لە کۆندا ببون بە فاکتەرەکانی سەرنەکەوتنی دیموکراسی لە ئەوروپێی پێش دووسەدەی ڕابردوو.
بەڵام لە ئێستاو ئەم سەدەیەی ڕابردوو، وڵاتانی ئاسیاو ئەفریقاو ئەوروپێی ڕۆژهەڵات، هۆکاری سەرەکی سەرنەکەوتنی ئەزموونی دیموکراسی بوون. ململانێ و ناکۆکیە توندە ئەتنیکیەکان لەنێوان یەکتریدا، کە شەڕو ماڵ وێرانی زیاتر هیچی تریان بەرهەم نەهێناوە.
وەکو ناکۆکیەکانی نێوان تایوانیەکان و چینییەکان، هەروەها لەنێوان (یوگوسلافیاو رۆمانیاو بولگاریا) بەتایبەتی لەدوای جەنگی جیهانی دووەمدا ئەم شەڕانە پەرەی سەندوە، تاوەکو ئێستاش بەهەڵواسراوی کێشە سیاسیەکانیان ماونەتەوە، بەتایبەتی لە زۆربەی دەوڵەتانی فرەییدا هەن. بەڵگە نەویستە، کە نەتەوە پەرستی و بزوتنەوە ئوسوڵیەکان و بزوتنەوەی شوعیەت گورزی کاریگەریان لەپرۆسەی دیموکراسی وەشاندوە، ئەگەر نمونەی تورکیا وەربگرین هەتاکو لەگەڵ کەمایەتییەکاندا نێوانی چاک بکات ئەزموونەکەی زیاتر دەچێتە پێشەوە، بەپێچەوانەشەوە تاکو مافی کەمینەیەکی وەکو کورد پێشێل بکات زیاتر داخراوو کێشەی سیاسی بۆ دروست دەبێت، وەکو ئێستا بەدەستیەوە دەناڵێنێ. دیموکراسی سیستمێکی ناوازەی حوکمکردنە، لەشێوازیدا هاوچەرخەو لەئاکامی شۆڕشی پیشەسازیەوە گەشەی کرد، یان بەرهەمی مۆدێرنەو سیمایەکی سیکۆلاریزمانیەو دەسەڵاتێکی مەدەنی لیبڕاڵی دەهێنێتە کایەوە.
دیموکراسی تەوافوقی
لێکۆڵەرو بیریارەکانی سیاسەت، زۆربەیان لەبارەی دیموکراسیەوە دواون، باشترینیان بۆچوونەکەی (د.کەمال منوفی)یە، کە دیموکراسی دابەش دەکات بەسەر دووجۆردا، دیموکراسی لیبراڵی و دیموکراسی ڕیشەیی، د.کەمال جیاوازی دەکات لەنێوانی هەردوو جۆرەکەداو دەڵێت:
دیموکراسی لیبڕاڵی: لەو کۆمەڵگەیەدا سەقامگیر دەبێت کە کێشەی ئەتنیکی تێدا لاوازەو کۆمەڵگەکە لەڕووی چینایەتییەوە دابەش بووە، فاکتەری ئابوری دەبێت بەپێوەر بۆ دابەش بوونەکانیان، دیموکراسی لیبراڵی دوو ڕەگەزی سەرەکی لەخۆ دەگرێت ئەویش:
ململانێی بەرژەوەندیە جیاوازەکان و بەیەکدا دانی بەردەوامیان بەیەکەوە، هەڵبژاردنی نوێنەرەکانی وڵات و ئەو بەشداریانەی لەڕێگای خەڵکەوە دەکرێت بۆ رێکخستنی دەوڵەت.
دیموکراسی لیبڕاڵی بەردەوامی دەدات بەم دوو ڕەهەندەو بۆ دووراییەکی دوور بەرەو پێشیان دەبات.
هەروەها بەکارهێنانی و دۆزینەوەی میکانیزمی ئەوەی، کە هیچ کێسەیەک بەبێ چارەسەری سیاسی گوزەرناکات، تاڕادەیەک ئیرادەی زۆرینە بەتەواوی زاڵ ناکات بەسەر کەمینەکاندا بۆیە کراوەترە لەجۆری دووەم.
دیموکراسی ریشەیی بەبێ مەرج و وابەستەبوون، کۆمەڵە جیاوازەکان و بەرژەوەندییەکان لا ململانێی هەڵبژاردندا، بەیەکیاندا دەدات، ئیرادەی زۆرینە دەبێتە پاڵەوان و کەمینەکان دەیدۆڕێنن. لێرەدا گرنگ ئەوەیە بەرژەوەندی زۆرینە بپارێزێ. کەمینەکان یاخود دۆڕاوەکانی هەڵبژاردن و ململانێی دیموکراسی – دەدۆڕێنێت کە دەبێت هەوڵ بدات لەخولی تردا بەڕێگای هەڵبژاردن سەرکەوێت. ئەم جۆرەیان لەوڵاتەکانی کەخاوەن یەک نەتەوەو زمان و ئایین و کۆمەڵگەی فرەیی تێدانیە سەقامگیر دەبێت.
چەمکی دیموکراسی تەوافوقی
لێرەوە دیموکراسی تەوافوقی وەکو پێویستەیەکی بێ هاوتا لەڕووی واقعی و مێژووییەوە خۆی دەسەپێنێت، دیموکراسی تەوافوقی دانوستاندن و دەکات و بەرژەوەندیی هەموو هێزە کۆمەڵاتی و ئەتنیکە جیاوازەکان لەبەرچاو دەگرێ، کارە گرنگەکانی دەوڵەت دەبێت بەفلتەری ڕەزامەندبوونی هەموو هێزەکاندا گوزەربکات، دواتر دێتە بواری جێ بەجێ کردنەوە.
بۆیە ئەزموونی دیموکراسی لیبڕاڵی و ریشەیی ناگونجێت بۆ وڵاتێکی فرە ڕەگەزو نەتەوەی جیاواز، دیموکراسی تەوافوقی لەوڵاتی فرەییدا باشترین ئیش دەکات بۆ خۆی بەپشت بەستن بەو ئەزموونانەی، کە دەوڵەتە بچوکەکانی ئەوروپا گرتویانەتە بەر لەوێنەی: نەمسا، بەلجیکا، سویسراو ئیسپانیا، کە جگەلە ئەنجامەکانی هەڵبژاردن، پارسەنگێک دەدرێتەوە بە کەمینەکان. جگەلەوەی وڵاتەکە بەفرەیی دەهێڵێتەوە یەکێتی قەوارە سیاسیەکەشی دەپارێزێ.
بوونی دیموکراسی تەوافوقی لەوڵاتێکی فرە ڕەگەزو زمان و ئایین و نەتەوەی جودا دا، تاکە زامنی پێکەوە ژیان و هەڵنەوەشاندنەوەی دەوڵەتی عێراق و نمونەی ئەو جۆرە دەوڵەتەیە.
بەپێجەوانەشەوە نەبوونی دیموکراسی تەوافوقی دەبێتە سەنەکەوتنی پرۆسەی پێکەوە هەڵکردن و پارچەپارچەبوونی وڵات و قەوارە سیاسیەکەی، لێرەشدا مەرجی مانەوەی وڵاتی فرەیی دیموکراسی تەوافوقییە. تەوافوق جۆرێکە لەبەڕێوەبردنی حوکم، کە بەئاسانی هێزی کۆمەڵە جیاجیاکانی ئایینی و مەزهەبی و نەتەوەیی یەکدەخات، هاوسەنگی هێزو ئاکامی هەڵبژاردن و مافی کەمینەو تایەفەکانیش دەپارێزێ، بۆیە بەپێویستی دەزانم لێرەدا لەسەر دیموکراسی تەوافوقی بدوێین و بەپشت بەستن بەهەندێ سەرچاوەو بۆچونی بیریارەکانی بواری دیموکراسی تەوافوقی.
پایەکانی دیموکراسیی تەوافوقی
(لێجفارت) ئەرکەکانی دیموکراسی تەوافوقی دەکات بەچوار ئەرک کە بریتین لە:
١- ئیئتلافی فراوان Grand Colutition
٢- (مافی ڤیتۆ) Mutual veto
٣- (سەربەخۆیی هەرێمی) Eemental autonomy
٤- (رێژەیی بوون) Proportionaliity
یەکەم / ئیئتلافی فراوان (الائتلاف الکبیر)
لەسایەی دیموکراسی تەوافوقیدا، پارچەو بەشەکان هاوئاهەنگ دەبن بۆ پێکهێنانی کۆمەڵێکی گرنگ لە حکومەت، کەئیرادەی زۆرینەو کەمینەی تێدایەو ئۆپۆزسیۆن، ناهێڵێت بنەماو پرنسیپەکانی دیموکراسی بکەوێتە بەر مەترسی.
ئیئتلاف دامەزراوێک نییە لەشێوەی دامەزراوەکانی حکومەت. بەڵکو ئەو پێکهاتە کۆنکرێتیەو ڕێککەوتنەیە کە لەئەنجامی دانوستاندنی نوخبەکان هاتونەتە کایەوەو لەسەر هێڵە گشتییەکانی ئەو ئیئتلافە کارەکانی حکومەت رێک دەخرێت، ئەمەش نمونەیەکی شازە، بەڵام لەسویسرا ئەو ئیئتلافە دامەزراوە. لەئەنجومەنێ کە لەحەوت ئەندام پێکهاتووە کەئەنجومەنی فیدڕاڵیی و حکومەتە، چواریان بەبنەچە ئەڵمانی، دووان بەبنەچە فەرەنسی، یەک بەبنەچە ئیتاڵییە، ئەم نمونەیە نوێنەری نەتەوەو زمانە جیاجیاکان و ناوچەو هەرێمە جیاوازەکانن لەوڵاتی سویسرادا.
لەسایەی دیموکراسی تەوافوقی، سەرکردەو نوخبەی هەرێم و تایفە جیاوازەکان، هاوکاری یەکدەبن لەپێناو پێکهێنانی ئیتلافێکی گەورە کەهەمووان لەخۆ بگرێ، گوزارشت لەخەون و بۆچوون و ئاییندەی هەموان بکات.
ئەم ئیئتلافەی دیموکراسی تەوافوقی بەتواناترە لەسیستمی پەرلەمانی، چونکە سیستەمی پەرلەمانی، کە پۆستەکان دابەش دەکات بەسەر زۆرینەی پەرلەمانتارەکان، حکومەت لەزۆرینەی پەرلەمانتاران پێک دەهینێ و دیسانەوە ئۆپۆزسیۆن لەپەرلەماندا دروست دەکاتەوە، بەڵام سیستەمی تەوافوقی بەو ئیئتلافەی لەنێوان سەرکردەکان و نوخبەکاندا دەبەسترێ کێشەی زۆرینەی ناو پەرلەمان چارەسەر دەکات.
ئەگەر کۆمەڵگەیەکی ئاسایی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ترس و قەیران پەنا ببات بۆ ئیئتلافی گەورە، ئەوا بەڵگە نەویستە لەکۆمەڵگەیەکی فرەیی جیاواز جیاوازدا، لەڕووی نەتەوەو ئایین و مەزهەبەوە، بەردەوام لەئەزمەدا دەبێت لەڕووی سیاسی و ئابوریەوە چەند کێشەی هەمەلایەنە لەخۆدەبەستێ، بۆیە هەمیشە پێویستیان بە ئیتلاف دەبێت، بۆ سەقامگیربوونی ئاشتی و دابەشکردنی دەسکەوتەکان. ئیئتلافی پرنسیپەکە کە بەشداری لایەناکان دەکات بە پارێزەری بەهێزی حکومەت و زیاتر دادوەری و تەوافوقی دەهێڵیتەوەو یەکسانی لەحکومدا دەستەبەر دەکات.
لەپێشدا نوێنەرایەتی نوخبەکان و بەڕێوەبەری کۆمەڵە فرەییەکان دەکەن، ئەویش بەدیاریکردنی کاراکتەرە سەرەکیەکانی سیاسەت لەکۆمەڵگاکەدا، هەروەها دەگەڕێتەوە سەر ئەو پرنسیپانەی کە بونیادنەری پەیوەندییەکانی نێوانیانە. دوای نوێنەرە هەڵبژێردراوەکان پەسەندی دەکەن. یاخود لەحزبە گەورەکان و نوێنەری هەرێمەکان دەبن.
پێویستە مامەڵەی جیاوازی بکرێ لەگەڵ هەریەک لەکەرتەکانی کۆمەڵ وەكو (کۆمەڵە نەتەوەییەکان، ئایینی و مەزهەبی و ...هتد) کەهەموویان هاوبەشن لەکرداری سیاسی.
حکومەتی ناوەندی دەبێت بەدامەزراوێکی پێگەیشتو کەمەبەستی رێکخستن و بەڕێوەبردنی بابەت و لەپێناو مەسەلە جیاوازەکان کاردەکات و هەموو ئەو پێکهاتانەی ناو حکومەتەکەش گرنگی دەدەنە چارەسەرکردنی کێشەکانی حکومەت.
بەپێی ئیئتلافی گەورە هەموو لایەنێک لەو پەیماننامەیەی کەئیتلافی پێ دەوترێت مافی بەکارهێنانی ڤیتۆری دەبێت لەسەر هەر پێشهاتێکی سیاسی و یاسایی و تەشریعی.
گەر بەراوردێک بکەین لەنێوان سیستمی سەرۆکایەتی و سیستمی ئیتیلاف ئەوا دەتوانین بڵێن:-
(سیستمی سەرۆکایەتی بەتەواوی پێچەوانەی سیستمی ئیئتلافی گەورەیە، لەبەر ئەوەی سیستمی سەرۆکایەتی دەسەڵاتەکان لەکەسێکدا کۆدەکاتەوەو بوار ناهێڵیتەوە بۆ هەرێم و ناوچەو کەرتە جیاوازەکانی، کە بیانەوێ دەربڕی پاراستنی بەرژەوەندیەکانیان ببن).
بەڵام سیستمی پەرلەمانی ئەو سیستمەیە کە زۆر کارا و بەهێزە و بەرژەوەندییەکانی کەرتە جیاوازو ناوچەکان لەبەر چاو دەگرێ و هەموو ئەمانە بەیەکەوە هەموویان لەشێک پێک دەهێنن بە سەرۆک و لوتکەی هەرەمەکەشەوە.
دیموکراسیبون و سەرخستنی پرۆسەی دیموکراسی بێ تەوافوقی بێ سود دەبێت لەکۆمەڵگای فرەییدا. بوونی یەک شوناسی نەتەوە یان مەزهەب و زمان مانای دیموکراسی لەدەسەڵاتدا لەدەستدەدات.
( سودی چییە گەڕان بەدوای دیموکراسیدا ئەگەر بەرگری پێ نەکرێ لەدژی هەردوو دوژمنە سەرسەختەکەی ئەوانیش: ئارەزووی شوناسێکی نەتەوەیی یان ئایینی یان ئەتنیکی لەلایەک و بەزۆر پاڵدانەوە بەسەر هێزی ئابوری بەبێ بەکاربردنی لەلایەن جەماوەرەوە لەلایەکی تر) بەم پێودانگە بێت ئەستەمە بانگەشەی دیموکراسی بۆخۆت بکەی.
دووەم/مافی ڤیتۆ( Mutual Veto)
لەئەنجامی بەشداریکردنی مایەتییەک لەئیئتلافی مەزن، هەڵدەستێ بەخستنەڕووی دیدو بۆچوونی خۆی دەخاتە ڕوو بەرگری لەبەرژەوەندیەکانی خۆی لەو ئیئتیلافەدا دەکات، بۆ پاراستنی ئەو بەرژەوەندیانەی کە لەئیئتلافدا بڕیاری لەسەر داوە. ئەو کەمایەتییە نەتەوەیی و ئایین و مەزهەبیە دەتوانێ سود لەمافی ڤیتۆ وەرگرێ بۆ پاراستنی سەربەخۆیی خۆیی و دەسکەوتەکانی. بەو مەرجەی کاتێ ڤیتۆ پەیڕەو بکا مافی ئەوانی دی پێ شێل نەکات. هەر هەرێم و کۆمەڵی بگرین خاوەنی بەرژەوەندی تایبەتین لەناو خۆی گیانە کەیداو دەتوانینن بیانکەین بە سێ بەشەوە:
١/رێکخستنی فیدراڵی/ کەپێک دێت لەسنوری زمان و سنوری جوگرافیا وەک و بەلجیکا و کەنەدا
ب/ پاڵپشتی کۆمەڵەی ئاینی و زمانی لەدارایی گشتی وڵات . کاتی قوتابخانەو کایە و کایەی سەربەخۆ لەو بوارەدا دادەمەزرێنن. وەکو بەلجیکا و هۆڵەندا
ج/ جیاوازی لەقانونی مەدەنی و(ئەحوالی شەخسی) وەکو زەواج و مارەیی و تەڵاق و دۆزینەوەی شێوازی پشت و نەسەب .
بێگومان ئەم مافی ڤیتۆیە لایەنی چالاک و خراپی هەیە ، سروشتی نێگەتفی هەیە و بەڵام ڕووەکەی تری پۆزەتیفە . ئەگەر هەڵسەنگاندنی بۆ مافی ڤیتۆ بکەین دەبینینن ترسێکی هەیە بۆ یەک نەگەیشتنی کەمایەتیەکان و نوخبەکان و بەردەوام هەڕەشە لەهەڵوەشانەوەی ئینتلافەکە دەکات و دەبێتە ئاستەنگ لەبەردەم بریار دەرکردنی گرنگدا .
لایەنی پۆزەتیفی بریتییە لەدڵنیابونی کەمایەتییەکان ورێگە گرتن لەبەرهەڵستی و سەپاندنی سیاسەتی دەوڵەت و دەسەڵاتەکان لەلایەن کەمایەتیەکانی ترەوە یاخود زۆرینەوە و قەلغانێکە بپ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان .
سێ یەم/ سەربەخۆی هەرێمە فیدرالیاکان
بۆ بەڕێوە چوونی کاروباری هەرێمەکان ئیفیفاق دەکەن کەهەموو هەرێمێک دەسەڵاتی تەواوی خۆی هەبێت سەبارەت بە کاروبارە تایبەتیەکانی . ئەشکرێ فیدراڵی تەنها لەو دەوڵەتانەدا نییە کە کۆمەڵگاکەیان فرەیین، بەڵکو ئەو وڵاتانەش فیدراڵین کەکۆمەڵگاکەیان فرەیی نیین وەکو ئەمریکا و بەریتانیا . ئەگەر ئاوڕ لەلایەنە نێگەتفەکانی فیدراڵی بدەینەوە دەبینینن لەرێگای فیدراڵی و پارچە پارچە بوونی دەوڵەت بەسەر ئەتنیە کەجیاوازەکان دەبێتە هۆی بەریەک نەکەوتنی هێزەکان و بەرژەوەندیەکان . هەروەها جیاکردنەوەو جیاوازیکردنی نێوان ڕۆشنبیری سیاسی لەڕێگای فیدراڵی ناوچەییەوە . بەشکردنی سیستەمی دادگا لەهەندێکیان کراوەترە و هەندێکی تریان جۆرێکی تر، بەرێوەبردنی ئەتنیکەکان لەلایەن خۆیانەوە سیستەمێکی بەرکەوتوو بووە. بەڵام ئەم سیستەمەش بێ کەم و کوڕی نییە لەسیستەمی فیدراڵی . کۆمەڵگای فرەیی نابێت سیستمی حەکمی زۆرینەی سادە پەیرەو بکرێت، لەبەرئەوەی شوناسی تەوافقی لەدەست دەدات و دەبێتەهۆی پەرت پەرت
بوون و هەڵوەشاندنەوە. ئەگەر بەراوردی بکرێت لەنێوان سیستەمی فیدراڵی و دیموکراسی تەوافوقی (سازان) دەبینینن.
١-سیستەمی فیدراڵی بەسیستەمێکی چەقبەستوو دادەنرێت ، چونکە فرەیی هەمەلایەنی و پێکهاتن زیاتر بۆ بونیادی کاری حوکمەتەکەو بەڕێوەبردنی .
بەڵام سیستەمی دیموکراسی تەوافقی زیاتر کاردەکات بۆ تێکەڵکردن ولێک نزیک بوونەوەی کۆمەڵە جیاجیاکان و هاوئاهەنگیان دەکات ،
٢- لەسیستەمی فیدراڵیدا زۆربەی هەرێمەکان لێک جیادەکاتەوە یان بەشە جیا جیاکان لەکۆمەڵدا لێک دوور دەکاتەوە.
بەڵام لەسەر سیستەمی دیمەکراسی تەوافوقیدا زۆرینە وکەمینە زیاتر لەیەک نزیک دەخاتەوە لەبڕیار وکارکردندا.
چوارەم/ رێژەی -النسبية
رێژەی نوێنەرەکان لەدامەزراوە حکومیەکاندا . بەستراوە بەقورسایی ژمارەی کۆمەڵەکەی . رێژەی نوێنەرەکان لەئینتلافی گەورەدا لەپێکهاتەی سیستەمی تەوافوقییە، جیاوازە لەدابەشکردن بەژمارەی نوێنەرەکان ، مافی بەکارهێنانی ڤیتۆیی هەیە ، بەڵام لەدەرکردنی بڕیارەکانی کەچارەنوسازنین و کاری نێگەتیف ناکاتە سەر کۆمەڵەکە ئەوەندەی رێژەی نوێنەرەکەی بەشداری دەکات و کاریگەری دەبێت ئەو کاتە رێژەی نوێنەر لەبەرچاودەگرێت نەک جیاوازی ئەتنیکی.
بەڵام ئەگەر تانها رێژەی نوێنەرەکان بەزۆرینەی دەنگ بێت لێرەدا (دۆراو، براو)
سەرهەڵدەدات ، بەردەوام کەمینە دەدۆڕێت و زۆرینە دەیباتەوە ، کەمینە دەچێتەبازنەیەکی داخراوی دا کەهەمیشە بەدۆراوی دەخوێننەوە،
ئەمەش وا لەکەمینە دەکات بەشداری پرۆسەیەکی سیاسی نەکات بەردەوام تێیدا بدۆڕێت و دۆڕاندن پیشەی هەمیشەیی بێت بۆ نموونە کورە لە عێراقدا هەتا هەتایەکەمینە دەبێت عەرەبیش کەمینە دەبێت.
مەسەلەی ریژەیی لەدیموکراسی تەوافوقیدا ئەوەندە گرنگ کەقورسایی و ژمارەی کۆمەڵەکە نیشان دەدات و ڕاستی هەبونی کۆمەڵەدەردەخات کەبەشدارە لە ئیئتلافەکەدا ، هەروەها ئەو بریارانەی پێچەوانەی ئیئتلاف نین بەرێژەیی دەردەچێت و ژمارە لەبەرچاودەگرێت ، بەڵام بەندەکانی ، ئیئتلاف پێشێلی ئەکات چونکە لەم کاتەدا پەنا دەبرێت بۆ بەکارهێنانی مافی ڤیتۆ ئەمەش رێژەو ژمارە لەبەرچاوناگرێت.
لەدەستوری نوێی عێراقدا
تەوافق یان ئینتیلاف
دیموکراسی تەوافوقی تاکە دروشمی کەمایەتیەکانی عێراق ، وەکو کورد وسونەی عەرەب وتورکیا و کەمایەتیە ئاینیەکان مەبەستیان ڕزگاربوونیانە لەمەترسی زۆرینە و بەپەراوێژ خستنیان لەدەسەڵاتا ، ئەوەی جێگای سەرنجە تەوافوقی لەناو مادەکانی دەستوردا زۆرلاوازە ، بەئاستەم هەستی پێ دەکرێ، بەم شێوازەش ڕەگە دوورو قولەکانی جیاوازیە کلتوری و ئەتنیکیەکان تێر ئاو ناخوات ، بەڵکو ئەو ڕابردووە نزیکەیان بەبیردێتەوە . کەگۆرەپانی سیاسی عێراق لەنێوان لێو بوو لەکودەتاو شەرو پاکتاو کردنی کەمایەتی ، بۆیە دەکرا راشکاوانەتر لەماددەکانی ئەم دەستورەدا تەوافوقی زیاتر بەدی بکرێ، لەسەر دابەشکردنی دەسەڵاتەکان پتر بدوانایە، کەمینەکان و دەسەڵاتەکانی بەوردی دیاری بکرێت ، لەبریارە چارەنوسازەکانیشدا هەندێ لەو کەمینانە ، وەکو کورە مافی ڤیتۆی هەبوایە راستە ئەم دەستورەی ئێستای عێراق باشترین رێکەوتنە لەنێوان پێکهاتەکانی عێراقدا بەبەراورە لەگەڵ دەستورەکانی رابوردوودا . چونکە بەدرێژایی(٨٠)ساڵی ڕابردوو دەرکەوت کە گەلانی عێراق هاوتاو هاوئاست نەبوون . لەبەرئەوەی ئامانجی هاوبەش کۆی نەکردونەتەوە لەسەر دروستکردنی ئەم دەوڵەتە،
ئەگەر چی دەستوری ئێستای عێراق باشترین دەستورە ، بەبەراورد لەگەڵ ڕابردوودا بەڵام دیموکراسی تەوافوقی وەکو پێویست تێیدا نییە ناتوانینن بڵێن دیموکراسی
تەوافقی لەعێراقدا پەیرەو بکرێت . چونکە کە ئەم دەستەواژەیە ناوی دەبەین هەندێک خەسڵەت و تایبەتمەندی خۆی هەیە، دیموکراسی تەوافوقی وەکو لەپێشتردا ئاماژەمان بۆ کردوە ئەرکان و وازیفەو مەرجی خۆی هەیە ، بڕیارو لێکۆلەری خۆی هەیە، بەڵام دەکرێت بڵێن لەعێراقدا بۆ دروستکردنی حوکمەت ئیئتلاف هەیە لەسەر مەبدەئی تەوافقی لەوڵاتێکی وەک ئەڵمانیادا ، لەکاتی دروستکردنی حکومەتدا حیزبەکان بۆ تەواو کردنی ڕێژەی یاساییان ئیئتلاف دەکەن ، حیزبەکانی تر وەلا دەنێن و دەبن بەئۆپۆزسێۆن جیاوازە لەدەوڵتانی وەکو سویسراو بەلجیکا . کەدیموکراسی تەوافوقی تیا پەیرەو دەکرێت بەڵام دەوڵتی عێراق خاوەنی ئەتنیک و کلتورێکە کە تێیدا ئۆپۆزسێۆن بەرهەم نایەت ، ناچار حوکمەتێکی ئیئتلافی لەسەر مەبدەئی تەوافق دروست دەکرێت ، وەکو ئەو حوکمەتانەی کەلەدوای پرۆسەی ئازادی حکومی عێراق دەکەن.
سەرچاوە: گۆڤار نۆڤین (12) تشرینی 2007