فازیل کەریم ئەحمەد (مامۆستا جەعفەر)

پێشەکی جگە لەگەشتی بێ وچانی هەوڵی تێگەیشتن لەنێوان زانستی سیاسەتناسی و کۆمەڵناسی دا، نەیتوانی لەسەر بڕوایەکی دیاری کراو سەقامگیرم کات، بەناچاری رووم کردە زانستی سۆسیۆلوگیای دەوڵەت، چونکە نەبوونی دەوڵەت زیانی گەورە بەگەشەکردنی کولتووری سیاسی دەگەێنێ و رێگەی لەدایکبوونی دامەزراوی خۆیی نادات و هەموو دەزگاکان بۆ پتەو کردنی  دەسەڵاتی ناوەندی و میکانیزمی داگیر کردنە. هەڵەیەکی گەورەیە لێکۆڵەر لەسەر مێژووی حزب یان دامەزراوی حزب بنووسێت و پێشەکی شارەزاییەکی فراوانی لە (سۆسیۆلۆگیای رێکخراو-organisation  sociology) نەبێت. راستە ئەمە زانستێکی بەربڵاو و پەل و پۆ بۆ بواری تری چالاکی مرۆڤانە دەهاوێژێ. بەڵام چاو پێ خشاندن و ئاگاداربوون، جێگای سێ و دوو کردن نییە.

پێناسەی حزب:
تێگەیشتنی ماکس ڤێبەر بۆ حزبی سیاسی ئەوەیە: حزب دامەزراوێکی سیاسییە، کە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن چالاکی دەنوێنێ. خەڵک بەشێوەیەکی ئارەزوومەندانە لەبن ئاڵاکەیدا کۆدەبنەوە. لەڕێگەی ئەم رێکخراوەوە ئەندام و هەڵبژێردەر دەتوانن بەشداری و هاوپشکایەتی لەدەسکەوت و بەرژەوەندی سیاسی و کۆمەڵایەتی و ئابووری بکەن. حزب ئامرازێکە بۆ نواندن و گەیاندنی کارتێکردنی سیاسی.. هتد. کەواتە: حزب بزووتنەوەیەکی عەفەوی کورت خایەن نییە. حزب دامەزراوێکی کۆمەڵایەتی سیاسییە، نەک دەزگایەکی دەوڵەتی. لەدەوڵەتە دیکتاتۆرییەکاندا حزبی دەوڵەت هەیە. ئەم جۆرە حزبە لەرووی پێناسەی زانستییەوە، هەروا ئاسان نییە وەکو چەمکی حزب پێناسە بکرێت.
لەکۆمەڵی دیموکراتیدا بوونی کۆمەڵێک هێزی سیاسی نەگونجاو وناکۆکی و دژ بەیەک دیاردەیەکی سروشتی پێویستە. حزب ئەندام و لایەنگر و دۆستی هەیە، ئەمانە بەرژەوەندی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتییان هەیە و دەیانەوێ حزب داواکاری و داخوازی ئەو خەڵکە دەربڕێت و هەوڵی جێبەچێ کردنی بدات. حزب نەتوانێ بەدەنگ ئەوانەوە بچێت و مشووریان بخوات و کێشەکان چارەسەر کات. بێگومان ساردی و دوور کەوتنەوەو ناڕەزایی دێتە پێشەوە. ئەندام و لایەنگر و دۆستی حزب رەنگە لەهەندێ کۆمەڵەو رێکخراوی بچوک و نهێنیدا وەکو دەروێش و سۆفی بخەون و بیروباوەڕی فەلسەفی و خەیاڵی زەردو سوور رازی ببن و ئامادەبن خۆیان لەپێناویدا بەکوشت بدەن. ماکس ڤێبەر بەم جۆرە کاری سیاسییەی گووتووە: (ژیان بۆ سیاسەت) واتە: ئەو کەسە وەکو عاشقێک یان دێوانەیەک بۆ سیاسەت کار دەکات و مەبەستی تری نییە، بەڵام حزبی گەورە لەئۆپۆزسیێۆندا بێت یان دەسەڵاتی گرتبێتە دەست، ناتوانێ تەنیا بەبیروباوەڕو و بەڵێنی دوارۆژی پڕ لەشادی و کامەرانی و سەرفرازی دڵی خەڵک رازی کات. زۆر کەس دەیەوێ لەڕێگەی حزبەوە، بەرنامەیەک بێتە دی بۆ نموونە: ماوەی هەفتەی کار چل سەعات تێنەپەڕێنێت. چاککردنەوەی باج یان مووچەی خانەنشینی یان پاراستنی ژینگە.. بەڵام خەڵکی تر هەیە دەیەوێ حزب بکاتە پرد و ئامراز بۆ ئەوەی بەپلەوپایەیەک بگات، ئەگەر لەرێگەی حزبەوە نەبێت، هەرگیز ئەو ناتوانێ ئەو پلەیە بەدەست بهێنێ. ماکس ڤێبەر بەم جۆرە کاری سیاسییەی گوتووە (ژیان لەسیاسەت)واتە: خەڵک سیاسەت دەکاتە پیشەو کارو کەسابەت بۆ ئەوەی بەبەری پیشەکەی بژێت و نان پەیدا کات.
١-یەکێتی ئارەزوومەندانەی هاوڵاتیانە، بەگوێرەی پرۆگرامێکی تایبەتی دەوێ بەئامانجێک بگات: بەشێک لەئامانجەکان نرخ و بەهای مەعنەویان هەیەو بەشێکیان جۆرێکن لەقازانج و بەرژەوەندی، بەهۆیانەوە ئەندامانی خەڵک لەرێکخراوێکدا کۆدەبنەوەو خەبات دەکەن و لەم چوارچێوەیەشدا حزبێک شێوەیەکی تایبەت وەردەگرێت،کە لەهێزە سیاسییەکانی تر جیای دەکاتەوە.
٢- هەر حزبێک جۆرێک رێکخستنی هەیە، کە لەتوندو تۆڵی، شل و خاوی، زەبرو زەنگ بەکارهێنان هێزێک لەهێزەکەی تر جیادەکاتەوەو پێی دەناسرێت. رێکخستن پەیوەندی و ژیانی ناوخۆی حزب رێک دەخات.. شێوەی رێکخستنی ناوخۆی هەر حزبێك لەدیوی دەرەوەش خۆی دەنوێنێ و رەنگ دەداتەوەو دەبێتە ئەو شەقڵ و ماکەی دەناسرێت..
٣- حزب دەتوانێت بەگوێرەی یاسا بەشداری لەهەڵبژاردن بکات و نوێنەری خۆی دانێ و یان لیستی خۆی دابەزێنێ بۆ هەڵبژاردنی نیشتمانی گشتی یان هەڵبژاردنی ناوچەیی.

ئەرکەکانی حزب
حزب دامەزراوەیەکە، کەپێکهاتووە لەژمارەیەک رێکخراوی هاوئاهەنگ و گونجاوو بەئاگا لەچالاکی یەکتر. رێکخستن و سترکتوور، یارمەتی بەدەنگهێنان وپەیوەندی و کۆکردنەوەی خەڵک دەدات بۆ بەدیهێنانی ئامانجێکی سیاسی یان دەسکەوتێکی داواکراوو خەبات بۆ کراو دەدات.  حزب لەرێگەی رێ و رەسمی یاسای رێگە پێدراوەوە وەکو دامەزراوێک هەوڵدات کۆمەڵ بەرەو پێشوە بەرێت و بیگۆڕێت: هێزێکی سیاسی نەتەوەیەکی بچووک داوای سیستێمی فیدراڵی دیموکراسی دەکات و خەباتی سەختی بۆ دەکات. ئەو ئامانجە دێتە دی لەسێبەری ئەو سیستێمە نوێیەدا، دە بەرامبەری جاران بەشی ئەو گەلە لەداهاتی نەتەوەیی زیاد دەکات. هەزاران پرۆژەی ئاوەدانکردنەوە جێبەجێ دەکرێت..کەواتە: کۆمەڵ لەرێگەی دەسکەوتێکی سیاسییەوە یان گۆڕاندنی سیستێمی سیاسیەوە، دەبووژێتەوەو گۆڕانی کۆمەڵایەتی بەسەردا دێ ئەم بوژانەوە ئابووری و کۆمەڵایەتییە، هەندێ جار دیاردەی خراپیش لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت.. ئنجا دەبێت رێکخراوێکی ئەو حزبە پلانی گۆڕاندنی تر دانێ و رێگەی هەڵگەڕانەوەو پاشەکشەو چاونووقاندن لەئاست دەرکەوتە دزێوەکان، بدرێت.  بووژانەوەی ئابووری، بەرزکردنەوەی ئاستی ژیانی خەڵکی تێدا بەدی دەکرێت، لەئاستێکی نزمەوە بۆ بەرزتر! هەژارێک رەنگە بەنان و دۆ رازی بێت و هەزار جاریش شوکرانە بژیربێت. ئەو کەسەی نان و دۆ بخوات، بیر لەوە ناکاتەوە دەست بەسابوون بشوات! ((روناکبیر))ێک مووچەکەی دە ئەوەندی جارانی لێ هات، رەنگە دەجۆرە شامپۆ و رۆن و گوڵاو پاش نانی نیوەڕۆ بەکاربهێنێت. ئەگەر دوکاندار شووتییەکەی بۆ نەکاتە نێو عەلاگەی نایلۆنەوە رازی نەبێت و پێیی باشە هەرچی خواردنی هەیە، هەمووی بەنایلۆن پێچرابێتەوە......هتد واتە: کێشەی ژینگە بەزەقی دێتە پێشەوەو دەبێ دەسەڵاتی سیاسی بەرپرسیارو رێکخراوە حزبییەکان قبوڵی بەشداریکردن لەگۆراندنی دیاردە نوێکەی ((ژینگە)) لێ هەڵکەن و نەهێڵن ((دیاردەی)) نوێ بەرەو ئاستێک بڕوات، کەس نەتوانێ کۆنترۆڵی کات ئەم زنجیرەیە لەکار و کاردانەوە و کارتێکردنی حزب لەکۆمەڵ و سیستێمی سیاسی، هەندێ دەزگای دەوڵەتیش گۆڕانی بەسەردا دێت. دەوڵەت گۆڕا، حزبیش ناتوانێ خۆی لەپرۆسەی گۆڕانکاریدا، کەنار بگرێت. واتە: ناو بژی کردن و میانەگەریە لەنێوان کۆمەڵ و دەزگا جیاجیاکانی دەوڵەت دا، دەبێت. هاوئاهەنگی کۆمەڵ و دەوڵەت و ئەرکی حزب هاریکاری و گەیاندنی دەنگی لایەکە بەلاکەی تر. حزب بەم شێوەیەی خوارەوە ئەرکی خۆی دیاری دەکات: لەناو کۆمەڵدا پێویستی کۆمەڵایەتی زۆر جیاوازی هەیە. بۆ نموونە: بوونی بەرژەوەندی ناکۆک و دژ بەیەک و تێکچڕژاو. حزبێک دێت و بەوردی لەکێشەکان دەکۆڵێتەوە. بۆ ئەم مەبەستە لیژنەیەک یان چەند کۆمیتەیەک بۆ لێکوڵینەوەو پلاندانان پێکدێت. زۆرجار لەناو یەک حزبدا چەندین دەستەو تاقم و ئایدێۆلۆجیای جیاواز هەبووە. باڵێک خۆی بەدینی داناوەو باڵێک بڕوای بە رژێمی سۆسیالیستی و رێکخراوی کرێکاران هەبووەو.....هتد. ئەم دیاردەیە لەناو حزبی سۆسیال دیموکراتی ئەڵمانی لەسەردەمی کۆماری ڤایماردا هەبووە. رەنگە ئێستا لەتورکیا و هیندستان و مەکسیک لەم جۆرە هێزە هەبێت. ئەرکی سەرکردەی خاوەن کاریزما ئەوەیە، باڵە جیاجیاکان لەسەر یەک پرۆگرام رێکبخات،نەک (تەکەتل )و (تەکەتلبازی) دەروونی حزب داوەشێنێ. شێلە بەڕەکە بەلایەکدا راکێشێ و هیچ کەس لەهەورازی خۆی بەپیاو نەزانێ...

پێکهاتنی نوخبە
مەبەست لەنوخبە ( ئیلیت_(Elite  ئەو دەستە پێشەنگەیە لەناو  خەڵکی سیاسی دا، کە کاری سیاسی گرنگ و بایەخداریان پێ دەسپێردرێت.  لەکاتی هەڵبژاردندا هەر حزبێک ژمارەیەک کەسایەتی کۆن و نوێ ( کاندید) دەکات بۆ ئەوەی، لەلایەن هەڵبژێرەوە دەنگیان پێ بدرێت . ئەوانەی دێنە سەر شانۆی هەڵبژاردن و دەکەونە بەر عەدەسەی کامێراو تەلەفیزۆن و سەر سایدی ئینتەرنێت، ئیدی بە یەکێک لەنوخبەی سیاسی گۆڵبژێر دادەنرێن و پۆستی دەوڵەتی و سیاسیان پێ دەسپێردرێت.
٣-لیگیتیماسیۆن: شەرییعەت وەرگرتن .  یەکێک لەئەرکە سەرەکییەکانی حزب بریتییە لەشەرعییەت پێ دان و شرعییەت پێ بەخشین. هێزی سیاسی ئۆروپی لەسەرو بەندی هەڵبژاردندا و لەڕێگەی هاریکاری و پەیوەندی بەدەزگا گرنگەکانی سیستمی سیاسی و دەوڵەتییەوە، پرۆسەی سیاسی و ئەنجامەکانی شێوەی شەرعی وەردەگرێت.  ئەرکی حزبە بڕیارێک، کەپێشتر قەناعەتی پێکردووە، لەناو پەرلەماندا دەنگی لەسەر بدرێت و پەسەند بکرێت. بڕیار لەپەرلەمانەوە دەرچوو، دەبێ لەلایەن هێزی سیاسییەوە، بەکارێکی عەقڵانی دانرێت و لەناو ئامرازەکانی میدیا و کۆڕو کۆمەڵدا بەبڕیارێکی پێویست و بەسوود دانرێت ئەمە هەر خۆی کاری حزبە، دەوری میانگەری و ناوبژی کردن بگیرێت و تەوافوق لەنێوان بەرژەوەندییە ناکۆک و دژەکاندا دروست بکات. لەم رێگەیەوە هێزی سیاسی دەتوانێت نەک تەنیا هاوڵاتیان بەشداری لەپرۆسەی ویست داڕشتن بکەن، بەڵکو گروپ و دەستەی ئۆپۆزسیۆن و رەخنەگرانی دژ بەڕژێمەکە بواریان پێ بدرێت.

حزب و میدیۆکراتی
مەبەست لەمیدیۆکراتی: دەسەڵاتی میدیایە کە لەوڵاتە رۆژاواییەکاندا دەورێکی گرنگ دەگێڕێت، لەپەرەپێدانی دروستبوونی(شەفافیەت)و. چاودێری کردنی سەرجەمی پرۆسەی دەسەڵاتی جێبەجێکردن (دەسەلاتی تەنفیزی) یان بەئاگابوون لەپرۆسەی بڕیار داڕشتن دا...هتد میدیۆکراتی ئەمڕۆ دەسەڵاتێکی گەورەیە، دەتوانێت تەنیا ئامرازی دەسەڵاتی تەنفیزی نەبێت، تا رادەیەک سەربەخۆ و ئۆتۆنۆم بێت . لە ئەمریکا و ئۆروپادا دەسەڵاتی ئابووری چەندین رایەڵی لەگەڵ میدیۆکراتیدا هەیە بۆ نموونە شەریکەی بەرهەمهێنانی جگەرە، ساڵی دەیان ملیۆن دۆلار بۆ فرۆشتنی پاکەتی جگەرە تەرخان دەکات. شەریکەی ئۆتۆمبیل و کۆکا کۆلاش بەهەمان شێوەیە لەگەڵ جیهانی میدیادا چەندین پرد و پەیوەندییان هەیە هەڵژاردنی سلڤیۆ بیرلکسکۆنی لە ئیتاڵیادا، کەیەکێکە موڵتی ملیاردێرەکانی میدیا، توانی ئەو جیهانە بۆ دەسەڵات بەدەستەوەگرتن تەرخان بکات و  دووجار بۆ  پۆستی سەرۆک وەزیران هەڵبژێردرێت. ئەم رووداوە، واتە: دەسەڵاتدارێکی میدیۆکراتی، بەسوار شەپۆلی ئامرازەکانی میدیا، لەلایەن گەلەوە بۆ پێشەوایەکی سیاسی دەنگی پێ دەدرێت، ئاماژەیەکی روونە بۆ هێزی میدیا بەرامبەر دەسەڵاتی تەنفیزی میدیای سەربەخۆ دەتوانێت "کونە مشک" لەدەسەڵاتی تەنفیزی بکاتە "قەیسەری"، ئەگەر ئەو دەسەڵاتە پێی خوار دانا یان دەزگایەکی دیاری کراو یان بەرپرسیارێکی حکوومەت، بەبەڵگە، یاسای پێشێل کرد میدیا بەتۆپ و راکێتی قورس و سووک بنکەکانی "بەرتیل خواردن" و دەسەڵات بەناڕاستی بەکارهێنان و تاوان دەستدرێژی بۆ سەر موڵک و ماڵ و نامووسی خەڵک، دادەگرێتەوە هەر حیزبێکی ئۆپۆزسیۆن بتوانێت، هەڵە و کەموکوڕی حکوومەت، بەزەقی بخاتە بەرچاوی کۆمەڵانی خەڵک و ئەلتەرناتیڤی باشتر پێشکەش کات، دەتوانێت حکوومەت تووشی دۆڕاندن بکات.
یەکەم شۆڕشی میدیا
٠هەر لەو ڕۆژەوە گوتنببێرگ (١٣٩٧- ١٤٦٨) لەشاری ماینزMainz دەزگای چاپی داهێنا. مۆنۆپۆلی کتێبی دەستنووس لەدەست تۆێژیکی کۆمەڵایەتی بەرتەسک،دەرچوو . موڵکایەتی کتێب لەدەست توێژێکی کۆمەڵایەتی بەرتەسکی خوێندەوارانی شاری هەژار ئازاد کرا. لەوڵاتێکی وەکو ئەڵمانیادا، بەدرێژایی سەدەی پازدە، چل هەزار دانە کتێب بڵاوکرایەوە هەر لەم سەردەمەشەوە گروپە سیاسسەکان بە هەزاران بەناو شارەکاندا بڵاوکراوەی هاندەری سیاسیان بەلێشاو دەگەیاندە کۆمەڵانی خەڵک.
ئەم شۆڕشە تەکنیکیەی میدیا، کۆمەڵی بەچڕوپڕی گۆڕاند. هەل و مەرجی گونجاوی بۆ بزاڤی رێنیسانس و ریفۆرماسیۆن رەخساندن و سەرکەوتنی مسۆگەر کرد یەکێک لەهۆکارە سەرەکییەکانی پێشکەوتنی جووڵانەوەی ( ریفۆرماسیۆن _Reformation) کاریگەرێتی هێزی سیحری دەزگای چاپخانە بوو بەسایەی چاپەوە "بۆ زمانی ئەڵمانی لەلایەن مارتن لوتەرەوە وەرگێڕدراو هەزاران دانەی لەیەک کاتدا بەردەستی خوێنەران کەوت و نەهێڵرا دەسنووسەکە تۆزی لێ بنیشێت و لەگۆشەو کون و ڤوژبنی کەنیسەیەکدا مۆرانە لێی بدات.. پێش لوتەر چەندین کەسی تر "کتێبی پیرۆز"یان وەرگێڕانەکەی لوتەر بەختیان یار نەبووە و چانووسیان دیار نییە ئەم شۆڕشە تەکنیکییە مەزنە بێدەنگەی گوتنبێرگ، بەقووڵی رەوتی مێژووی گۆڕی و زەمینەی خۆشکرد بۆ شۆڕشی پیشەسازی و داهێنانی سەرجەمی میدیای گۆڕیوە دەسەڵاتی ئینتەرنێت و سەتەلایدی ئاسمانی و..تاد. دەسەڵاتی بۆ دوورترین خاڵی سەر رووی زەمین دەگات و دەتوانێت پەیوەندی بە بازنەیەکی دەسەڵاتی هەر دەزگایەکی دەوڵەتییەوە یان نادەوڵەتییەوە، لەهەر کوێیەک بێت، ببەستێت، بەمەرجێک ئەو دامەزراوە ساید و ئیمێڵی  هەبێت. واتە: هەندێ سنووری بینراوو نەبینراو سڕاوەتەوە و هیچ کۆسپێک لەرێگەی پەیوەندی و ئاگادارکردنەوە و زانیاری وەرگرتن و زانیاری پێ گەیاندنەوە نەماوە جیهانی میدیا، یەکێکە لەدەوروبەرو ژینگەی کۆمەڵایەتی و فیکری حیزب بەبێ میدیا، حیزب دامەزراوێکی نیمچە خێڵەکی سەدەی ناوەڕاستەکانە ئەو حیزبەی تەنیا تایپ و رۆنیۆکی شکاوی هەیە و دەتوانێ مانگانە رۆژنامەیەک دەرکات، دەتوانێ بەگوێرەی هێزی هێڵی سیاسی، بەشداری چالاکانە لەپرۆسەی پێکهاتن و دروستبوونی بیروڕای گشتی و گۆڕانکاری سیاسی بنەڕەتی بکات حیزبێک دەیان کەناڵی ئاسمانی تەلەفیزۆنی و سەنتەری ئینتەرنێت و ڕۆژنامەو بڵاوکراوەی کارامەی هەبێت، گەر هێڵی سیاسی ناڕاست بێت و پشتی لەکۆمەڵانی خەڵک کردبێت و دەزگاکانی میدیا بۆ شێواندنی راستی و تەفرەدان و هەڵخەڵەتاندنی خەڵک بێت، دیارە ئەم جۆرە "میدیا"یە کاریگەرییەکی دیاریکراوی هەیەو ناتوانێت راستی لەجەماوەر تاسەر بشارێتەوە. حیزبە ئۆروپیەکان میدیای خۆیان هەیە و چەندین داو و دەزگای نزیک و دۆست و هاوبیریان هەیە، بەڵام سەرجەمی میدیای حزب لەچاو میدیای ئۆتۆنۆم و سەربەخۆ، زۆر بچووک و بێبایەخە..پرد و پەیوەندی و رایەڵی بینراو و نەبینراو لەنێوان حزب و میدیۆکراتیدا هەیە.   هەردوولا پێویستیان بەیەکترە و حیزب ناتوانێ ماڵئاوایی لەمیدیا بکات و دەستبەرداری بێت. میدیا دەوری خۆی هەیە لەبەرزبوونەوەو داکشانی ئەستێرە سەرکردەی سیاسی یان حزبەکەی و بەبێ پیرۆزبایی و پشتیوانی میدیا، رەنگە حیزب، هەر یەکەم هەنگاوی، سەرجەمی پلانەکانی وردو خاش بێت.
لەرۆژاوادا لەماوەی پاش دووەمین جەنگی جیهانی٥٠٪ی دەزگاکانی چاودێری میدیا گشتی لەبن دەستی نوێنەرانی دەوڵەت و پەرلەماندا بوون. ئەرکی نوێنەرانی کۆمەڵی مەدەنی ئەوە بووە، بتوانن هەوسەنگی بەرژەوەندی جۆراوجۆر راگرن. پاشان ژمارەیەک کەناڵ و دەزگای تایبەت سەریان هەڵدا،  کەبەلای کەمەوە راستەوخۆ لەبن سێبەری ساباتی هێزە سیاسییەکان و دەوڵەت و پەرلەمان نەبوون لەوڵاتە بەناو سۆسیالستی و دەوڵەتە ناسیۆنالیستە دیکتاتۆرییە تۆتالیتارەکان دا، سەرجەمی دامەزراوەی میدیا بەدەست جیهازی بیرۆکراسی دەوڵەت یان تەکە کەسێکەوە بوو. لەناو ئەم جۆرە سیستێمەدا ئۆپۆزسیۆن چکۆلەترین دەقەی نەبووە، لەوێوە دەنگی خۆی بگەیەنێتە خەڵک زۆرجار ژیان کراوەتە زیندانێکی گەورە، بەملیۆن مرۆڤ کراونەتە قوربانی سیاسەتێکی ناڕاست.. حزب داو و دەزگایەکی بێهەست و گیان نییە، کەتەنیا بەرژەوەندی تاکە کەسێک یان دەستەیەکی بەرتەسک لەبەرچاو بگرێت و بەرژەوەندی زۆربەی زۆری کۆمەڵانی خەڵک پشت گوێ بخات.  رەنگە کارگەیەک بتوانێت کاڵایەکی خراپ و ناپەسەند بخاتە بازاڕەوە و پاش ماوەیەکی کورت لەسەر شانۆ ئاوابێت حیزبێک ناتوانێت ستراتیجی درۆ و تەفرەنەدان و شێواندنی راستی بگرێتەبەرو بەرژەوەندی و بیروباوەڕی زۆربەی زۆری کۆمەڵانی خەڵک لەبەرچاو نەگرێت ئەمڕۆ لەکوردستاندا هەموو خەڵک داوای فیدراڵی ودیموکراسی و مافی چارەنووس دەکات، رێکخراوێکی گەورە یان بچووک ناتوانێت دروشمی "ئۆتۆنۆمی بۆ کوردستان"و"لامەرکەزی" هەر حیزبێك بیەوێت شەڕی برا کوژی هەڵگیرسێنێت و دەسەڵاتی نا دیموکراسی بسەپێنێت، تووشی بورکانی نەفرەت و پەلاماری توند دەبێت کاری سەرۆک حیزب و مەکتەب سیاسی لەسەما کردنی سەرپەت ( ئەگرۆپاتیک) دەچێت. هەر هەنگاونانێک پێویستی بەراگرتنی بەلانس هەیە. یەک چرکە راگرتنی بەلانس بیر بچێتەوە، سەماکەری سەرپەت، تووشی شڵەژان و پڕووکان و بەربوونە خوارەوە دەبێت، حیزب نابێت خۆی لەجەماوەر دابڕێت، بەبیانووی بزربوون لەتەپ و تۆزی کاروباری بیرۆکراسی ڕۆژانەدا یان "وەهم" و تراویلکەی جێبەجێکردنی سەرجەمی ئەرکەکان لەلایەن ژمارەیەکی کەمی سەرکردەوە، بەبێ بوونی ( شەفافیەت). سەردەمی ئێستای ئێمە سەردەمی بەڕێوەبردنی کاری دەوڵەتی و بیرۆکراسییە، رێکخستن و بەڕێوەبەرایەتی مۆدێرن و زانستی گرنگە. بیرکردنەوە و مێتۆلۆگیای شاخ بەسەرچوو هەیکەل و شیوەی پەیوەندی سترکتووری خێڵ، پێش قۆناخی دروستبوونی دەوڵەتە ئەم جۆرە پێکهاتە، پێکهاتێکی دژ بەگەشەکردن و بەرەو پێشەوە چوونی کۆمەڵی نوێیەو رەنگە لەمەودوا رێگر و کۆسپ بێت و پڕۆژە و خەوناکانی داهاتوومان هەڵدێرێت راستە کۆمەڵی کوردستان لەچاو کۆمەڵی رۆژاوادا دواکەوتووەو پێویستە هەست و نەستی خەڵک بەدروشم و کردەوەی "بان چەپ" و زیادەڕۆیی، نەڕوشێنرێت. بەڵام نابێ لەهەمان کاتدا، بەخۆشاردنەوە لەبن دروشمی "خۆ گونجاندن" جڵەوی شەپۆلی زیندوو کردنەوەی کولتووری عەشیرەتگەری شلکردبێتەوە.
 دەسەڵات نابێت رێگە بەشێوە بەجێماوە ودواکەوتووەکان بدات، پرۆسەی مۆدێرن و مافی مرۆڤ و پێشکەوتن پێشێل بکەن ئاشکرایە دەسەڵاتێکی سیاسی هۆشیار و ئاگا نابێت لەهەندێ دیاردەی کۆن بچێتە سەنگەرەوە لەهەندێ دەوڵتی بەناو سۆسیالیستی باتانک و بلدۆزەرەوە پەلاماری مزگەوت و کەنیسەیان دا، پاش حەفتا ساڵ، خەڵک گەڕایەوە سەر دروستکردنەوەی پەرستگاو بنەما ئەسڵییەکانی خۆیان!

مۆدێلی لەسەرەوە بۆ خوارەوە
مۆدێلی لەسەرەوە بۆ خوارەوە Top-down-Modell ئەم مۆدێلە بۆ شێوەی پەیوەندی نێوان دەسەڵاتی سیاسی و میدیا، بەگشتی هێزی کارای سیاسی چالاک لەبەرچاو دەگرێت:
واتە: حکوومەت و حیزب و رێکخراوە سیاسییەکان.   بەبڕیاری ئەمانە (جیهانی واقیعی) کاریتێدەکرێت .   ئەمانە تێبینی و دەنگ بەرزکردنەوەو داواکارییەکان بۆ چوارچێوەیەکی سیاسی مشت و ماڵ دەکەن.    لەڕێگەی میدیاوە بڕیارەکان دەخرێتە بەردەست جەماوەر حکوومەت و هێزە سیاسییەکان بەگوێرەی "هەرەم"یان (تاڤگەی پێپلیکەیی) سیاسی بڕیار دەردەکات: میزانییەی ماڵداری نەتەوەیی ماڵئاوایی لێدەکرێت یاسا دادەڕێژرێت بەشێوەی ئامۆژگاری و چۆنێتی هەڵسوڕاندن دیاری دەکرێت.. ئەمە سەرجەمی ئەجەندەی سیاسییەکان ((AGENDA کە لەڕێگەی ئامرازەکانی میدیاوە بۆ ناو کۆمەڵانی خەڵک دادەبەزێنرێت.
ئەجندەی سیاسی(حکومت، حیزب)ئەجندەی میدیا ئەجندەی جەماوەر
هۆی بایەخپێدانی دەوری حکوومەت و حیزب لەپرۆسەی پەیوەندیدا ((Communikation Parocess ئەوەیە. سەرکردە و نۆێنەرو گوتەبێژی رێکخراوێکی سیاسی، کەسانێکی چالاک و کارا و بکەن: ئەمانە کۆنگرەی رۆژنامەوانی دەگێڕن، کۆنفرانسی حیزبی پێکدەهێنن و گفتوگۆی رۆژنامەوانی و تەلەفزیۆنیان لەگەڵدا دەکرێت و لەپەرلەماندا دەنگ لەسەر بڕیارەکان دەدەن.
بەرژەوەندی هێزە سیاسییەکان لەوەدایە:
بابەت و پرسیاری بنەمایی بدۆزرێتەوە، بۆ سەرنجڕاکێشان و هۆشیاری کردنەوەی کۆمەڵانی خەڵک و دەستەبەر کردنی و لەلایەن جەماوەرەوە، ڕەزامەندی و پەسەندکردنی گشتی لەسەر بێت لەوڵاتە رۆژاواییەکاندا ئەنجومەن (کۆمسیۆن)ی تایبەت بۆ ئەم کارە پێکدێت و سەنتەری راپرسی(دیمۆسکۆپی) بۆ تێگەیشتنی بیروڕای خەڵک، دەخریتە گەڕ لەوڵاتە ئۆروپییەکانیشدا حیزبی خاوەن دەسەڵات وحیزبی ئۆپۆزسیۆن، ناتوانێت شان بەشانی یەکتر دانرێت.  حیزبی حکومڕان، سەرچاوەیەکی مادی و بەشەری زۆرتری لەبن دەستداتە، بۆ نموونە دەزگای رۆژنامەوانی و زانیاری دەوڵەتی . روونیشە ئەوەی حکومەتی بەدەستەوە بێت، کارمەند و خەڵکی زۆرتری لەبەر دەستدایە. حیزبی دەسەڵاتدار دەتوانێ کۆمیتە حکومەتییەکان لەگەڵ لیژنەی حیزبیدا، پێکەوە بجوڵێنێتەوە توانای جووڵانەوەو دەستپێشکەری حکومەت زۆرترەو ڕەنگە لەهەڵبژاردنی کێشە و بابەتی ئابووری و کۆمەڵایەتیدا باڵا دەستربێت و بۆی بلوێت قەڵەمبازی گەورەتر بدات .  هێزەکانی ئۆپۆزسیۆن لەهەڵس و کەوت لەگەڵ ئەجندە سیاسییەکانداستراتیجییەکی پڕ کەم و کوڕییان هەیە، چونکە دەتوانن تەنیا بەدەم و سەرزارەکی ئەلتەرناتیڤ پێشکەش بکەن، بەڵام ناتوانن بەکردەوە هیچ کارێک بکەن ئەوان هەوڵی ئەوە دەدەن بەدەور پرۆگرامەکەیاندا ئاپۆرەیەک کۆکەنەوە خەبات لەپێناوی عەدالەت و یەکسانی و ئاشتی وئازادی.. هتد.
 
مۆدێلی میدیۆکراتی
مەبەست لەمیدیۆکراتی (Mediokratie Modell) ئەوەیە، ئامرازی بەربڵاوەکانی میدیا، بەڵای کەمەوە وەکو(دەسەڵاتی چوارەم) فەرمانڕەوایی دەکات تەنانەت ئەم دەستەڵاتە جۆرێکە لەدەسەڵاتی هەورازی دەسەڵاتەکان ئەم دەستەڵاتە کارتێکردنی خۆی هەیە بۆ سەر ئەجندەی سیاسی( حکومەت و حیزبەکان) بەرامبەر سیاسییەکان بۆ(سەرەوە)و بەرامبەر کۆمەڵانی خەڵک بۆ (خوارەوە) میدیا دەتوانێت زانیاری بابەتییانە بۆ بابەتێکی تەنکی کات بەسەر بردن بگۆڕیت. بابەتی سیاسی بۆ کێشەی نێوان کەسایەتییە سیاسییەکان، بەگوێرەی ناچاری کاری تەلەفزیۆنی، بگۆڕێت.

گرنگترین تایبەتمەندی گۆڕانی میدیا دەبێ چی بێت؟
جارێ پێش هەموو شتێ پێویستە ئەوە بزانرێت، کە میدیا هەمیشە گرنگ بووە، هەر لەو کاتەوە لەناو شارەکاندا چینی بۆرجوازی چالاکی فیکری نواندووەو بیروڕای خۆی دەربڕیووە. جگە لەمە تەنیا گۆڕانی پێکهاتەو سترەکتووری بیروڕای گشتی لەدیسکۆرسی بۆرجوازییەوە بۆ ئامرازی گشتی راگەیاندنی جەماوەری دەستەبەر نەکراوە ( بەگوێرەی بۆچوونی هابەرماس کەساڵی ١٩٧٠ نووسیوویەتی).
لەوڵاتە ئۆروپییەکاندا میدیا هەر ساڵی ١٨٤٨ تا تەقینەوەی (میدیای ئەلکترۆنی) هەمیشە لەگۆڕاندا بووەو هەندێ جار قەڵەمبازی کوتوپڕی بەخۆیەوە بینیوە. ئەو تەقیینەوەیەی ئەمرۆ بەچاوی خۆمانی دەبینین، شێوەو ناوەڕۆکیش دەگرێتەوە. ئێمە گەر ئەڵمانیای رۆژاوا وەکو نموونە وەرگرین: ساڵی ١٩٨٠ میدیای چاپکراو لەوێ-گۆڤاری خەڵک ٢٧٢ جۆرە گۆڤار بەرچاو دەکەوێت، ١٩٩٠ واتە: لەماوی دە ساڵدا ئەم ژمارەیە دەبێتە ٥٤٦ گۆڤاری خەڵک. ساڵی ١٩٨٠ ژمارەی گۆڤاری تایبەت (متخصص)تەنیا ٧٤٥ جۆرە گۆڤار بووە، کەچی ساڵی ١٩٩٠ ژمارەکە گەیشتۆتە ٨٦٦ گۆڤار. ئەمە سەبارەت بە بەشێك لەمیدیای بینراو یان چاپکراو، کەتەقینەوەو پەرەسەندنی پێویستە شان بەشانی پەرەسەندنی تەلەفزیۆن و کەناڵە ئاسمانییەکان دانرێت تا ساڵی ١٩٨٠ لەئەڵمانیادا تەنیا دوو پرۆگرامی تەلەفزیۆنی هەبوو. یەک پڕۆگرامی کولتووری ناوچەییش هەبوو. ساڵی ١٩٩٠ واتە: تەنیا لەماوەی دەساڵدا، ژمارەی کەناڵە تەلەفزیۆنیە نادەوڵەتی- بازرگانییەکان گەشتنە ١٥٠ کەناڵ ریکلامی سیاسی زۆر بەچڕی رەچاو دەکرێت میدیا وەکو زەڕەبینێکی یەکجار مەزنی لێهاتووە: لەم رێگەیەوە هێزە سیاسییەکان دەتوانن تیشکی سەرنج وئاگایی خەڵک بۆلای خۆیان راکێشن پەرەسەندن و تەنینەوەی تۆڕی راگەیاندن، رەنگە لەخەرمانی هێز و دڵسۆز کەم بکاتەوە: لەبن بریق و باقی رەنگاو رەنگی میدیادا لێشاوی دەنگدەران، لەنێوان بەرەی ناکۆکی حیزبەکاندا، جێگۆڕکی دەکەن هەندێ جار جڵەوی ئەسپی راگەیاندن لەدەست سەرکردایەتی هێزە سیاسییەکان دەترازێت: تەوژمێک بەسەر ئەویتردا زاڵ دەبێت، یەکێکی تر بەخێراتر تێ دەپەڕێت میدیا نەیتوانیوە تەنیا لەنێوان حیزب و جەماوەردا سەنگەرێکی ناوەندی بۆخۆی داگیر بکات، بەڵکوو دەستی بەسەر رووبەرێکی گەورەی رایەڵ و پەیوەندی ناوخۆی حیزبیشی گرتووە.     ئەم سەردەمە گوڵزاری ئۆرگان و گۆڤارو رۆژنامەکانی حیزب لەهەڵوەرین و ژاکانن. مێزگرد و ئێوارە کۆڕی حیزب لەسۆنگەی بێمیوانیدا باوێشک دەدات سایدی ئینتەرنێت و کەناڵە ئاسمانییەکان، زانیاری گەرم و گوڕتر و زیندووتر پێشکەش دەکەن.

مۆدێلی لەخوارەوە بۆ سەرەوە
بۆدێلی لەخوارەوە بۆ سەرەوە (Bottom- up Modell) پشت بەسەرەتای دیموکراسی کلاسیکی دەبەستێت: هاوڵاتی، دەنگدەر، گەل،کۆمەڵانی خەڵک، جەماوەر- ناوی هەر چۆن دەنرێت بابنێرێت- خۆی لە "جیهانی واقعی" وەردەگرێت، لەم رێگەیەوە کاردەکاتە سەر بیرڕای گشتی .  بیروڕای گشتی بەشێوەیەکی راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لەڕێگەی میدیایەوە کاریگەری بۆ سەر سیاسی و حیزبەکان هەیە. بەگوێرەی دیموکراسی کلاسیکی کۆمەڵانی خەڵک نوێنەری خۆیان هەڵدەبژێرن. نوێنەران دەبنە ئەندامی پەرلەمان و لەوێ لەبری "گەل_دیمۆ_Demo) دەدوێن و داواکاری خەڵک بەمەلیک دەگەێنن گەل ئەمڕۆ ناتوانێ راستەوخۆ، بەئاسانی، دەستی بەنوێنەرەکانی خۆی یان دەسەڵاتدارانی رژێم بگات. ئەوە دەزگاو دامەزراوەکانی میدیایە، لەنێوان گەل و سەرکردەی حیزب و حکومەتدا"میانگەری" دەکات و داواکاری خەڵک، بەئەجندەی سیاسی دەگەیەنێت. ئەوەشمان بیرنەچێت، هاوڵاتی لەڕێگەی هەڵبژاردنەوە، کەناڵێکی راستەوخۆی هەیە: ویستی سیاسەتی بەدیموکراتی هەڵبژێردراو، کاریگەرێتی خۆی لەسەر رووداوەکان هەیە کارکردنە سەر نوێنەران، کار و بەرنامەی بەدوادا دێ. دەنگداران هەست بەهەر گۆڕانکارییەک دەکەن، چاکەو خراپەش تێبێنی  دەکرێت.

 ئەجندەی خوێنەرەوەی سیاسی
هێزە سیاسییەکان کەسانی لێزان و شارەزای بواری پەیوەندی ئەلیکترۆنی و پسپۆڕی بواری رۆژنامەوانی رەوانەی هەموو دەزگا تەلەفزیۆنی و کناڵە ئاسمانییەکان دەکەن، کەەدەوڵەتەوە نزیکن. کاری ئەمانە ئەوەیە حیزب دەست بەسەر بەشێکی میدیای بینراو و بیستراودا بگێرێت. ئەو رۆژنامە نووسانە جێگەی متمانەو بڕوایان نەبێت و لەسەر هێلی سیاسی ئەواندا نەڕوات، لەێ وەرناگیرێت. ئەرکی ئەمانە ئەوەیە: رووداوێک وەکو سمبوڵێکی سیاسی بدۆزنەوە، بۆ ئەوەی میدیاش فووی پێدا بکات لێرەدا میدیا، بەم شێوازە ئەجندەی سیاسی و هاوڵاتیان دەخاتە بن تەوژمی گوشارەوە، لەبری زانیاری بابەتی و دەنگوباسی ورد و بەسوود، سەرنجی کۆمەڵانی خەڵک بۆ باڵۆنی رووداوێکی بێ بایەخ رادەکێشێ و بەگران پێیانی دەفرۆشێت.  ئەگەر حیزب ومیدیا بتوانن ئەوەندە کاریگەرایەتی بنوێنن، ئەی هاوڵاتی چی بکات؟ بێگومان هەندی بۆچوون لەم بارەیەوە هەیە،دژی بەشێک لە (مۆدێلی لەخوارەوە بۆ سەرەوە)یە. بەبازرگانی کردنی دەزگا تەلەفزیۆنی و کەناڵە ئاسمانییەکان، دەبینین پەیوەندی بازاڕ- کڕیار زاڵە، کەرووی بینەران بەرەو ئەو شوێنە رادەی چۆنایەتی باشتر بێت. لێرەدا تێگەیشتن و ئارەزووی خەڵک بەپێوەری تەلەفزیۆن هەڵگردن دەپێورێت   ژمارەی تەلەفزیۆن پێکردن، چەنە زۆر بوو بەبەڵگەی ئارەزووی بینین و زۆری بینەران دادەنرێت. دیارە نابێ قورسایی زۆر بخرێتە ئەستۆی جەماوەر زۆربەی زۆری مرۆڤی ڕۆژئاوایی سیاسەت دەورێکی لاوەکی لەژیاندا دەگێڕێت .   ئەو رووداوی شەخسی خۆی و پەیوەندی ناوکۆیی بەدەوروبەری کۆمەڵایەتییەوە پتر کاری تێدەکات. ئەوانەی زۆرتر سەیری تەلەفزیۆن دکەن، کەسانی ناسیاسین، لەهەمان کاتدا ئەمانە لەرووی کۆمەڵایەتییەوە، لەتوێژەکانی سەرەوەی کۆمەڵ نین. سەیرکردنی کەناڵە ئاسمانییەکان لەبرەودایە: ئەوانەی تەمەنیان سەروو چواردە ساڵە، رۆژی ١٧٩ دەقیقە سەیری پرۆگرامی تەلەفزۆنی دەکەن.
رایەڵ و پەیوەندی پرۆسەی دیموکراسی بوون لەجیهانی رادیۆو چاپدا باشتر دەردەکەوێ. ئەوەندە ڕادیۆی ناوچەیی هەیە، رێگەیەک دەگرنەبەر بۆ نزیکبوونەوە لە کۆمەڵانی خەڵک. پەیدابوونی دەزگای فۆتۆکۆپی هەرزان، هەل ومەرجی بۆ گروپە زۆر بچووکەکانیش رەخساندووە، بەئاسانی بڵاوکراوەی خۆیان بگەێننە دوورترین کون و قوژبن. ئەم شۆڕشی تەکنەلۆجییە، بزافی دیموکراسی بەهێزتر دەکات و رێگە نادات چیدی هەموو دەزگاکانی میدیا لەسەر یەک گروپ تاپۆ کرا بێت و کۆمەڵانی خەڵک بواری ئەوەیان دەبێت دەنگی خۆیان بەرزتر بکەنەوە و داوای گۆڕانکاری بەرفراوان و شەفافییەت لەپەیوەندی نێوان حکوومەت و جەماوەردا بکرێت..
ئەم نووسینە بەشێکە لەلێکۆڵینەوەیەکی فراوان لەسەر حیزب.

بۆ ئامادەکردنی ئەم نووسینە  سود لەم سەرچاوانەی خوارەوە وەرگیراوە:

1-  Weber, Max: Wirtschaft und Gesellschaft, Tuedingen.1985
2- Alemann, Ulrich von. Das Parteiensystem der Bundesrepubli Deutschland. Opladen 2003
3- Loesche, Peter: Kleine Geschichte der deutschen Parteien.
Stuttgart Berlin Koeln 1994
4- Rattner, Josef: Gruppen_ Psychologie und Grossgr uppentherapie Koenigsfurt 2001


سەرچاوە: گۆڤاری نۆڤین ژمارە5-6