چەمکی کۆمەڵ لەسەرەتای دروستبوونی مرۆڤایەتییەوە چەندین شێواز و فۆڕم و پێناسەی گرتووە، جگە لەوە چەندین تیورو بنەمای فەلسەفیی کۆمەڵایەتی بۆ لێکۆڵینەوەو دانانی دەستوورە کۆمەڵایەتییەکان لەئەرستۆوە تا سەدەی مۆدێرنێتەوە هەبووە وهەن! کۆمەڵ بەچەندین شێوە لەلایەن کۆمەڵناسان و بیریارانەوە قسەی لەسەرکراوە...بەپێی قۆناغەکان فۆرم و شوناسی وەرگرتووە.
لێرەوە، بۆ ئەوەی بەراشکاوی بتوانین پەیوەندیی کۆمەڵ و وسیستمی بەڕێوەبردن بدۆزینەوە، باشترواتە، کۆمەڵ لەچەند قاڵبێکی فۆرمگرتوودا دەستنیشان بکەین و بەشێوەیەک لەشێوەکان هەریەک لەکۆمەڵ وسیستمە جیاوازەکان بەپێی سروشت و دەستوورەکانی پێناسی بکەین.
١-کۆمەڵی سروشتی
٢-کۆمەڵی سوننەتی
٣-کۆمەڵی مەدەنی
٤-کۆمەڵی مۆدێرن
هەریەک لەو چەمک و مەدلوولە جیاوازانە هەڵگری گوتار و شوناس و کولتووری جودا، جۆری پەیوەندی و چۆنێتیی مامەڵەکردن و بەستنەوەی سیستمی کۆمەڵایەتی بەسستمی سیاسیەوە هەر جودایەو ئەگەر بمانەوێ سەرەتای پەیوەندییەکە بدۆزینەوە، دەبێت لەیەکەم خاڵەوە کە (کۆمەڵی سروشتی)یە دەسپێبکەین، واتە ئەو ساتەی کە مرۆڤ لەنائاگایی دەستووری زانستیدا مامەڵەی لەگەڵ ژیان و دەوروبەریدا کردووە..
کۆمەڵی سروشتی بەپێی سەرەتایی و نەبوونی هزر و سیستمی نوێ، جۆری پەیوەندییەکان تەنها لەهێزدا  دەبینرێتەوە.                                                                                                واتە ئەوانەی خاوەنی تواناو هێزی دەرەکین، دەبن بە فەرمانڕەوای ئەوانی تر، جۆری ئەم کۆمەڵ و گوتارە هەوڵدانە بۆ دۆزینەوەی بەرژەوەندییە سروشتییەکان و خۆرزگار کردن لەدڕندەیی سروشت.
بەم پێیە کۆمەڵی سروشتی کەمتر سەرقاڵە بە سیستمی بەڕێوەبردن و دەستوورە سوننەتی و یاساییەکانەوە، لێرەوە دێینە سەر ( کۆمەڵی سوننەتیی تا بزانین چ شوناس و پێناسەیەک وەردەگرێت ئەگەر بەراوردێک لەنێوان (تاک) لەکۆمەڵی سروشتی و (تاک) لەکۆمەڵی سوننەتیدا بکەین، تا ئەندازەیەکی زۆر پێناسەی جودا وەردەگرن، چونکە تاکی کۆمەڵی سروشتی هەمیشە هەوڵی دۆزینەوەی ئازادی و  بەرژەوەندییە سەرەتاییەکانی خۆی دەدات.
ئەگەریش لەهەوڵی ئەوەدا بێت خۆی لەدڕندەیی سروشت قوتار کات، وەک ( ئەرستۆ) پێی وایە بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی و مەدەنییە، بەڵام (تاک) لەکۆمەڵی سوننەتیدا بەهیچ` شێوەیەک هاوشێوەییەکی لەگەڵ کۆمەڵی سروشتیدا نییە، ئەم هەمیشە ئازادییەکانی تەسلیم بەدەستوور و شەرعیەتێک دەکات کەلەسەر ئەساسی ناعەقڵانی و خورافی بنیاتنرابێت.
بەشێوەک لەشێوەکانی پەیوەندیی تاک و کۆمەڵە لەگەڵ سیستم و یاسای بەڕێوبردنی نوێدا پەیوەندییەکی داخراوە و هیچ شتێک کۆیانناکاتەوە ئەم جۆر کۆمەڵە هەرگیز لەگەڕاندا نییە بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت.. بەڵگە هەمیشە حەقیقەتێکی نادیار وێنای بۆ دەکات هەر بۆیە بەرهەمی ئەم جۆرە هەردەم تاکێکی داخراوەو (ناعەقڵانی) دەبێت.
کۆمەڵی مەدەنی:
ئێمە لەدەیەی پاش راپەریندا زۆرجار لەگۆڤار و رۆژنامەوە تادەگاتە میزگرد و سیمینار، لەسەر چۆنیەتیی بەمەدەنیکردنی کۆمەڵی کوردی، یان چەمکی کۆمەڵی کوردی، یان چەمکی کۆمەڵی مەدەنی، قسەو گفتوگۆمانکردوە.
بەڵام هەریەک لەو قسەکردن و گفتوگۆیانە جیاکارییەک نەبووە لەنێوان کۆمەڵەکاندا.
بەر لەهەرشتێک دەبێت ئەوە بزانرێت کە کۆمەڵی مەدەنی بەرووی هەندێ کۆمەڵدا کراوەیەو بەڕووی هەندێکی تردا داخراوە و هیچ شتێک کۆیانناکاتەوە ئەم جۆرە کۆمەڵە هەرگیز لەگەڕاندا نییە بۆ دۆزینەوەی حەقیقەت.. بەڵگە هەمیشە حەقیقەتێکی نادیار وێنای بۆ دەکات هەر بۆیە بەرهەمی ئەم جۆرە کۆمەڵە هەردەم تاکێکی داخراو ە (ناعەقڵانی) دەبێت، بەمانایەکی تر ئەو گوتارەی کۆمەڵی مەدەنی قبووڵ ناکرێت کۆمەڵی سوننەتی پێی قبوڵ بێت.. خستنە رووی کۆمەڵی مەدەنی سەرەتا لەمشتومڕی بیرمەندان و دواتر گەیشتن بۆ نێو گوتاری سیاسی و رۆشنبیری لەکۆمەڵی ئێمەدا بوونێکی، یان ڕووداوێکی گرنگ و کاریگەرە.
بەڵام تێکەڵ کردن و تێوەگلاندنی بە ئایدۆلۆژیاو گوتاری سیاسییەوە، تا ئەندازەیەک جۆرێکە لەپەلە کردن.
بۆ بەدەستهێنانی کۆمەڵی مەدەنی، بەر لەهەرشتێک دەبێ خاوەنی ئەو ماف و خاوەنداریەتییە بێت کە کۆمەڵی مەدەنی دەیخوازێت، بەشێک لەو خاوەندارێتییانە لەو کۆمەڵەدا بریتییە لە (بازاڕی ئازاد- ئازادی بیروڕا- مافی بڕیاردان ودیموکراسیی گشتی بۆ هەمووان).
کۆمەڵی مۆدێرن:
خودی مۆدێرنێتە، پرۆسەیەکی بەرهەمهاتووی عەقڵانییە، بەڵام پرسی مۆدێرنێتە و پرسی ئەوەی کە ئایا کۆمەڵی مۆدێرن و جوودی هەیە! یان مۆدێرنین، یان ئەوان مۆدێرنن، پێهەڵگرتنی هەریەک لەتاک و کۆی رۆژئاوایی و رۆژهەڵاتی بەشیوەیەک لەشێوەکان جیاوازە. بەڵام بەومانایە نییە کە ئەم تاکە ناتوانێت  خۆێ بخاتە جێپێی تاکی رۆژئاوایی، بەڵکو بەهۆی هەندێ لەئیستبدادییەت و زوڵمەوە تواناکانی لێ سەنراوەتەوە.
ئەمەش بۆتە هۆی کەمبوونەوەی هەنگاوەکانی بۆ پێشەوە.. دووبارە ئەمەش دەخوازێ جوداییەک لەتەوەرە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکاندا هەبێت.
پێم وایە لەرۆژئاواشدا تا ئەندازەیەکی مام ناوەند نەوتراوە کۆمەڵی ئەوروپی داپۆشێت.
هۆی بەمۆدێرن نەبوونیشی دەگەڕێتەوە، بۆ کامڵنەبوون و تەواو نەبوونی پرۆسەکە.
مۆدێرنێتە نەک تەنها هەوڵی بەمۆدێرنکردنی کۆمەڵی ئەوروپی دەدات.
بەڵکو تاڕادەی شکاندن و بەزاندنی سنوورە نێودەوڵەتییەکان، کەبەشێکیان رێگرن لەبەردەم بەمۆدێرنەو مۆدێرندا رۆدەچێت، بۆ ئیمەش کە تائێستا کۆمەڵێکی سوننەتین، پێموایە پرسی مۆدێرنێتەو بەمۆدێرنکردنی کۆمەڵی کوردی، وەرگرتنی فۆرم و ئاراستە بوونی، بەرەو پرۆسەکە تا ئەندازەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی جیاواز، چونکە لەمێژووی کولتوورو فەرهەنگی خۆماندا ئاشنایەتییەک نییە لەگەڵ ئەو چەمکەدا، ناشکرێ ئێمە بێبەشبین لەئاست پرسیارو پرۆژەکانی تازەگەریدا.
بۆ ئاراستە بوون هەر کۆمەڵێک لەقاڵبێکی نەگۆڕی چەقبەستووەوە بەرەو کۆمەڵێکی مۆدێرن، لەچییەوە، یاخود چۆن دەستی پێبکەین، یان کۆمەڵی کوردی چۆن ئەو فۆرم و پێکهاتەیە وەربگرێت کە ئەوەیان کارێکی بنچینەیی و ریشەیی دەوێت، بەر لەهەرشتێک دەشێ سەرەتای کارکردن لەناونەستی تاک و کۆنەستی کۆمەڵگدا دەستی پێبکرێت، دواتر قسەکردن لەسەر چەمکە ژیاندۆستییەکانی نێوان کۆمەڵەکان و سیستمەکان دەسنیشان بکەین، ئێمە ناتوانین لێرەوە هەنگاوی یەکەم بنێین، بەڵکو  تەنها مەبەستی جۆری پەیوەندیی نێوان کۆمەڵەکان و سیستمەکان دەستنیشانبکرێت، کەکۆمەڵە جیاکان دەبەستێتەوە بە دەسەڵات، یان دەوڵەتەوە، هەر چەندە ئەمانەش دواجار کارێکی گرنگە، پێویستە هەموو قسەکرنە فیکری و رۆشنبیرییەکان لەسەر ئەوەبن شوناسی بدەینێ.
لێرەوە بوار بۆ قسەکردن و رەخنەگرتن لەچرکەساتە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان زۆرن، چونکە کۆمەڵێکمان لەبەردەستدایە کە رابوردووی ئەساسێک نەبووە بۆ دروستبوونی ئاییندەی، ئەمەش جۆرێکە لەرەشیبینی رۆشنبیریی ئێمە.
کەبەرپرسیاریەتیی رۆشنگەرییەکە، کەوتۆتە سەرشانی ئەو، بەهەر شێوەیەک بێت ئێمە لەکۆتاییدا نیین، وەک (گیدنز) دەڵێ دەبێ خۆمان لەچەمکی (کۆتایی) بەتاڵکەین، هەرکەس لەمەڕ ئاییندە سیناریۆیەکی هزری داناوە ئەم سیناریۆیانە لەگەڵ پێشینەکانیان  دروستیکردوون مۆدێرنیش هێشتا مۆدێرنیتەیە(١).
چەمکی دەسەڵات لەنێو ئەو دەسەڵاتەدا خۆی بەدەرخات کە لەمپەڕەوە تا ئەوپەڕ جەستەی کۆمەڵی داپۆشیوە ئەرستۆ پێی وایە بۆ ئەوەی مرۆڤ بژی پێویستە سیستمێکی سیاسی دەسەڵاتی هەبێت، هەروەها لەسەرەتا سەردەمی رۆشنگەریدا(کانت) پێێ وابوو چۆن بیردەکەیتەوە بیربکەرەوە، بەڵام ملکەچبە بەهەر شێوەیەک بێت پێویستە سیستمێک بۆ بەڕێوەبردن و پاسەوانیکردنی کۆمەڵ هەبێت بەڵام پەیوەندیی چەمکی دەسەڵات بەچەمکی کۆمەڵەوە، یان سیستمی دەسەڵات بەسیستمی کۆمەڵەوە بەپێی دەستوور و شەریعەتی هەردوولا فۆڕمدەگرێت.
کۆمەڵ چەندە خاوەن تایبەتمەندی و شوناسی جودا بێت دەسەڵاتیش بەهەمان شێوە خاوەنی چەندین شوناسی و جۆری جیاوازە تەنها شتێک دەسەڵاتەکان لەیەک قاڵبدا کۆدەکاتەوە، ئەویش سەپاندن،یان بەڕێوەبردنە.
بەووتەی ماکو ڤێبەر سێ جۆری دەسەڵات بوونیان هەیە(٢) هەریەک لەمانەش بونیادو تایبەتمەندیی خۆیان هەیە! بەم شێوەیەی خوارەوە ریزیان دەکات.
١-دەسەڵاتی سوننەتی.
٢-دەسەڵاتی عەقڵانی(یاسایی).                                                                                       ٣-دەسەڵاتی کاریزماتیک.
ئەم سێ جۆر دەسەڵاتە هەریەکەش جگە لەفەرمانڕەوایی و دەستووردان و پێکهاتەی جیاواز، لەهەمان کاتدا جۆرێک ناکۆکیشیان لەنێواندا هەیە، بۆ دروستبوونی پەیوەندیش شێوازی تایبەت وەردەگرن.
دەسەڵاتی(سوننەتی):
بەڕای ماکس ڤێبەر لەناو ئەم جۆرە دەسەڵاتەدا، شێوازێک لەپیرۆزی بەدیدەکرێت، هەرلەبەر ئەمەش بووە ئەم جۆرە دەسەڵاتە درەنگ بەڕووی کۆمەڵدا کراوەتەوە. دەسەڵاتی سوننەتی تەواوکەری بونیادی باوک سالاریش بەشێوەیەک دەسەڵاتێکی سوننەتییە(٣) ئەو روانینە فەلسەفییەی (ڤیبەر) بۆ ئەم دەسەڵاتە هەیەتی، وەک رەخنەگرتن لەو نەرجستیە کە باوک لەناو خێزاندا هەیەتی، هەمیشە پێی وایە دەبێ خێزان وابەستەی ئەو دەستوورانە بێ کە ئەو هەیەتی، تا ئەو پەڕی هێز و سەپاندن هەوڵی بە پراکتیکبونیشی دەدات، بەهەمان شێوە ئەم دەسەڵاتە هەرگیز شیوازی مامەڵەکردن و بەڕێوەبردنی ناگۆڕێت، هەمیشە شەرعییەتێکی نەگۆری هەیە، دەرفەتی گۆڕان و فراوانبوونی سنووری ئازادی تاکە کەس نادات و تەنها پیرۆز کردن و پراکتیکبوون بەلایەوە قبووڵە.
دەسەڵاتی عەقڵانی(یاسایی):
ئەم جۆرە دەسەڵاتە هەمیشە لەسەر بونیادێک و ستراکتۆرێکی عەقڵانی دەستوورە دەگرێت! ((ماکس ڤیبەر)) ئەم شێوازی دەسەڵاتە،(عەقڵانی،یاسایی) ناو دەنێت و پێش هەرشتێکی تر بەدەوڵەتی مۆدێرنی دەزانێت.
بەشیوەیەک لەشێوەکان، ئەم جۆری دەسەڵاتە تا ئەو پەڕی کارکردن و دەستووردانی هەوڵی دابەشکردنەوەی مافە سروشتی و یاساییەکانی کۆمەڵ دەدات، جگە لەوەی ئەم دەسەڵاتە، هەمیشە سرووش لەعەقڵانییەت و مۆدێرنێتەوە وەردەگرێت، لەهەمان کاتدا خاوەنی مادە و یاساو بڕیاری جۆراو جۆرە.
پەیوەندیی ئەم جۆرە دەسەڵاتە بە کۆمەڵەوە، تا رادەی پێکەوە ژیان و گونجان، سەر بە سیستمی دیموکراسی و فرە میمبەرییە ئەم دەسەڵاتە کە (ڤێبەر) ناوی دەنێت (مودێرن)، یان دەوڵەتی مۆدێرن هەرگیز هەوڵی داگیرکردنی شارستانیەت و کۆمەڵ نادات، بەڵکو خۆی لەخۆیدا داگیریکردووە(٤)
ئەم دەسەڵاتە دوای نەمانی دەستوری کۆنی ئەوروپی و پاش شۆڕشی فەرەنسا، (دوای لابردن و روخاندنی بنەما کۆنەکان بەتەندروسترین). دەسەڵات دەزانرێت.
دەسەڵاتی کاریزما:
سێیەمین جۆری دەسەڵات، ئەمەیە کە ماکس ڤێبەر پێی وایە ئەم جۆرە دەسەڵاتە، واتە(کاریزماتیک) بونیادی یەک فەرمانڕەوای کاریزمی.. بەسەر کەسەکانی ترەوە بەڕێوە دەچێت، بەمانای تەواوی ووشە عەیارەی (Total باڵایە..)  ماکس ڤێبەر بەم جۆرە پێناسەی کاریزما دەکات.. ( تێڕوانینی کەسی کاریزمی لەناو کەسە ئاساییەکاندا جێی باوەڕو هیچ جۆرە گومان و پەراوێز کردنی نییە.
لای ئەوان لەسەرووی سروشتی مرۆڤەوەیەو دەبێت ملکەچی دەستوورەکانی بن(٥) فەرمانڕەوای کاریزمایی هەمیشە کەسێکی رادیکاڵەو روانینی (حاکم) بۆ ڕوخسارەکانی تر دەگوازێتەوە.
ئەم جۆرە دەسەڵاتە نە لەسەر بونیادێکی سوننەتی و نە لەسەر ئەساسێکی عەقڵانی دروست دەبێت، بەڵکو هەمیشە کاردەکاتە سەر نەگۆری دەستووری تاکە کەس و نایەوێت کەس بەگومان بێت لەو بەڕێوەبردن و مامەڵە کردنە کە مومارەسەی دەکات ئەم جۆرە دەسەڵاتە جگە لەوە کاردەکاتە سەر ئەو دەستوورە کاریزماییە لەهەمان کاتدا بەشێوەیەکی تر دەسەڵاتێکی رەمزییە و لەیەک قاڵبدا (Phuadm ) بەڕێوە دەبرێت.
لای (پێربۆردیۆ) کاری سەرەکیی دەسەڵاتی رەمزی شاردنەوەی حەقیقەتی دەسەڵات خۆیەتی وەک ئامادەگی فیزیایی! جیاوازیی نێوان دەسەڵاتی عەقڵانی و -کاریزما – لەوێوە دەبینرێت، کە ئەو هەمیشە هەوڵی بەرجەستەکردن و نیشاندانی دەستوورە عەقڵانیەکان دەدات ئەمیش هەوڵی شاردنەوەی چەمکەکانی دیکەو عەقڵییەتەکانی ترو سەپاندنی دەستوورێکی جێگیری و نەگۆڕی خۆی دەدات.
پەیوەندیی- کۆمەڵی سوننەتی دەسەڵاتی عەقڵانی(یاسایی)
گرنگترین و پڕکێشەترین پەیوەندی لەنێوان ئەم دوو چەمکە جیاوازەدایە، کە هەریکێکیان خاوەنی دەستوورێکی عەقڵانی و ناعەقڵانین، کۆمەڵی سوننەتی هەمیشە پێی وایە، دەبێت دەوڵەت، یان دەسەڵات، شەرعییەت لەوەوە وەرگرێت.
ئەم دوو گوتارە بەردەوام لەناکۆکیی فۆرمی و ئەنتۆلۆژیدان، کۆمەڵ بەو پیرۆزکردنە دەستوورییە، کە زۆربەی تاکە کۆمەڵایەتیەکانی رۆژهەڵات دەبات بەڕێوە، لەهەمان کاتدا ئەو دەسەڵاتە عەقڵانییە قبووڵ ناکات کە یاسا خاوەن ماددە و بڕیاری کۆمەڵایەتی و سیاسی بێت، ئەم دەسەڵاتە کە بونیادێکی عەقڵانی هەیە هەمیشە لەگەڵ گۆڕانە سیاسی و کۆمەڵایەتیەکاندا، لەجێگۆڕکێدا بە پێجەوانەی ئەو جێگرییە، کە کۆمەڵی سوننەتی دەیخوازێ، بەواتایەکی تر، ئەو گوتارەی هەمیشە کار لەسەر مانەوەی نەگۆر دەکات و رێگایەک بۆ هارمۆنتیکای فیکری و سیاسی ناهێڵێتەوە، جۆری پەیوەندیی ئەم گوتارە دژیەکانە، کێشەیەکی دیکەی کۆمەڵایەتییە، چونکە دەسەڵاتی عەقڵانی، یان یاسایی دەیەوێت لەسەر ئەساسێکی دیموکراسییانە تاک و کۆی کۆمەڵ ببەسترێتەوە، بەڵام کۆمەڵی سوننەتی ئەوەی پێ رەقن و نایەوێت لەسەر پێکەوە ژیان فرە رەهەندی کۆکبێت.
لای (ئەرستۆ) پەیوەندیی سروشتی لەنێوان تاک یان کۆمەڵ و دەسەڵات بەمانایەک پەیوەندییەکی سودمەندە چونکە هەندێک خاوەن فرمان و هەندێکی تر فەرمان بەڕێوە دەبات و یەکێکیان خاوەن یاسایە، بەڵام پەیوەندیی نێوان ئەم کۆمەڵە، کەناوی دەنێن کۆمەڵی سوننەتی، لای کۆمەڵ پەیوەندییەکی سوودمەنندنییە، چونکە تاک بۆتە ژێر دەسەڵاتێکی ناشەرعی و ناسوننەتییەوە تا ئەندازەی پرۆژە و هزری عەقڵانی و چاکسازی لەناو ئەو بیرکردنەوە جەهلیەدا هەوڵی فراوانکردن و هۆشیارکردنەوەی دەدرێت لەلایەن دەسەڵاتی عەقڵانی، یاخود یاساییەوە، بۆ ئەوەی کۆمەڵیش بگاتە ئاستی ئەو گوتارە، کە دەسەڵات راگریەتی، بەڵام بە بەردەوامی ناکۆکیی پەیوەندی نێوان ئەم دوو گوتارە نەهاوتەریبە تا رادەی بنچینەیی دەمێنێتەوەو دەکرێ یەکێکیان گۆڕانێک بە خۆوە ببینی، ئەوجا دەبێتە پەیوەندییەک لەسەر ئەساسی لێکەردەیی و گونجان لەحاڵەتێکدا کۆمەڵێکی لەم جۆرە هەبووە، یان هەبێت دەسەڵاتێکی عەقڵانی لەو جۆرەش ئامادەیی هەبێت، پەیوەندییەکی تەندروستی لەنێوانیاندا هەبێت، ئەوە تەنها سیستمێکی سیاسی کۆیاندەکاتەوە، بەمانەیەکی تر پەیوەندییەکی فۆرمییە، لێرەوە ئەگەر بەراوردێکی زەمەنی لەنێوان دەسەڵاتی کوردی و کۆمەڵی کوردیدا بکەین، دەبینین جیاوازییەکە لەسەرەتاوەیە، یان لەبنچینەوە سەرهەڵدەدات، لەکاتێکدا کۆمەڵی کوردی لەگۆڕانە مێژووییەکاندا پاش گۆڕینێکی سیاسی و ئایدۆلۆژی، فۆرمێکی سوننەتی و خێڵەکی وەرگرتووە، دەسەڵات فۆڕمێکی تر وەردەگرێت و پەیوەندییەکەشی هەر بەو شێوەیە دەمێنێتەوە، چونکە بە ئەندازەیەکی کەم چۆتە ململانێی ئەنتۆلۆژییەکەوە.

پەیوەندیی کۆمەڵی مەدەنی و دەوڵەتی مۆدێرن:
تا ئەندازەیەکی زۆر کۆمەڵناسەکان کۆکن لەسەر ئەوەی دەوڵەتی مۆدێرن لەئەنجامی تەمەر گوزی سیاسیی و رەوەندی عەقڵانیەت، بەگەڕ خراوەوە لەگەڵ خامۆشبوونی رژێمی کۆنی ئەوروپاداو تیشکخستنە سەر دەوڵەتی رەهاو، دەوڵەتی (یاسایی- لیبراڵ) فۆرمی وەرگرتووە(٨)
بەپێی روانینی (هیگل)، دەوڵەت لەسەرەتادا لەگەڵ کۆمەڵی مەدەنیدا لەجەوهەردا جودانییە دەوڵەت چوارچێوەی گشتی پەیوەندییەکانە، کەکۆمەڵی مرۆڤایەتی بەرهەمهێناوە(٩) بەڵام پێچەوانەبوونەوەی ئەم پەیوەندییە کە لەنێوان کۆمەڵی مەدەنی و دەوڵەتی مۆدریندا هەیە، زیاتر لەزۆربەی دەوڵەتە، یان حکومەتە نادیموکراتییەکانی سەردەمدا  رۆخیگرتووە، لەئەنجامدا کۆمەڵی مەدەنی لەقەڵەمڕەوی دەوڵەتدا رێژەی نفووزی ئەوەی کە ئاماژەی پێدراوە، تا ئەو کاتەش هەوڵەکانی دەمێنێننەوە(١٠) وەک لەپێناسەی دەسەڵاتی عەقڵانیدا ئاماژەمان پێدا، هەمیشە ئەم جۆری دەوڵەتە، یان دەسەڵاتە، دەستوور لەعەقڵانیەت و مۆدێرنەوە  وەرەگێرێت، کۆمەڵی مەدەنی تا رادەیەک ئەگەر لەکۆمەڵکاندا رەنگبداتەوە، پشت بە کۆمەڵێک بنەمای ئابووری و ئازادی و دیموکراسی دەبەستێت، لەهەمان کاتدا ئەم چەک و بنەمایانەش بەشێوەیەک لەشێوەکان بەرهەمی مۆدێرنەن، بەڵام لەوانەیە جۆری پەیوەندییەکە تا رادەی دروستبوونی کێشە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان جیاببێتەوە، چونکە دەوڵەت، ئەگەر عەقڵانیش بێت هەمیشە بونیادی دەدپەروەرییە بەڵام هەر دەکەوێتە ناکۆکییەکی دەرەکییەوە لەگەڵ کۆمەڵی مەدەنی، چونکە وەک لەکۆمەڵی مەدەنیدا وێنادەکرێت و نیشاندەدرێت کە تاکەی پێویستە خاوەنی ئابووری و ئازادیی تاکەکەسی خۆت بیت، دەوڵەت یان دەسەڵات دەستی بەسەردا نەگرێت بەلای فەیلەسووفانی وەک (لۆک)ەوە، مرۆڤ بۆ خۆی بوونەوەرێکی ناسیاسی و ناکۆمەڵایەتییە بەپێچەوانەی ئەوەی (رۆسۆ) وێنەی دەکێشا، کەمرۆڤەکان لەدەوری یەکتر کۆدەبنەوەو کۆمەڵ پێکدێنن، بەهۆی حەزو غەریزەی کۆمەڵایەتییانەوە نییە، بەڵکو بەهۆی ئەو پێویستیەوەیە کە سەرچاوەی لەپاراستنی ژیانی تاکە کەس ودوور کەوتنەوە لە (دۆخی جەنگ) وەرگرتووە(١١).
لای( لۆک) ئەندێشەی ماف لای دەسەڵات لێکجیا نابێتەوە، لەگۆشە نیگای ئەوەوە هەمیشە دەسەڵات لەمافەوە سەرچاوە دەگرێ و هیچ سەرچاوە و ریشەیەکی دیکە نییە، بۆیە بەبڕوای ئەو فەیلەسووفە ئینگلیزە، دەسەڵاتی سیاسیی، هیچ رەواییەکی لەیاساکان، وەک رەنگدەرەوەی مافە سروشتی و دانراوەکان لەپێشترو بەرهەڵستتری نییە لەوانەیە گرنگترین ناکۆکی نێوان (هۆبز ولۆک) لەم بابەتەی حکومڕانی دەسەڵاتی سیاسیدا خۆی بنوێنێ، لەدیدی (هۆبز)دا کاتێ کە کۆمەڵی مەدەنی وەک ( جەستەیەکی سیاسیی یەکگرتووی) دێتە ئاراوە، ئەوا دەبێتە خاوەنی حاکمیەتی رەها، یانی هیچ دەسەڵاتێکی باڵاتر لەدەسەڵاتی حکومڕانی ، وەک رۆحی بنچیینەی (جەستەی یەکگرتووی سیاسیی) بوونی نییە (١٢). دەکرێ ئەم حکومەتە بەهۆی شێوەو پێکهاتەکەیەوە بەحکومەتی دیموکراسی(حکومەتی خەڵک) ناو بنێین، بەڵام دەبێ جەخت لەسەر ئەوە بکەینەوە کە حکومەتی هەڵبژێردراوی مەبەستی (لۆک)، لەگەڵ دیموکراسیی (راستەوخۆ)ی یۆنانیدا جیاوازی بنەڕەتیی هەیە لەکۆمەڵی یۆنانیدا، ئا
زادی تاکبوونی نییە، ئامانجی سەرەکیی حکومەت پاراستنی وڵات(شارە)، نەک هاوڵاتی راستە کە بڕیارەکانی حکومەت لەرێگەی دەنگدانی راستەوخۆی هاوڵاتییانەوە ئەنجام دەدرێت، بەڵام لەو بڕیارانەدا ئەوەی جێی مەبەستە سەرجەم وڵات و دەسەڵات و شکۆدارییەکەیەتی، نەک چۆنێتی ژیانی هاوڵاتییان.

پەراوێزەکان:
١-معنای مدرنیت-گفتوگۆبا انتونی گیدنز- کریستۆگێربێرسن-ترجمە علی سعدی.
٢-روابط-دولت جامعە -د. فرشاد احمد- اقتصاد سیاسی شمارە ١٥١-١٥٣.
٣-سەرچاوەی پێشوو.
٤ سەرچاوەی پێشوو
٥-سەرچاوەی پێشوو
٦- سەرچاوەی پێشوو
٧- جامعەو دولت-ن / باقر پورهام.
٨- هەمان سرچاوە.
٩-گفتوگۆی تمدنها بردخورد تمندها..ن /سید صاق حقحقت.
١٠-روبط- دولت و جامعە د. فرشاد ملک.. اقتصاد- سیاسی-ش ١٥٢-١٥٣.
١١- کۆمەڵی مەدەنی ئازادی – ئابووری سیاسەت/موساغەنی نەژاد، و، لەفرسییەوە: ڕیباز مستەفا.
١٢- هەمان سەرچاوە.

نۆڤین