دەوڵەت و نەتەوە لەدیدو بۆچوونی سۆشیال دیموکرات و مارکسیزم- لینیزمەوە
  کۆمەڵێک توێژەرەوە بە سەرپەرشتی د. حەمید عەزیز نوسیویانە    

بەشی یەکەم
١-کورتەیەک دەربارەی فەلسەفە
فەلسەفە وشەیەکی یۆنانییە و لەدوو بڕگە پێک هاتووە:
فیلو-Philo- کەمانای حەزکردن دەگەیەنێ.
سۆفیا- Sophy- - مانای ژیرو داناییە.
کەوابوو وشەی فەلسەفە-Philosophy- هەردوو بڕگەکە پێکەوە بەمانای حەزکردن لەدانایی و ژیری دێت.
شارەزایان لەو باوەڕەدان فیساگۆرس ( ٥٧٢-٤٩٧) پ.ز، یەکەم کەس بوە وشەی فەلسەفەی بەکارهێناوە.
فەلسەفە لەسەدەی شەشەمی (پ.ز) لەیۆنان هاتۆتە کایەوەو( تالیس) یەکەم فەیلەسوف بوە.
فەلسەفە بریتییە لە: ( ئەو چالاکی و هەوڵ و کۆششەی ئادەمیزاد دەیدات بۆ تێگەیشتنی سروشت و گەردون و ناخی خۆی و پەیوەندی نێوان ئەو دوولایەنە بنچینەییە لەتاقیکردنەوەکانماندا)١.
لەجیهاندا دوو جۆری رێبازی فەلسەفە هەیە، کە لەگەڵ یەکتردا  هەڵناکەون و پێکەوە  ناگونجێن و هەردەم لەململانێدا، کێشەی بنچینەییان ئەم پرسیارەیە.
کامیان لەپێشەوە دێن (بیر) یاخود (مادە)، (گیان) یاخود (سروشت)؟ وەڵام  دانەوەی ئەم پرسیارەش رێباز و مەیلی گشتی فەیلەسوفەکە دەست نیشان دەکات، ئەوەی دەڵێ (مادە و سروشت) لەپێشەوە دێت و گیان و بیریش پاشکۆیانن ئەوە سەر بەڕێبازی (مەتریالین)، ئەوەی بەپێچەوانەی ئەم وەڵام دەدەنەوە (ئاددیالیستین) ئەوە نەبێت تەنیا ململانێ لەنێوان رێبازی فەلسەفەی مەتریالیستین و ئادیالیستیدا هەبووبێت، بەڵکو هەر لەسەرەتاوە ناکۆکی لەنێوانیان ڕێبازی کۆمۆنیستەکان و سۆشیال دیموکراتەکان بۆ گەشتن بەسۆشیالیزم دەرکەوتوە. کۆنگرەکانی نێونەتەوەیی یەکەم ( ١٨٦٤-١٨٧٧)، نێونەتەوەیی دوەم (١٨٨٩-١٩١٤) نێونەتەوەیی سێیەم(١٩١٩) لەناکۆکیەکانی نێوان کۆمۆنیستەکان و سۆشیال دیموکراتەکان رەنگی دایەوە ، لەنێونەتەوەیی یەکەمدا کۆمۆنیستەکان بەرابەری مارکس باڵادەست بوون، لەنێونەتەوەیی سێیەمدا کە پاش سەرکەوتنی شۆڕشی ئۆکتۆبەر بەرابەری لینین بەستراو کۆمۆنیستەکان باڵادەست بوون و سۆشیال دیموکراتەکان کەوتنە پەراوێزەوە، هەتا جاڕدانی بیرۆسترۆیکاو گلاسنۆست لەلایەن گۆرباتشۆف هەڵوەشاندنەوەی بلۆکی رۆژهەڵات و یەکێتی سوڤیەت، جارێکی تر سۆشیال دیموکراتەکان بوژانەوە پراگماتیکی بەرنامەکان راستی رووداوەکانی مێژوو لەسەنگی مەحەکدا پەسەندی کرد و کۆمۆنیستەکان کەوتنە پەراوێزەوە.
٢-فەلسەفەی سۆشیال-دیموکرات
وشەی سۆشیال بەمانای (کۆمەڵایەتی) دێت، وشەی دیموکراتیش بەمانای (حکومرانی گەل) دێت. بۆ یەکەم جار وشەی (سوشیال) لەنوسینێکی ئیتالیدا ساڵی (١٨٠٣) بەکارهاتوە، وشەی (سۆشیالست) لەساڵی (١٨٢٧) لەبەریتانیا لەلایەن  (رۆبەرت ئەرین) و هاوڕێکانیەوە لەگۆڤاری (هاوکاری)دا بەکارهاتووە.
وشەی سۆشیالیزم ساڵی ١٨٣٢ لەلایەن (سان سیمون)ەوە لەگۆڤاری (لەگلوب)دا  بەکارهاتووە، هەردوو وشە کەپێکەوە ( سۆشیال-دیموکرات) واتە: (چارەسەرکردنی کێشەو گیر و گرفتە کۆمەڵایەتیی و سیاسیەکان بەرێگەی دیموکراتی و دوور لەتوندوتیژی و بزوتنەوەی چەکدارانە، بۆ بەدیهێنانی عەدالەتی کۆمەڵایەتی). سوشیال دیموکرات وەکو ئایدیولۆژیا لەبەرهەمی چەرخی نۆزدەیەو لەئاکامی شۆڕشی پیشەسازی بەریتانی وشۆڕشی فەرەنسی لەکۆمەڵگای ئەوروپادا سەری هەڵداوە، بناغەی فەلسەفەکە دەگەڕێتەوە بۆ رێبازی سۆشیالیستە خەیاڵیەکان کەئەوانیش ئەمانەن.
١-سان سیمۆن (١٧٦٠- ١٨٢٥): یەکێکە لەشۆڕشگێرە ناودارەکانی شۆڕشی فەرەنساو لێکدانەوەی شۆڕشی فەرەنسی بەلای چینەوە زەحمەتکێشەکاندا داشکان و داوای هاوبەشی دەکرد بۆ هەموو خەڵک لەهەموو بوارەکانی ژیاندا.
بیروڕاکانی بەکورتی ئەمانەن-
١-کۆمەڵگای دابەشکرد بۆ دوو چین.
آ- دەرەبەگ و پاشاو کەسانی کلێسە (کەکارنەکەرن).
ب-کەسانی هەژارو رەنجدەر(کەکارەکەرن).
٢-لای وابوو لەوکاتەدا گەشەکردنی کۆمەڵایەتی چینەکان بەباشی نەخەمڵیوە، بۆیە کۆمەڵگای کارکەر دروست نابێت. کەهەردوو چینی چەوساوەو چەوسێنەری تیابێ.
٢-شالفورییە(١٧٧٢-١٨١٧):
زانایەکی فەرەنسییە خاوەن بیروباوەڕی سۆشیالیستی خەیاڵی بووە بۆ چووەنەکانی زۆر لەبیر و بۆچونەکانی سان سیمۆنەوە نزیکە، لەهەندێ وشەوە جیاوازی هەیە، سان سیمۆن بایەخ بەخۆشگوزەرانی کۆمەڵ دەدات، بەڵام فورییە بایەخ بەخۆشگوزەرانی تاکەکەس ئەدات. فورییە بڕوای وابوو لەزوڵم و زۆری سەرمایەدارانی فەرەنسا، زەمینەی بۆ خەباتی  چینایەتی خۆش کردوە. داوای یەکسانی ژن و پیاویشی کردوە.
٣-رۆبەرت ئەرین(١٧٧١-١٨٥٨:
کابرایەکی خاوەن کەرگە بوە لە ( بەریتانیا)، چەند سەد کرێکارێک لەکارگەکەیدا کاریان دەکرد لەشاری ( ئسکۆتلندا)، لەمیانەی کارگەیەیدا چەند گۆڕانکاریەکی کردووە کە ئەمانەن:-
آ-کەم کردنەوەی سەعاتی کارکردن لە(١٦ سەعاتەوە بۆ ١٠ سەعات).
ب-دابەشکردنی ئەو سامانە زێدەباییە ساڵانە لەکارگەکەیدا دەستی دەکەوت بەسەر کرێکارانی کارگەکەدا.
ج-دروست کردنی قوتابخانە بۆ مناڵانی کرێکارانی کارگەکەی.
د-دزی و درۆزنی نەهێشت لەسنوری کارگەکەیدا.
بزوتنەوەی سۆشیال دیموکراتی ئەڵمانی کەمۆرکی خۆی هەبووە، بەتایبەتی دەربارەی (دەوڵەت و نەتەوە) لە کۆمەڵگای ئەڵمانیاوە سەری ‌هەڵداو رابەرانی حیزبی سۆشیال-دیموکراتی ئەڵمان  (  لاسال- برنشتاین-کاوتسکی) رؤڵی دیارییان لەو بوارەدا هەبووە. لەهەردوو کۆنفرانسی (گۆتای ساڵی ١٨٧٥، ئیرفورتی ساڵی ١٩٨١) سۆشیال دیموکراتەکانی ئەڵمان رەنگی پرۆژەی ئابووری- سیاسی- کۆمەڵاتی- ئایدۆلۆژی ئەو سەردەمەی ئەڵمانیایان داڕشتووە.
رابەرانی حزبی سۆشیال دیموکراتی ئەڵمان ئەمانەبوون.
١-لاسال(١٨٢٥-١٨٦٤):
رابەرێکە لەرابەرە چالاکەکانی بزوتنەوەی سۆشیال- دیموکراتی ئەڵمانیاو لەرێکخستنی بزوتنەوەی کرێکارانی ئەڵمانیادا رۆڵی گرنگی هەبوە هەروەها (بەرنامەی کرێکارانی) داناوە، کە بەپەیڕەو و پڕۆگرامی حیزبی سۆشیال دیموکراتی ئەڵمان دادەنرێت.
لاسال هەرچەندە وتوویەتی مارکسیم و سەر بەرێبازی مارکسیزمم، بەڵام لەزۆر بیروبۆچوندا لەگەڵ مارکسیزمدا یەکی نەگرتۆتەوە، بۆنمونە لاسال لای وابوە (دەوڵەت شێوازی چینایەتی پێوە دیارنیەو ئامرازی چەوسانەوەی چینایەتی نیە، بەڵکو دەزگا و ئامرازی چەسپاندنی یاساو دادپەروەری کۆمەڵایەتیە) کەبێگومان ئەم بۆچونەی لاسال تەواو پێچەوانەی بیروباوەڕی مارکسیزمە.
٢-برنشتاین (١٨٥٠-١٩٣٢):
رابەرێکی تری حیزبی سۆشیال دیموکراتی ئەڵمانیایە، داوای کردووە بیروباوەڕی مارکسیزم بەجۆرێک بژار بکرێت کە لەگەڵ هەل ومەرجی ئەڵمانیا بگونجێ.
برنشتاین بەم جۆرە لەسۆشیالیستی گەیشتوە( شۆڕش یان گۆڕان بازدانێکی کت و پرێ چەندایەتییە بۆ جۆنایەتی، لەکۆمەڵدا پرۆسەی سۆسیالیستی بەپەلە پیادە ناکرێت، بەڵکو وردە وردە پلە بەپلە بەهۆی هەنگاوی یەک لەدوای یەکەوە دەبێت، ئەو دەسکەوتانەش کە بەهۆی پەرلەمان و تێکۆشانی سیاسی و جەماوەرییەوە. هەنگاو بە هەنگاو بەدەست دەهێنرێت رێگا خۆش دەکەن بۆ ئەوەی بەبێ شۆڕشی جەکدارانەو توند و تیژی لەقۆناغی سیستمێکی کۆمەڵایەتیەوە بەرەو سیستمێکی پێشکەوتوی کۆمەڵایەتی بڕۆن)٢ بەڕای برنشتاین سەرەڕای هۆی کاریگەری ئابووری، لەلایەن هۆکاری ئایدۆلۆژی و ئایینی و یاسایی ئاکاری نەریتە مێژووییەکان دەورێکی گرنگ و بگرە هەموویان پێکەوە دەوری وادەگێڕن ئەگەر لەدەوری ئابووری پتر نەبێ کەمترنیە.
٣-کاوتسکی (١٨٥٤-١٩٣٨)
رابەرێکە لەرابەرە باناوبانگەکانی بزوتنەوەی سۆشیالستی بەگشتی و بزوتنەوەی سۆشیال- دیموکراتی ئەڵمان بەتایبەتی، رۆڵی بەرچاوی هەبووە لەپێکەوە گرێدانی بیروباوەڕی مارکسیزم و سۆشیال-دیموکرات لەداڕشتنی پرۆژەی (ئیرفورت) لەساڵی (١٨٩١) بایەخی بەدوو خاڵی گرنگ داوە یەکەمیان دیموکراتی و دوەمیان ریفۆرم.
لەساڵی (١٩٣٨)نوسینێکی بڵاوکردۆتەوە بەناوی (دیکتاتۆری پرۆلیتاریا) تیایدا دەڵێت:            ( خەباتی چینایەتی پرۆلیتاریا رەوایە، بەمەرجێک پەنا نەبەنە بەر توندوتیژی، بەڵام دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا رەوانیە چونکە دیکتاتۆریەت شێوەیەکە لەشێوەکانی حوکمڕانی حیزب نەک چین.
کاوتسکی لەوبڕوایەدابووە مادام زۆربەی زۆری گەل لەچین و توێژە چەوساوەکان پێک هاتوون، نابێت بیر لەدیکتاتۆریەت بکرێتەوە، بەڵکو دەبێت پەنا برێتە بەر خەباتی دیموکراسی و پەرلەمانی بەمەبەستی بەدەست هێنانی زۆرینەی دەنگەکان تا لەوڕێیەوە دەسەڵاتی سیاسی بگرێتە دەست و حکومڕانی وڵات بکات لەکۆنگرەی نێونەتەوەیی دووەم کە ساڵی ١٨٨٩ لە پاریس بەستراو سۆشیال دیموکراتەکان بەرابەری کاوتسکی سەرپەرشتیان کردو سەرکەوتنی بەرچاویان بەدەست هێناو دەتوانین پوختەی پەیامەکەیان دەستنیشان بکەین ( سۆشیال- دیموکراتەکان وادەڕواننە سۆشیالیزم کەسیستمێکی کۆمەڵایەتیەو پابەندی گەشەکردنی ئابووریە لەبوارەکانی کەرتی تایبەتی و کەرتی گشتیدا، دیموکراتیەتیش وەکو چەمکی شیوەی دەسەڵاتی سیاسی پابەندی بنەما دیموکراتیەکانە، لەپەیڕەوکردنی دەستورو هەڵبژاردن و پەرلەمان و ئازادیەکان و پاراستنی مافی مرۆڤ و یەکسانی لەبەردەم یاساو دادگاو ماف و ئەرکەکاندا بۆ بەدیهێنانی پێویستیەکانی گۆڕان و گەشەکردنی کۆمەڵ)٣.
٣فەلسەفەی مارکسیزم-لینینیزم
کارل مارکس (١٨١٨-١٨٨٣) بەرابەرو دامەزرێنەری سۆشیالیستی زانستی دادەنریت و فردیک ئەنگلیسیش (١٨٢٠-١٨٩٥) بەتەواکەری فەلسەفەی مارکسیزم.
سەرچاوەکانی فەلسەفەی مارکسیزم ئەمانەن:
١-سۆشیالیزمی فەرەنسی.
٢-ئابوری سیاسی ئینگلیزی.
٣-فەلسەفەی ئەڵمانی.
مارکس پاش دراسە کردنی ئەم سەرچاوانە، پەیامی خۆی راگەیاندوو وتی (ئەرکی فەلسەفەو فەیلەسوفەکان گۆڕانی جیهانە نەک لێکدانەوەی).
-مارکس کۆمەڵگای سەرمایەداری شیکردۆتەوەو نهێنییەکانی دۆزیوەتەوە کەبریتییە لە (زێدەبایی)، واتە بەتاڵان بردنی بەری رەنجی کرێکاران لەلایەن سەرمایەدارانەوە.
-بنچینەی سەرەکی فەلسەفەی مارکسیزم ئابوورییە.
مارکس و ئەنگلس ساڵی (١٨٤٨) پوختەی بۆچونەکانیان بەنوسراوی (مانیڤێستی حیزبی کۆمۆنیست) دا بڵاوکردۆتەوە.
مارکس و ئەنگلس لایان وابووە کەشۆڕشی سۆسیالیستی ئەبێت لەچەند دەوڵەتێکی پێشکەوتوی پیشەسازیدا پێکەوە ئەنجام بدرێ، ئەگینا سەرکەوتن بەدەست ناهێنی لایان وابوە وڵاتانی ئەوروپای رۆژئاوا باشترین شوێن بۆ بەئاکام گەیاندنی شۆڕشی شۆسیالیستی.
بەڵام لینین ساڵی (١٩١٧) لەروسیا شۆڕشی سۆسیالیستی لەیەک وڵات سەرخست، کە لەرووی پیشەسازیەوە زۆر دواکەوتووبو، زەمینەی بەجێ هێنانی ئەرکەکانی شۆڕشی سۆسیالیستی تێدا نەڕەخسابوو، بۆیە ئەو واقعیە کۆمەڵایەتیە کاری کردە سەر رەوتی ئەو شۆڕشەو بەتایبەتی دوای مردنی لینین، کەستالین بوە سکرتێری حیزبی کۆمۆنیست و رابەری یەکێتی سۆڤیەتی کرد. هەموو چەمکەکانی مارکسیزم لینینیزمی شێواندو بوە گەورەترین دکتاتۆر لە وڵاتەدا بەهەزارانی کوشت و بەهەزارانی نەفی کردو زەمینەی بۆ داتەپینی یەکێتی سۆڤیەت و شۆڕشی سۆسسالیستی خۆش کرد.
هەموو رابەرەکانی تریش کە لەدوای مردنی ستالینەوە حکومیان کرد نەیانتوانی ریفۆرم بکەن و وڵات لەو هەموو کێشەو قەیرانەنە رزگار بکەن، تالەئەنجامی ئەو هەموو قەیرانەدا گۆرباتشۆف بانگی بیرۆسترۆیکا گلاسنۆستی هەڵداو هەموو کێشەو ناکۆکیەکان ئاشکرابوون و ئەو گەلانەی چەندین ساڵ بوو لەسایەی دیکتاتۆریەتی حیزبی کۆمۆنیستدا لەقاڵب درابوون، جیابونەوەی خۆیان لەیەکێتی سۆڤیەت راگەیاندو بەمافی چارەنوسی خۆیان شادبوون.
*بەشی دووەم
دەوڵەت و نەتەوە لەدیدو بۆچونی مارکسیزم-لینینزم و سۆشیال دیموکراتەوە.
١/دەوڵەت و نەتەوە لەدیدو بۆچونی (مارلسیزم و-لینینزم)ەوە.
آ/دەوڵەت لەدیدو بۆچونی مارکسیزم-لینینزم ەوە
دەوڵەت بەڕای کۆمۆنیستەکان بریتییە ( لەلیژنەیەک بۆ رێکخستنی کاروباری بۆرژواکان بەگشتی و بناغەی دەزگایەکی دیکتاتۆری چینایەتییە)(٤)
مارکس و ئەنگلس لەماننڤێستی حزبی کۆمۆنسدا، ئاماژەیان بۆ سیاسەتی پرۆلیتاریا کردووە بەرامبەر بەدەوڵەتی بورژوازی، هەنگاوی یەکەم لەشۆڕشی چینی پرۆلیتاریادا ئەوەکە دەسەڵاتی سیاسی بگرێتە دەست بۆ بردنەوەی پرۆسەی دیموکراسی، لەئەنجامی گرتنە دەستی دەسەڵاتی سیاسی پرۆلیتاریا هەوڵ دەدات هەموو سەرمایەکان لەبۆرژواکان وەربگرێتەوەو هەموو ئامرازەکانی بەرهەم هێنانیش لەژێر کۆنترۆڵی دەوڵەتی پرۆلیتاریادا بێت.
-مارکس لەساڵی ١٨٧٥دا لەلێکۆڵینەوەو رەخنە لە (بەرنامەی کۆتایی) سۆشیال دیموکراتەکانی ئەڵمان دەڵێت ( گوێزانەوەی کۆمەڵگای سەرمایەداری بۆ کۆمەڵگای سۆشیالستی پێویستی بەدەوڵەتێکی دیکتاتۆری پرۆلیتاریا هەیە) (٥)
-لەوانە بەپێی بۆچونی مارکس:
١- دەوڵەت هێزێکی پۆلیسی چینی فەرمانرەوایە.
٢- دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا ئامرازی نەهێشتنی چینەکانەو تاحوکمڕانی لەدەست خەڵک بێتە دەرێ بکەوێتە دەست بەڕێوەبەرایەتی شتەکان .(٦)
-هەروەها مارکس دەوڵەت وادەبینێ کە قەوارەیەکی سیاسییە بۆ شێوەیەکی دیاری کراوی کۆنترۆڵی چینایەتی، بەمەبەستی سەرکوتکردنی چینێکی تر.
-بەشێوەیەکی گشتی بۆچۆنی کۆمۆنیستەکان دەربارەی دەوڵەت ئەمەیە.
کۆمەڵێک یاساو  دامەزراوە بۆ پاراستینی مافی خاوەندارێتی سەرمایەداری و سزادانی تێکدەرانی ڕژێمی دەسەڵاتدار و ملکەچ پێکردنی چینی پرۆلیتاریا بۆ خزمەت کردنی سەرمایەداری. ئەودەسەڵاتە یاسایی وهێزە پۆلیسیانەی کە هەن بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران و بردنیان بۆ زیندان، هێزی سەربازیش کەئامادەی سەرکوت کردنی شۆڕش و دەسەڵاتی دەرکردنی یاساو هەموو دەزگاکانی تر لەخزمەتی چینی فەرمانڕەوادایە. سەرەڕای ئەمانەش (کارل مارکس) دژی هیچ یاسایەکی کۆمەڵایەتی نەبووە، کەدەوڵەتی سەرمایەداری دەری کردبێ لەخزمەتی چینی پرۆلیتادا، بگرە زۆر هەوڵی داوە فشار بخاتە سەر دەوڵەتی سەرمایەداری بۆ دەرکردنی یاسای کۆمەڵایەتی لەخزمەتی چینی پڕۆلیتاریادا، داوای لەپرۆلیتاریا کردوە کەسوود لەم یاسایانە بگرن و خەباتی چینایەتی خۆیانی پێ پێش بخەن، شایانی باسە ئەم بۆچونانەی مارکس دەربارەی رووسیاو فەرەنسا لەخزمەتی چینی. بۆرژوازیدا بوە لەو سەردەمەدا. بەرای لینین (پێویستە پرۆلیتاریا خەبات بکات بۆ هەڵوەشانەوەی هەموو دەزگا سەرکوت کەرەکانی دەوڵەتی بۆرژوازی و دانانی دام و دەزگایەکی شێوە نوێ. کەپێک هاتبێ لەکرێکاران و بەکردەوە خزمەتی چینی کرێکاربکا)(٧)
-بەلای کۆمۆنیستەکانەوە (ووشەی دەوڵەت ئامێرێکی حکومی تایبەتییەو جیاوازە لەکۆمەڵگاو تەنیا روکەشێکی بریقەداری پەرلەمانی هەیە و تێکەڵاویەکی دەرەبەگایەتی بورژوازانەیە، بناغەی ئابووری دەوڵەتە کە باجی هەڵکشاوە، ئەم باجە تەنیا بناغەی ئامێری دەوڵەتە و هیچی ترو لەقازانجی کۆمەڵگادانیەو دەبێتە هۆی دروست بوونی کۆمەڵگایەکی سەرمایەداری.(٨)
-مارکس دەڵێت (دەبێ حزبی کۆمۆنیستی بەرنامەی خۆی لەسەر بناغەی پشت بەستنی بەگەل نەبێت، بەڵکو دەبێ پشت بەچینی کرێکاری هۆشیار ببەستێ نابێت باوەڕی بەسەرمایەداران هەبێ، چونکە جێگەی باوەڕنین).
دەست گرتن بەسەر دەزگاکانی دەوڵەت بەپێی بۆچونی کۆمۆنیستەکان دەبێ هێزە چەکدارەکانی پۆلیس و سەربازو ئاسایش چەک بکرێ. مەبەستی رێگرتن لەرودانی بەرهەڵستکاری و دەبێت هەموو لێپرسراوی دەزگاو دامەزراوەکان پاکسازی بکرێ و کەسانی حیزب لەشوێنیان دابنرێ.(٩) بەڕای کۆمۆنیستەکان پێویستە پەروەردەی گەل دووربێت لەکاریگەری هەموو بیروباوەڕێکی ترو هەوڵ دەدەن هەموو خەڵک بەبیروباوەڕی کۆمۆنیستی پەروەردە بکەن و، رێ لەهەموو بیرو بۆچونێکی تر بگرن.
ب/ نەتەوە لەدیدو بۆچونی مارکسیزم- لینینزمەوە نەتەوە لەنوسینەکانی مارکس و ئەنگلسدا، لێکۆڵینەوەی تیۆری زانستی تایبەتی لەسەر نەکراوە.
ئەمەش ئەوە دەگەیەنێ کەئەم دوو رابەرەی سۆشیالیزمی زانستی گرنگی ئەوتۆیان بەمەسەلەی نەتەوایەتی نەداوە. لەمانیڤێستی حیزبی کۆمۆنیستدا هاتووە.(١٠)کرێکاران نیشتمانیان نییەو، ئێمە ناتوانین شتێکیان لێ بسێنین کەنیانە پێویستە لەسەر هەموو کرێکاران لەهەموو وڵاتێکدا، یەکەم جار دەسەڵاتی سیاسی بگرنە دەست و ببێتە چینی پێشڕەو لەگداو خۆیان وا دروست بکان کەخۆیان نەتەوەن، تا ئەو سنورەش هەربەنەتەوەیی بمێنێتەوە، ئەگەر ئەم ووتەیە بەمانا بۆرجوازیەکەی نەبیت بۆ ووشەکە. جیاوازی دووژمن کاری نەتەوەیی لەنێوان گەلاندا خەریکە بەرەونەمان دەچێت، بەشیوەیەکی زۆر خێرا ئەمەش بەهۆی پێشکەوتنی بۆرجوازیەت وسەربەستی بازرگانی و بازاڕی جیهانی و چاک بوونی بەرهەمی پیشەسازی یەوە.(١١)
ئەو رەگەزە دیارەی کەنەتەوە دروست دەکات، هەموو کاتێک سروشتێکی سیاسی هەیە کە ئەویش بوونی دەوڵەتە لەچینە دەسەڵاتدارەکان دەستی بەسەردا دەگرن، دوای ئەوانیش پرۆلیتاریا کەخۆی جێ ی ئەو نەتەوە دەگرێتەوە، تازەی دەکاتەوە کەیەک بگرێت لەگەڵ وڵاتێکی جیهانی نێونەتەوەیی لەرێگای رزگار کردنی هێزی بەرهەم هێنەرەوە.
کەواتە پرۆژەکەی مارکس و ئەنگلس لەم بارەیەوە دەڵین (نەتەوە بریتییە لەکۆمەڵێکی هەرێمی زمانی بەپێی پرۆژەیەکی مێژوویی تایبەت بەخۆی) (١٢)
-مارکس دەربارەی مەسەلەی ئیرلەندە لەسەر نەبوە کەجیابێتەوە و ووتویەتی دەبێت کرێکارانی ئیرلەندە بەهاوکاری کرێکارانی بەریتانیا رزگار ببن.
بەڵام پاش لێکۆڵینەوەی هەلومەرجی بابەتی بەریتانیاو ئیرلەندە گەیشتە ئەو ئەنجامەی کەداوای جیابونەوەی ئیرلەندە بکات لەبەریتانیا.
-مارکس لەنامەی رۆژی ٢٠ی تشرینی دوەمی (١٨٦٧) بۆ  ئەنگلس دەڵێت (وام دەزانی جیابوونەوەی ئیرلەندە لە ئینگلتەرا  کارێکی نەشیاوە، بەڵام من ئەمڕۆکە ئەو جیابونەوەیە بەکارێکی حەتمی دەزانم)
-دیسانەوە لەنامەی رۆژی ٣٠ی تشرینی دوەمی ١٨٦٧ بۆ ئەنگلس دەڵێ ( ئێمە دەبێ چۆن ئامۆژگاری کرێکارانی ئینگلتەرا بکەین دەبێ کرێکارانی ئنگلیز یەکێتی نێوان ئینگلیزو ئیرلەندە هەڵوەشێنێتەوە ئەو هەڵوەشانەوەیە خاڵێکی بەرنامەکانە).
مارکس لەراپۆرتی ١٠ی کانونی یەکەمی ١٨٦٩ بۆ ئەنجومەنی ئەنترناسیونالیزمی نوسیوە دەربارەی ئیرلەندە دەڵیت( بەرژەوەندی چینی کرێکاری ئینگلیز بێ چەندوچون راستەوخۆ لەوەدایە هەموو پەیوەندیەکانیان لەئیرلەندە بپچڕێنن، ماوەیەکی زۆر بوو وام دەزانی کە بەهۆی راپەڕینی چینی کرێکارانی ئینگلیزەوە دەتوانرێ رژێمی ئیرلەندە  بروخێنرێ، بەڵام شیکردنەوەی ئەمە بەقوڵی وای لێکردم تەواوی پێچەوانەکەی بەراست بزانم.(١٣)
مارکس و ئەنگلس کە لە سەدەی نۆزدەدا ژیاون، مەسەلەی نەتەوایەتی و کێشەکانی بەتەواوی نەخەملیبون و تیۆریەکی رێک و پێکیان بۆ ئەم مەسەلەیە دانەڕشتوە.
لینین یەکەم کەس بوو لەمێژووی مارکسیزم دا تیۆریەکی لەم بابەتەی دانا ئەمەش بەهۆی ئەوەی کەمەسەلەی نەتەوایەتی لەسەردەمی ئیمپریالیزمدا تەشەنەی کرد، بەهۆی داگیر کردنی گەلان لەلایەن رژێمە کۆلۆنیالستەکانەوە. ئەمەش زەمینەی خەباتی رزگاری نیشتمانی خۆش کرد. لینین لەنوسینێکدا بەناوی کارل مارکسەوە دەڵێت: ( نەتەوە بەرهەمی سەردەمی دیاریکراوی مێژوونییە، واتە لەسەردەمی سەرکەوتنی بورژوادا بەسەر دەرەبەگایەتیدا، هەر لەبەر ئەوەش هەموو نەتەوەیەک سەرەتای هەیە.)(١٤)
لینین چەند بنەمایەکی دەربارەی نەتەوە دیاری کردوە کە ئەمانەن.
١-یەکێتی ژیانی ئابووری
٢-یەکێتی خاک
٣-یەکێتی زمان
٤- یەکێتی رۆحی و رۆشنبیری هاوبەش
هەروەها لینین لای وابوە  هەموو نەتەوەو گەلێک لەهەلومەرجێکی دیاری کراودا سەری هەڵداوە، ئەمەش مانای وایە هەموو گەلێکیش وەک نەتەوە دەگاتە کۆتایی خۆی،
چونکە نەتەوە دیاردەیەکی مێژوویی یەو ئەویش لەئەنجامی گەیشتنی بەکۆمۆنیزم وەک  کێشەیەک نامێنێ. بۆیە لینین دەڵێت ( بۆ ئەوەی بتوانین شۆڕشی سۆشیالیستی بەرپا بکەین و بۆرژوازیەت بڕوخێنین دەبێت کرێکاران یەکێتییەکی زۆر پتەو پێک بهێنن، ئەو یەکێتیەش تەنها بەخەبات لەپێناوی سەربەستی مافی چارەنوسدا بەدی بێت، واتە خەبات دژی لکاندن زامن دەکرێ)(١٥)
لینین دووپاتی کردۆتەوە کە کۆمۆنیستەکان دژی هەموو شێوەکانی بیری تەسکی نەتەوەیی نەتەوەی سەردەست و چەوسێنەرن، بەڵام پشتگیری بیری نەتەوەیی گەلانی ژێردەست دەکەن کە چەند رەگەزێکی دیموکراتیانەی بەخۆوە گرتوە کەئەمانەن:-
١/تێکۆشان دژی چەوسانەوەی نەتەوایەتی.
٢/تێکۆشان لەپێناوی سەروەری نیشتمانی.
٣/تێکۆشان دژی هەموو جۆرەکانی چەوسانەوەیەک.
٤/تێکۆشان لەپێناوی لەپێناوی دیاری کردی مافی چارەی خۆنوسین دا.
-لینین ( مەسەلەی مافی دوارۆژی گەلانی فراوان کردو باڕوی هێنا بەجیابوونەوەوی تەواوی گەل و نەتەوە ژێردەستەکانی ئەو دەوڵەتەی کەپێوەی لکێنراون، بۆ بەدیهێنانی سەربەخۆیی و دروست بوونی قەوارەی نەتەوەیی، لینین بڕوای وابو مەسەلەی نیشتیمانی تەنیا لەژێر سایەی شۆڕشی پڕۆلیتاریادا چارەسەر دەکرێ ولای وابوو مەسەلەی نیشتمانی بەشێکە لەمەسەلە گشتی یەکانی پرۆلیتاریاو بەوپێیە بەشێکە لەدیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا.)(١٦)
-زیاتر کۆمۆنیستەکان مافی چارەنوسی گەلانیان بەشێوەی دەستوری و تیۆری فورمەلە کردووە. بەڵام لەبواری پراکتیکدا هیچ هەنگاویان بۆ جێبەجێ کردنی نەناوە بەبیانووی پاراستنی سیادەی دەوڵەت و یەک پارچەیی خەباتی نێونەتەوەیی کرێکاران.
٢/ دەوڵەت و نەتەوە لەدید و بۆچونی سۆشیال-دیموکراتەوە.
آ/ دەوڵەت لەدیدوبۆچونی سۆشیال-دیموکراتەوە.
-بەبۆچونی سۆشیال-دیموکراتەکان دەوڵەت بریتیە لە (ئەرک ومافی سیاسی لە سەر بناغەی بوونی پەیوەندیەکی هاوبەش لەنێوان هاوڵاتیاندا)١٧و دەوڵەت بەپێویستیەکی بەردەوام دەزانن. لەپێناوی بەڕێوەبردنی کاروباری گەل و نەتەوەداو، پێیان وایە دەبێت دەوڵەت پێش هەموو شتێک نەتەوەیی بێت، واتە هیچ نەتەوەیەک بەبێ بوونی دەوڵەت ناتوانێ بوون و تواناوکاریگەری خۆی دەرببڕێ لەسەر ئاستی ناوچەیی و جیهاندا، بەواتایەکی تر دەوڵەت ناسنامەی نەتەوەتە.
-سۆشیال دیموکراتەکان لەرێبازی خەباتیاندا بۆ وەرگرتنی دەسەڵاتی سیاسی پەنادەبەنە بەر رێگەی نەرم و نیانی و خەباتی دیموکراسی پەرلەمانی و خەباتی فرە حیزبی.
لەگەڵ بەدەست هێنانی دەسەڵاتی سیاسیدا زیاتر ریفۆرمیستن و باوەڕیان بەهەڵتەکاندنی قەڵای دەوڵەت نییە وەکو کۆمۆنیستەکان
-(لاسال) یەکێک لەرابەرە دیارەکانی بزوتنەوەی سۆشیال دیموکرات دەربارەی  دەوڵەت وتوویەتی: ( دەوڵەت شێوازێکی چینایەتی پێوە دیارنیەو ئامرازی چەوسانەوەی چینایەتی نییە، بەڵکو دەوڵەت ئامرازی چەسپاندن و جێبەجێکردنی یاساو دادپەروەرییەو پێویستە پشتگیری دەوڵەت بکرێ و بێلایەن بکرێ بۆ پاراستنی بەرژەوەندی سەرجەم چینەکانی کۆمەڵ و بەجێ هێنانی ئەرکەکانی سەرشانی خۆی کەگەشەپێدان و بەرەو پێش بردنی کۆمەڵ و زانست و ژیانە)(١٨)
-بەلای سۆشیال و دیموکراتەکانەوە کە لەبەر ( گۆتادا) هاتوە دەڵێت (پێویستە چین و توێژەکانی کۆمەڵ بەپێی پیشەکانی خۆیان، کۆمەڵی بەرهەم هێنان دابمەزرێنن. بەیارمەتی دەوڵەت و لەژێر چاودێری رەنجدەرانی گەلدا، ئەم کۆمەڵانە هەموو بوارەکانی بەرهەم   هێنان بگرێتەوە ببێتە هۆی گەشەکردنی کۆمەڵ و چاککردنی باری ژیان و گوزەرانی خەڵک).
-( برنشتاین) کە رابەرێکی تری بزوتنەوەی سۆشیال- دیموکراتە دەربارەی دەوڵەت و دەڵێ ( بۆ گۆڕینی شێوەو ناوەڕۆکی کۆمەڵ لەسەرمایەدارییەوە بۆ سۆشیالستی، توندوتیژی وشۆڕشی چەکداری وەک تیکۆشان قبوڵ ناکرێت، چونکە ئەنجامەکانی لەخزمەتی کۆنەپارێزەکاندایە. هەر لەسەردەمی (برنشتاین) دا لەساڵی (١٨٩١) دا کۆنفرانسی ( ئیرفۆرت) بەستراو لەپەیامەکانیدا هاتوەو دەڵێت (دەوڵەت بەهیچ جۆرێک دەزگایەکی چینایەتی نیەو نابێت دەزگاکانی بەزەبری توند و تیژی تێک بشکێنرێ بەڵکۆ  دەبێت هەموو هاوڵاتیەک مافی دەنگ دان و هەڵبژاردن و نوێنەرایەتی هەبێت)٠(١٩)
-(برنشتاین) لای وابووە (شۆڕشی پیشەسازی و فراوان بوونی بنەمای فابریقەو کارگەو پیشەسازیەکان ژیانیان گۆڕیوەو بەهۆی ئەو قانونانەشەوە کەپەرلەمان و دەزگاکانی دەوڵەت دەریان کردوون، رۆژانە کرێکاران پتر ژیانیان خۆشتربووە، ئەمەش بەپێچەوانەی قسەکەی (مارکسە) کەدەڵێ پەرەسەندنی سەرمایەو کەڵەکە بوونی لەژێر چنگی بۆرجوازەکاندا دەبێتە مایەی پتر کڵۆڵ بوونی کرێکاران و مایە پووچ بوونی وردە بۆرجوازەکان و پتر بوونی رادەی زۆرانبازی و ململانێ ی چینایەتی).(٢٠)
-(کاوتسکی) کەرابەرێکی هەرە دیاری بزوتنەوەی سۆشیال- دیموکراتە باوەڕی بەدیموکراتی و ریفۆڕم هەبووە خەباتی چینایەتی پێ رەوابوە، بەڵام بەمەرجێک نەبێتە مایەی روخاندنی دەسەڵاتی دەوڵەت و رێکخراوەکانی، بەڵکو دەوڵەت دەبێت بمێنێ بۆ:
١-چەسپاندنی یاساو پارێزگاری کردنی ئاسایش
٢-پیادەکردنی بڕیارەکانی سەرخانی کۆمەڵ کەچەند دام و دەزگایەکی هەمە چەشنەن.
٣-جێ بەجێ کردنی و چەسپاندنی سۆشیالیزم و ریفۆرم لەکۆمەڵدا بەهۆی دەوڵەت و دەزگاکانیەوە دەبێت.
-کاوتسکی وای بۆ چووە کە دەبێت پەرلەمان لەجێگەی دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریا بێت، چونکە دیکتاتۆریەت هەر دیکتاتۆریەتەو ئەگەر چینی کرێکاریش بەکاری بهێنێ دوور دەکەوێتەوە لە دیموکراتی و بەپێچەوانەی خواست و مەبەستی چینی کرێکار و میللەتەوە دەبێت.
-سۆشیال دیموکراتەکان لەبارەی ئابووری وڵات و دەوڵەتەوە باوەڕیان بە بازاڕی ئازاد و هاوکاری نێوان دەوڵەت و سەرمایەدارەکان هەیە لەپێناوی گەشەکردن و بەهێزکردنی ئابوری دەوڵەتدا، لەرێگەی باجی هەڵکشاوەوە ئەدەن ئەو جیاوازیە گەورەیەی لەنێوان شێوەی ژیانی کرێکاران و زەحمەت کێشان لەلایەک و سەرمایەداران و بۆرجوازەکان لەلایەکی ترەوە وردە وردە و پلە بەپلە لەیەکتریان نزیک بخەنەوەو دادپەروەری کۆمەڵایەتی بەرقەرار بکەن لەرێگەی ئەو بوودجەو پارەیە کە دەوڵەت لەئەنجامی باجی هەڵکشاو و پڕۆژەکانیانەوە دەستی دەوکەێت.
سۆشیال- دیموکراتەکان زۆر کات پەنا دەبەنە بەر قۆستنەوەی هەل و مەرجی لەبار بۆ بردنەوەی گرەو سەرنج راکێشانی خەڵک بەلای خۆیاندا، بەمەستی دەنگ دان بۆیان لەپەرلەماندا. ئەو وڵاتەی سۆشیال- دیموکرات بەڕێوەی دەبات هەوڵ دەدات بۆ  پەروەردەکردنی گەل بەشێوەیەکی یەکسان و بێ جیاوازی.
هەروەها ڕێگە لەکارکردنی منداڵان دەگرن و هەوڵی رێکخستنی کاردەدەن لەزیندانەکاندا بۆ ئەوەی زیندانەکان بێ بەش نەبن لەمافی کارکردن، هەروەها هەوڵ دەدەن هەموو مرۆڤێک لەکۆمەڵدا یەکساندا بێت لەئەرک و مافدا و دادوەری کۆمەڵایەتی بنەمای سەرەکی بەرنامەی کارکردنیانە.
-سۆشیال دیموکراتەکان لەخەباتیان دا بڕوایان وایە کەدەبێت (دین لەدەوڵەت جیابکرێتەوەو خەڵکانی دینی نابێت لێپرسراو بن لەکاروباری دەوڵەتدا. ئەگەر لێپرسراویش بن نابێت شوێنەکانیان بۆ کاروباری ئایینی بەکار بهێنن.
دەربارەی سوپا- سۆشیال دیموکراتەکان، سوپا بەموڵکی  هەموو نەتەوە دەزانن و نابێت حزبایەتی ئاشکرای تیا بکرێت بەکار نایەت لەپێناوی پاراستنی حزبێک یاخود کەسێک بەڵکو پارێزگاری لەخاکی وڵات و قەوارەی دەوڵەت و بوونی نەتەوە دەکات.
سوشیال- دیموکراتەکان دەڵێت: ژیان بەشێوەیەکی سروشتی دەوڵەتی دروست کردووە، واتە پێویستەکانی ڕۆژانەی خەڵک و پەیوەندی نێوانیان رێکخستنی دروست کردوە و بۆتە بنەمای دەوڵەت موڵکی هەموانە وەک یەک بەبێ جیاوازی و نابێت لەرێگەی دەسەڵاتی دەوڵەتەوە چینێک چینێکی تر بچەوسێنێتەوە.
-سۆشیال- دیموکراتەکان لایان وایە ئەوانەی کاروباری دەوڵەت ئەبەن بەڕێوە دەبێت کەسانی شارەزاو پسپۆڕ بن  لەکارەکانی خۆیاندا، نەک شارەزا بن لەکاروباری حزبایەتیدا، تەنیا لەپرۆسەی کارکردندا دەردەکەوێت کێ دڵسۆزە و کێ کەم تەرخەمە.
ب/ نەتەوە لەدیدو بۆچونی سۆشیال-دیموکراتەوە
بەرای سۆشیال دیموکراتەکان (نەتەوە شتێکی پیرۆزە و بەشیوەیەکی سروشتی دروست بووەو بۆرجوازییەک دروستی نەکردوەو ئەوەش لەچەند چینێکی دژو دوژمن بەیەک دروست نەبوەو  پێک نەهاتووە. ئەو جۆرە بۆچونەی کەباسی چین و توێژی جیاجیا دەکات بەچاوی سوکەوە سەیری نەتەوە دەکات، خۆ ئەگەر (مارکس) باسی زۆرانبازی نێوان چینەکان بکات و باوەڕی پێی هەبێ، ئەوە (کاوتسکی) باسی پێشبڕکێی (منافسە) چینەکانی کۆمەڵ دەکات، کە ئەم دوو جۆرە بۆچوونەش لەیەکتری جیاوازن)٢١.
کاوتسکی باوەڕی تەواوی بەدەوڵەتی چینایەتی هەبووەو بوونی دەوڵەتی بۆ هەموو نەتەوەیەک بەمافێکی سەرەتایی و ئاسایی داناوە. سۆشیال- دیموکراتەکان بڕوای تەواویان بەمافی دیاری کردنی چارەنوسی هەر نەتەوەیەک هەیەو پشتیوانی ئەو مافەش دەکەن، بەمەرجێ ئەو نەتەوەیە لەڕێگەی ئاشتییەوە داوای سەلماندنی مافەکانی بکات. هەروەها سۆشیال-دیموکراتەکان لایان وایە کەکرێکاران ئینتیمای نەتەوایەتیان هەیەو بەپێچەوانەی بیری کۆمۆنیستەکانەوە کەدەڵێن کرێکاران نیشتمانیان نییە، بیری سۆشیال دیموکرات بیرێکی نیشتمانی و نەتەوە پەروەرانەیەو خەبات دەکات لەپێناوی سەرجەم جینەکانی کۆمەڵدا. بەمەبەستی دابین کردنی ژیانێکی ئاسودەو بەرقەرار کردنی عەدالەتی کۆمەڵایەتی.
سۆشیال- دیموکراتەکان لەکارکردندا زیاتر نەرم و نیانیان تێدایەو بەگوێرەی هەل و مەرجی تایبەتی هەر نەتەوەیەک رێبازی خەباتیان دیاری دەکەن و زیاتر لایەنی پراکتیکی دەگرن نەک لایەنی تیۆری وەکو لای کۆمۆنیستەکان باوە، واتە یەکێتیی کارکردنیان هەیە نەک یەکێتیی بیر. واتە لەپرۆسەی کارکردندا سۆسیال-دیموکراتەکان چەندین بیروباوەڕی جیاواز کۆدەکەنەوە بۆ گەشتن بەئامانجەکانیان.
سۆشیال دیموکراتەکان بڕوایان بەپێکەوە ژیانی ئاشتیانەی نێوان چینەکانی کۆمەڵ و نەتەوە هەیە و پێکەوە ژیانی ئاشتی لەگەڵ گەلانی دراوسێ و جیهانیش بەپێویست دەزان.
سۆشیال دیموکراتەکان دژی هەموو جۆرە چەوسانەیەکی نەتەوایەتین ودروست بوونی دەوڵەتی نەتەوەیی بۆ هەر نەتەوەیەک کەخەباتی بۆ بکات بەمافێکی ڕەواو ئاسایی دەزانن.
بەشی سێ یەم
(( بەراوردێک لەنێوان بۆچونی مارکسیزم لینینزم و سۆشیال دیموکراتەکان بۆ هەر دوو چەمکی دەوڵەت و نەتەوە))
آ-بەراوردێک لەدیدو بۆچوونی مارکسیزم لینینزم و سۆشیال دیموکراتەکان بۆ چەمکی دەوڵەت:
١-لای کۆمۆنیستەکان دەوڵەتی چینی حکومڕانەو لایان وایە دەوڵەت بەهەموو جۆرەکانیە (بێجگە لەدیکتاتۆریەتی پڕۆلیتار) ئامرازێکە بۆ چەوسانەوەو سەرکوت کردنی کۆمەڵانی خەڵکی زەحمەت کێشن. بەڵام سۆشیال-دیموکراتەکان دەوڵەت بەموڵکی سەرجەم چینەکانی کۆمەڵ دەزانن و ئەرکەکانیشی رێکخستنی ژیانی کۆمەڵانی خەڵک و بەرقەرار کردنی عەدالەتی کۆمەڵایەتیە.
٢-کۆمۆنیستەکان لایان وایە دەوڵەت بۆرجوازیەت دروستی کردوەو پێویستە لەسەر پرۆلیتاریا لەخەباتیان دا سەرجەم دەزگاکانی دەوڵەت تێک بشکێنن و دەوڵەتی دیکتاتۆریەتی  پڕۆلیتاریا دروست بکەن، بەڵام سۆشیال دیموکراتەکان پێچەوانەی ئەو رایەیان هەیە.
٣-کۆمۆنیستەکان بڕوایان وایە بۆ گواستنەوە لە قۆناغی سۆشیالیستی بۆ قۆناغی کۆمۆنیزم پێویستان بەدەوڵەتی دکتاتۆریەتی پرۆلیتاریایەو ئیتر لەقۆناغی کۆمۆنیزم دا دەوڵەت نامێنێ و شتەکان خۆیان خۆیان بەڕێوەدەبەن.
بەڵام سۆشیال دیموکراتەکان لایان وایە دەوڵەت ئەڵقەی گەیاندنی قۆناغەکان نییەو  بەڵکو دەوڵەت ئیدارەی منافەسەکان ئەدات، لەوبڕوایەن بۆ گەشتن بەسۆشیالیزم و عەدالەتی کۆمەڵایەتی دەبی پلە بەپلەو هەنگاو بەهەنگاو لەگەڵ ڕەوتی کۆمەڵگا بڕۆیت پێویستی بەتوندو تیژی و زەبرو زەنگ نییە، بەڵکو بەخەباتی هێمنانەو ئاشتیانە دەتوانرێت ئەو ئامانجە بەدی بهێنرێت.
٤-لای کۆمۆنیستەکان فەلسەفەی کاری دەوڵەت فەلسەفەی (مارکسیزم و لینینزم)و پەیڕەو کردنی ئابووری نەخشە کێشراوە.
بەڵام فەلسەفەی کاری سۆشیال-دیموکراتەکان فەلسەفەی (سۆشال- دیموکرات)و پەیڕەوکردنی ئابووری بازاڕی ئازادە.
٥-لای کۆمۆنیستەکان زیاتر بایەخ بەژێرخانی ئابووری دەوڵەت دەدرێ وبەفاکتەرێکی بنچینەیی گرنگ دائەنرێ و لایەنەکانیتر زۆر لاوەکین، بەڵام سۆشیال-دیموکراتەکان بێجگە لەژێرخانی ئابووری دەوڵەت بایەخی زۆر بەسەرخانی رۆشنبیری و کۆمەڵایەتی و سیاسیش ئەدەن لایان وایە کە ئەم سەرخانە ئەگەر رۆڵی لە ڕۆڵی ئابووری زیاتر  نەبێ کەمترنییە.
٦-لای کۆمۆنیستەکان هەموو ئامرازەکانی بەرهەم هێنان هەمووی موڵکی گشتین و رێگە بەموڵکداری تایبەتی نادرێ، لای سۆشیال-دیموکراتەکان بەپێچەوانەوەیە.
٧-کۆمۆنیستەکان بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت پشت بەتاکە حیزبی کۆمۆنیستی پێشتڕەو دەبەستن و رێگە بەهیچ حزبێکی تر نادەن بەشداری حوکم بکات.
بەڵام سۆشیال- دیموکراتەکان بڕوایان بەپرنسیپی فرە حزبی و هاوبەشی پەرلامانی هەیە بۆ بەڕێوەبردنی دەوڵەت.
٨-کۆمۆنیستەکان بۆ گرتنە دەستی دەسەڵاتی سیاسی پەنا دەبەنە بەر خەباتی توند و تیژ و چەکدارانە، بەڵام سۆشیال دیموکراتەکان بۆ گرتنە دەستی دەسەڵاتی سیاسی دەوڵەت رێگای خەباتی  نەرم و سیاسی و دیموکراسی پەیڕەو دەکەن.
٩-کۆمۆنیستەکان هەر لەگەڵ هاتنە سەر حکومیان دەست بەسەر مایەی سەرمایەدارەکاندا دەگرن و رێگەی کارکردنیان نادەن، بەڵام سۆشیال دیموکراتەکان رێگە لەکارکردنی سەرمایەدارەکان ناگرن، بەڵکو لەرێی باجی هەڵکشاوەوە لەسەر پرۆژەی سەرمایەداران هەوڵ دەدەن عەدالەتی کۆمەڵایەتی نێوان کرێکاران و سەرمایەداران رابگرن و ژیانی کرێکاران و سەرجەم کۆمەڵانی خەڵک خۆش بکەن،

ب-بەراوردێک لەنێوان دید و بۆچونی مارکسیزم و سۆشیال دیموکرات بۆ چەمکی نەتەوە
١-کۆمۆنیستەکان لایان وایە نەتەوە لەچيند چینێکی دژ و دوژمن بەیەک پیک هاتوە لەخەباتیاندا پشتیوانی لەخەباتی چینی پرۆلیتاریا دەکەن دژی چینی سەرمایەداران، لایان وایە مەسەلەی کێشەی نەتەوایەتی ئەرکی سەرشانی بورجوازیەتە چارەسەری بکات، بەڵام سۆشیال-دیموکراتەکان لایان وایە نەتەوەیەکی توند و تۆڵ و پێکەوە گرێدراو لەپرۆسەی خەباتیاندا خەبات بۆ سەرجەم چینەکانی کۆمەڵ دەکەن و نەتەوە پەروەرن و کێشەکانی نەتەوایەتی و چارەسەرکردنی بەئەرکی خۆیان دەزانن.
٢- کۆمۆنیستەکان لایان وایە لەئەنجامی خەباتدا پرۆلیتاریا جێگەی نەتەوە دەگرێتەوە، بەڵام سۆشیال-دیموکراتەکان لایان وایە نەتەوە شتێکی مێژوو کردە بورجوازیەت دروستی نەکردوەو کۆتایی پێ نایەت بەڵکو پرۆلیتاریاش ئینتیمای نەتەوایەتی هەیە.
٣-کۆمۆنیستەکان وەکو لایەنی یاسایی و تیۆری لەگەڵ بەدەست هێنانی چارەنوسی گەلانن بەڵام بەشێوەی پراکتیکی هەوڵیان بۆ نەداوە. بەڵام سۆشیال دیموکراتەکان وەکو لایەنی پراکتیکی لەگەڵ چارەنوسی گەلانن و بڕوایان بەجێبەجێکردنی هەیە.
٤- کۆمۆنیستەکان لەو بڕوایەدان کەنەتەوە کۆمەڵێکی هەرێمی و زمانین بەبێ پڕۆژەیەکی مێژویی تایبەت بەخۆیان، بەڵام سۆشیال دیموکراتەکان لایان وایە کەنەتەوە کۆمەڵێکن بەشێوەیەکی مێژوویی دروست بوون پەیوەندییەکانی زمان و خاک و کلتورو بەرژەوەندی هاوبەش پێکەوەیان دەبەستێ.
٥-کۆمۆنیستەکان لایان وایە ئەو ڕەگەزە دیاری کراوەی کەنەتەوە دروست دەکات هەمو کاتێک سروشتێکی سیاسی هەیە ئەویش دەوڵەتە، بەڵام سۆشیال دیموکراتەکان لایان وایە پێویستیەکانی نەتەوە بەشێوەیەکی مێژوویی دەوڵەت دروست ئەکات بۆ رێکخستنی کاروبارەکانی هاوڵاتیان ئەمەش کارێکی رەواو ئاساییە،
٦-لای کۆمۆنیستەکان نەتەوە سەرەتای هەیە و کۆتایی دێت لەقۆناغی کۆمۆنیزم دا بەڵام لای سۆشیال دیموکراتەکان نەتەوە کۆتایی نایەت و لەگەشە کردنی  بەردەوام دایە کۆمۆنیستەکان بڕوایان بەپێکەوە ژیانی چینەکانی نەتەوە نییە، بەڵام سۆشیال دیموکراتەکان بڕوایان بەپێکەوە ژیانی چینەکانی نەتەوە هەیە.

توێژینەوەکان:
{ خەلیل عەبدوڵڵا، قادر حەمە صالح، لوقمان رەئوف،بەهجەت رەئوف}