مونتسرات گیبرنا
و/ کەمال رەشید
                                                              حکومەت

بەلای دورکایمەوە جیاوازی لەنێوان (( کۆمەڵی سیاسی )) و (( حکومەت )) دا هەیەو حکومەت ئاماژەیەکە بۆ فاکتەرەکانی دەسەلاتی فەرمان رەوا. لەکاتێکدا کۆمەڵی سیاسی چاودێری((گروپێکی ئاڵۆزدەکا کەدەوڵەت ئۆرگانیکە لەترۆپکیدا)) جگەلەوە دورکایم خودی حکومەت لەریکخراوە لاوەکییەکانی وەک یاسا. سوپاو کەنیسە ( لەو روەوە کەنیسەی جەماوەری هەیە) . کەزەمینەی راستەوخۆی بەجیهانی دەسروی دەولەتن ،جیادەکاتەوە. دورکایم دەڵێ دەتوانری حکومەت وەک گروپیک لەکار بەدەستی رەسمی تایبەت بەتاک پیناسە بکری ، کەلەهەناویدا نوینەرایەتی حەڵک دەکات هەنگاوی ئیرادی هاوبەش ئەجام دەدا، ئەگەر چی ئەم هەنگاوانە بەری هاوبەش ( ‌‌اشتراک ) نین. دروست نییە بلیین کە حکومەت روالەتی هۆشیاری بەکۆمەلە، چونکەهۆشیاری لەهەموو رویەکەوە لەچەمکی دەولەت ئەولاتر دەروات . ئەونوینەرایەتییانەی لەدەولەتەوە سەرچاەویان گرتوە ، سیمای خەسلەتی پیشکەوتوتری هۆشیاری فیکرییان هەیە، حکومەت هیچ کاری ئەنجام نادا، بەڵکو ناچاربەئەنجامدانی کاردەکا . ئاکاری سەرکی حکومەت بریتییە لەبیرکردنەوە بۆ رینوینی کردنی رەفتاری بەکۆمەل . ((پێش هەمووشتێکی تر حکومەت ئامرازێکە بۆ ئەندێشە ... حکومەت زیهنیکە  جێگای غەریزەی کویری گرتۆتەوە )) .
دورکایم لەهەولەکانیدا بۆ پێناسەکردنی ئەو ئامانجانەی . کەئاسایی لەلایەن حکومەتەوەپەیرەو دەکرێن ،هەم رەخنەی لەتیۆرییە تاک گەراییە گرتوە کەسپینسەرو ئابوریناسە کلاسیکەکان بەرگری لیدەکەن وهەم رەخنەی لەکانت . رۆسۆ ((مەکتەبی رۆحانی )) (ئەوەی دورکایم بە (( ریگاچەرەی عیرفانی )) ناوی بردووە ) – لەلایەن هیگلەوە بنیاتنراوە – گرتوە. شایەنی باسە تێۆری تاکگەری ، دەولەت وەک ئەوفاکتەرە پێناسەدەکا کەئەرکەی بریتییە لەچاودێری کردنی شایستەیی (احقاق ) مافی تاکەکان و بەمجۆرە زۆری لەبیریاران بیریان بۆ ئەمەدەچێ کەپێویستە دەسەلاتی تایبەتی دەوڵەت بەهۆی جێبەجێکردنی دادپەروەرانەی جۆرێکی بەتەواوی نیگەتیڤە وەسنوردار بکری ، واتەدەبێت رۆلی حکومەت بەتەواوی بریتی بێ لەرێگرتن لەدەست دریزی تاک بۆ سەرمافی تاکەکانی تر، هەروەها پاراستنی سنورێک کەتێیدا مرۆڤ تەنها لەبەر مرۆڤ بونیان، مافیان هەبێ و نوێنەرایەتی تاک تاکی تاکەکان بکەن . یەم جۆرەنوسراوە بەهۆی ئەوەی کەدەوڵەت بیرێکی فراوان ماف و ئیمتیازی تایبەت لەخولەکانی پشدا هەبووە دەگەرێنەوە بۆ کامل نەبوونی شارستانتی کۆمەلەسەرەتاییەکان ، دوورکایم دەلێ ئەم تیۆرییە لەگەڵ واقعدا یەک ناگرێتەوە ، چونکە ئاکارەکانی دەولەت روویان لەزیاد بوونە وکاملبوونە و بەلای دورکایمەوە ، دەوڵەت مەیلی بۆ پەرەپێدانی قەڵەمرەوی خۆی هەیە .
لەبەرامبەر (( تێۆری عیرفانی )) باوەری وایە کەهەموو کۆمەڵێ ، ئاماجێکی پێشکەوتوتر لەئامانجی تاکەکان ودابراو لەتاکەکانی هەیە و ئەرکی دەوڵەتە کەئەم ئامانجە بەراستی کۆمەڵاییەتیە  پەیگیری بکات ، لەکاتێکدا پێویستە تاکەکان ببنە ئامرازیک بۆ بەجێهێنانی ئەو پرۆژانەی کەنەخۆیان ریکیان خستوەو نەپەیوەندی بەتاکەکانەوە هەیە . دورکایم بیرمان دەخاتەوە کەئەم سەر بەخۆییە (( بەهۆی ئەو نادیارییەی لەفیکرەکاندا هەیە ، جۆرێک ژیانەوەی پێوەدیارە ، هەروەها دەڵێ لەفەرەنسادا کەسانی ئەو تۆی هەن بەهۆی نائومێدییەوە خۆیان دوچاری بیرو باوەری ناکۆک کردەوە ئەو رێ ورەسمانەی تاک ، کەبەشی باوباپیرانمان دەکرد ، گوناهبارکردوەو دەیانەوی رێ ورەسمی دەولەت -شار لەبەرگێکی نوێدا زیندو بکەنەوە )).
پە یوەندی نێوان تاک و حکومەت
پەیوەندی نێوان تاک وحکوموت ، بەتێپەربونی مێژوو، گۆڕانی بەسەردا هاتووە ولەدیدی دورکایمەوە تەنها ئامانجی حکومەت لەسەرەتادا بریتی بووە لەبەدەستهێنانی دەسەڵاتی زیاتر، لەکاتیکدا هەر لەم سەردەمەی زیاد بونی دەسەڵاتە دا .  چاوپۆشی لەپێداویستی و بەرژەوەندیەکانی تاک کردەوە . بەهاکان تەنها بریتی بوون لە (( بیرو باوەری بەکۆمەل )) و مەرامی بەکۆماڵ و نەریت و هیمایانەی کەدەولەت خۆی کاری رونکردنەوەیانی ئەجامداوە . دورکایم باوەری وابوو کەتاک بەتەواوی کیش دەکریتەناو کۆمەلەوە. بەشۆربونەوە بۆ مێژووی هاوچەرخ بۆمان دەردەکەوی کەتاک وردەوردە دەگۆری بۆ بابەتێک لە تێبیینی ئەخلاقی ، بنیادەم هەندێ ماف بەدەست دەهێنێ و دەولەت قەدری ئەم بنیادەمانە بەرەسمی دەناسێت (( ئایا ئێمەئەوکەسانەمان بەرچاو دەکەوی کەبڵێن ئایینی تاک پەرستی ، خورافاتە و دەبێ خۆمان لەشەری ئەم خەرافاتەڕزگار بکەین ؟ ئەمە پێچەوانەی سەرجەم وانەکانی مێژووە ، چونکە کاتی مێژوو دەخوێنینەوە دەبینین ، خودی مرۆڤ حەز بەبەدەست هێنانی هەرچی زیاتری پایە (شان) و کەسایەتی ( حيثیت ) دەکات هیچ ریسایەکی تری لەمە دروستترلەئارادانیە )).  لەسۆنگەی بیرکردنەوەکانی دوەرکایمەوە ، لەوەنەیە ئەم هەلینجانە بەئەنجامیک بگات کەبەروالەت ناکۆک دیتە پێش چاو : لەسەر یەکەوە نەشونما و پەرەسەندنی حکومەت و لەسەرێکی ترەوە ، پەرەسەندنی مافی تەکەکان ، دوکایم ئەم ئەگەرە رەت دەکاتەوەو پێلەسەر ئەم دادگری کەکەسایەتی سەر بەخۆی ئەخلاقی تاک و دوژمنایەتی لەگەڵ حکومەتدا نییە بەڵکو بەری ئەوەو دڵی دەوڵەت نیازی ئاشکراکردنی سروشتی تاکەکانی هەیە جگەلەوە ، دورکایم لەنوسینێکیدا لەژێر ناوی حوکومەتدا نوسیویەتی :
(( حوکومەت بەهێزتر و چلاکتر دەبێ و لەهەمان کاتدا تاک ئازاتر دەبێ ))
حوکومەت ماف ناسی تاکەکانی دامەزراندووە وریکی خستووە : (( مرۆڤ تەنها بەر ئەندازەیەکی بەمەدەنی بووەمرۆڤ )). بەڵام دوەکایمەوە ئاکاری خودی دەولەت برەتییە لەئازادکردنی تاکەکان و بۆ ئەنجامدانی ئەم مەسەلەیەش دەولەت . دەبی دەزبکاتە ناو سەرجەم گروپەلاە کییەکانەوە( خێزان ، بازرگانی ، کەنیسە، سەندیکا پیشەییەکان وهتد...) ئەوگروپانەی کەمەبەستی کیش کردنی کەسایەتی ئەندامەکانیانی هەیە .دورکایم دەڵی : (( لەم سۆنگۆیە وە پێویستە دەوڵەت بچێتە ناو ژیانی تاکەکانەوە ، دەبێ دەولەت چاودێری و پشکنینی رەوشی ئاکاری خەلک بکاو بۆ ئەم مەبەستە دەبی رەگوریشەی خۆی بەهەموو لایەکدا بلاوبکاتەوە )) .
بەسیستسمیکی گشتگیر لەئۆرگان لاوەکییەکان ، فرەجۆر بکرێ (( لەم روەوە دورکایم دەلێ : (( بەدڵنیاییەوە پێویستە دەولەت بەهۆی سەرجەم هێزەلاوەکییەکانی سەربەخۆیەوە دیاری بکرێت ، ئەگەر نا ئەوا وەک هەموو ئۆرگانیسمێکی جلەو نەکراوی تر، لەرادەبەدەر پەرەدەستێینێ و زۆرمەند و ستەملێکاری لێدەردەچێ.
تایبەتمەندییەکانی حکومەت
دورکایم جیاوازی لەنێوان دووجۆر لەهەنگاوی دەولەتیدا دەکا : دەرەکی وناو خۆیی .
چالاکی دەرەکی لەسەردەمەکانی رابردودا هەبوو. تایبەتمەندییە بنەرەتییەکانیشی بریتی
بوون لە : هەنگاوی توندوتیژی ، دەست دریژی جەنگ .
لەکۆمەلی مۆدیرندا ، ئەرکی بنەرەتی دەولەت بریتیی دەبێ لەچالاکی ناوخۆیی. ئەم هەنگاوە پێش هەموو شتێێ (( ئاشتیخوازانەو ئەخلاقی )) دەبی پێویستە بەئەنجامی پەرەسەندنی کۆمەلی (پیشکەوتوتر ) لەقەلەم بدری. بەرای دورکایم (( تایبەندییەکانی دەوڵەت ، لەگەڵ دەرکەوتنی پێشکەوتو ترین جۆرەکانی کۆمەڵدا ، زیاتر و فرە جۆرتر دەبێ))١١ لە مەیدانی هەنگاوی ناوخۆیدا دەربارەی ئەوەی دورکایم بە ئاکاری بنەڕەتی دەوڵەت ناوی دەبا، دواتر باسی لێوە دەکەین .
حکومەت تەماشاکەری پەتی ژیانی کۆمەڵایەتی نییە بەڵکو کۆمەڵ سەرو سامان دەداو لە ڕووی ئەخلاقییەوە پەروەردەی دەکات١٢ . هەروەها دەوڵەت ئۆرگانی بیرکردنەوەی کۆمەڵایەتییە١٣ . دوریکایم دوو جۆر ئۆرگانی کۆمەڵایەتی دەستنیشان دەکا : یەکەم لە جەماوەری کۆمەڵانی کۆمەڵەوە دادەتاشرێ و لە ڕێگای هەمان ئەم جەماوەرەش پەرە دەستێنێ ، دووەم لە دەوڵەتدا نەخشەی دەکێشرێ و بە ئەنجام دەگات ، پێکهاتەی تیبەتی هەیە و چەق بەستووە دوریکایم دووپاتی دەکاتەوە کە دەوڵەت بیردەکاتەوە تا سەرکردایەتی بەکۆمەڵ ڕێنموی بکات نەک بیربکاتەوە و سیستەمە مەسلەکیەکان دادەمەزرێنێ لە تیۆری دوریکایمدا ، دەوڵەت ڕۆڵێکی پۆزەتیڤ مرۆڤ دۆستانە و نادەسەڵاتخوازانەی هەیە کە دەکاتە هەمان ئازاد سازی تاک بەڵام دیسانەوە بیرمان دەخاتەوە و دەڵێ : ئەو کۆمەڵەی کە لە جەماوەرێکی ئێجگار گەورەی تاکی ناڕێکخراو پێکدێ بەجۆرێ دەوڵەتی فەرمان ڕەوا هەوڵی دیاری کردن و جڵەوکردنیان بدا، ئەمە پەیکەرێکی کۆمەڵناسی ڕاستەقینەیە چونکە چالاکی بەکۆمەڵ هێندە ئاڵۆزە کە قەتیسکردنی لە چوارچێوەی یەکی لە ئۆرگانە دەوڵەتییەکاندا بێ مانایە جگە لەوە دەوڵەت مەودایەکی ئێجگار زۆر لە تاکەوە دورە پەیوەندیەکانی لەگەڵ تاک ئێجگار ڕووکەش و ناڕێکوپێکە بۆیە ناتوانێ دزە بکاتە قوڵای ویژدانی تاکەوە لە هەنگاوی کۆمەڵدا وەریانبگرێ لەبەر ئەم هۆیە کاتێک دەوڵەت ئەو تاقە ژینگەیەی کە مرۆڤ دەتوانێ بۆ ژیانی هاوبەش خۆی لەگەڵدا بگونجێنێ ، دەرەخسێنێ ئەکات تاکەکان لە ((ڕێکەوتن نامەی کۆمەڵایەتی دەچنە دەرەوە)) و خۆیان لە یەکتر دادەبڕن ، بەم پێیە بەهەمان ڕێژەش کۆمەڵ پەڕاگەندە دەبێ هیچ محلەتێک ناتوانێت بە پایەداری بمێنێتەوە مەگەر گروپە لاوەکیەکان بنەمایکەر لەنێوان دەوڵەت و تاکدا١٤
دەوڵەت حەز بە کێش کردنی هەموو جۆرە چالاکیانە دەکات کە ماکی کۆمەڵایەتیانەی پێوەیە بۆیە دوچاری هیچ شتێک جگە لە گۆڕانی بەردەوامی تاکەکان نابیتەوە دوریکام بۆ وەسف کردنی هەلومەرجی ئەخلاقیمان دوپاتی دەکاتەوە کە بنیادەم ئەگەر شتێک لەسەروی خۆیانەوە نەبینین تا بەهۆیەوە بتوانین ناسنامەی ئامانجی باڵاتر و دەستڕۆ دەستنیشان بکەن ، ئەوا ناتوانن پەیوەندی بەم ئامانجەوە بکەن و پەیڕەوی لە دەسەلات بکەن ئازادکردنی تاک لە هەموو گوشارە کۆمەڵایەتییەکان واتای ڕەها کردنیان بەحاڵی خۆیان و دڵساردکردنەوەیان دەگەیەنێ : ئەمڕۆ دەوڵەت لە ڕووی ناچارییەوە مل بۆ ئەو کارانە دەدا کە خۆی بۆ ئەنجامدانیان ناتواناو نالەبارەو تا ئێستا نەیتوانیوە ئەم کارانە بەشێوەیەکی پەسەند ئەنجام بدا: ((ئەگەر دەوڵەت بێ ئەندازە نەشوونما بکات لە ڕادەبەدەر پەرە بسێنێ بۆ ئەوەی بتوانێ تاکەکان بەشێوەیەکی ورد تەواو بخاتە ژێر ڕکێفی بەهێزی خۆیەوە بەڵام لەم مەرامەدا سەرنەکەوێ ئەوکات تاکەکان ببێ هەبوونی پەیوەندی بەرامبەر وەک کۆمەڵێ مولیکیولی شل لەسەر ڕووی یەکتر دەخلیسکێن بێ ئەوەی پەی بەهێزی ناوەند ببەن تا ڕایانگرێ و جێگیرییان پێ ببەخشرێ و ڕێکیانبخات)) ١٥ بۆ چارەسەر کردنی ئەم کێشەیەش دوریکایم پێشنیازی دامەزراندنی ریکخراوە پیشەییەکان ،وەکیەکەی دیاری کراو کەهەریەکەیان دەبنەوە کەسایەتییە کی ئەخلاقی دەکا .

حکومەت و پەروەردەو فیرکردن
بەرای دورکایم ، پەروەردەو فێرکردن  ئەرکێکی بەکۆمەلە : فیرکردن و پەروەردە واتە بارهێنانی منداڵ لەگەل ئەو ژینگە کۆمەلایەتییەی تێیدا دەژی . (( فێرکردن و پەروەردە، کۆمەڵی بەرئ باوەرو هەستی هاوبەش بەرادەی پێویست لەنیوان هاولاتییاندا دابین دەکات ، کە بەبێ ئەمانە هیچ کۆمەلێ بوونی نابێ )) . هەرئەوەندەی فیرکردن و پەروەردە ببێتە ئەرکێکی کۆمەلایەتی پیویست ، یەوا دەولەت ئەم ئەرکە بەنیگەرانیی بنەرەتییخۆی تەماشدەکات دەبێ هەمووشتە وابەستەکانی فیرکردن وپەروەردە تارادەیەک سەربە هەنگاوەکانی خۆی بێ، بەڵام لەروی ناچارییەوە ئەم مەسەلەیە ئەوەناگەیەنێت کەدەولەت پێویستە خویندگەکانی خۆی پاوەن بکات ، هەرچەندەدەبێ دەوڵەت دەستی لەچاودێری کردنی خوێندگەکانی هەبێ . دورکایم دەڵێ رۆلیدەوڵت بریتییە لەدەستنیشان کردنی ئەوبنەمایانە لەخوێنگەنگەکاندا دەخوینرێن و دەگەیەندنرێنە میشکی منداڵان، بۆئەوەی مندالان بەرادەی پێویست رێز لەم بنەمایانە بگرن. بۆتەواوکردنی تیرۆر دورکایم لەبارەی دەولەتەوە ، پێویستە ئاماژە بۆدوولایەنی تریش بکری ،یەکەم ناوبراو جەنگ بەتایبەتمەندییەکی رابردو لەقەلەم دەداو نەمان و لەناو چوونیشی بەمەسەلەیەکی  بریار لەسەر داروو حەقی دادەنێ . لەم سۆنگەیەوە دورکایم (( دادپەروەری )) بەباڵاترین ئامانجی دەولەت دادەنێ بیری بۆ ئەمەدەچێ کەشانازی کردنی دەولەت چیتر خۆی لەداگیرکردنی وڵاتی نوێدا نابینێتەوە، بەلکولەئامانجە ئەخلاقییەکانیدادەبێ : پەرەسەندنی دادپەروەری لەکۆمەل . دووەم. دورکایم تەماشای دەولەت وەک فاکتەرێک دەکا کە لەژینگەیەکی پێکهاتوو . لەدەولەتەکانی تردادەژی و گەشەدەکا .هەموو هەموودەولەت لەپەیوەندی لەگەل ئەوونی تردا درێژەبەژیان دەدا، چونکە بەشێک لە کۆمەلی نێودەولەتی پێک دەهینێ و هیچ دەولەتێ ناتوانی بەدژایەتی کردنی
مرۆڤەکانی ژیان بەرێتەسەر. دورکایم لەنوسینێکیدا بەناەی ئەڵمانیای لەهەموان جەخت لەسەر ئەم خاڵەدەکاو  L.A pamagneau- dessusdetout لەپیشتر بیرکردنەوەی ئەڵمانی وەک نمونەیەک لە (( ژیان ناسی کۆمەڵایەتی )) وەسف دەکا جگەلەوە دورکایم پێی وایە کەهەرچەندە دەوڵەت دەکەوێتە لوتکەوە ، بەڵام هەیچ دەوڵەتێ بەو ئەندازەیە بەهێزنییە کەبتوانێ تا هەمیشە بە پێچەوانەی ویستی هاوڵاتییەکانیەوە حوکومڕانی بکا .

حکومەت و دیموکراسی
دورکایم تیۆری دیموکراسی کلاسیک، واتا(( بەشداریکردن)) جەماوەری خەڵک لە بەجێهێنانی دیموکراسیدا رەتدەکاتەوە، چونکە بەلای ناوبراوەوە ئەم بارودۆخە تەنها ئەگەری بوونی لەکۆمەڵێکداهەیە کە ( کۆمەڵی سیاسی ) نەبێ لەبارەیەوە دەڵێ کەدەوڵەت لەسایەی پرۆسەی چەقبەندی (تمرکز) گەرییەوە، کەگروپێکی تایبەت لەگەشت جەماوەرجیادەکاتەوە، دروست دەبێ : پێوستە حکومەت لەلایەن کەمینەیەکی تاکەکانەوە بەجێبهێنرێ . واتە پێویستە دیموکراسی رەچاویپەیوەندی نێوان تاک وکۆمەڵ بکا . سیستمی دیموکراسی ئەوکاتە دروست دەبێ کەهاولاتیان بەشێوەیەکی  یاسایی ئاگاداری چالاکییەکانی دەوڵەت بن و دەوڵەتیش ئاگای لەهەست وئارەزوی گشت بەشەکانی کۆمەڵی خۆی بێ . لەسیستمی دیموکراسیدا ، ڕۆلی دەوڵەت، بەتەواوی ئەو هەست ونەستە پەراگەندەیەی لەنێوان دانیشتواندا هەیە ، رەنگ ناداتەوە، بەلک وبەزۆری بناخەیە بۆئایدیای ، لەم روەوە، قەڵەمڕەوی دەوڵەت لەخولەکانی تر فراوانترو کۆمەڵیش وەچەرخاوتر دەبێ . ئەنجومەنە پیشەییەکان لەکۆمەڵی دیموکراسیدا ڕۆڵێکی ژیان دەبینین ، چونکە ئەمانەرادەی نیوەنجی نێوان دەولەت وتاکن ، دورکایم دەڵێ: گروپەلاوەکییەکان بۆ ڕێگرتن لەسستەمی حکومەت دەرحەق بەهاووڵاتی ، پێویستن ، هەروەک ئەمانە بۆ ئازادی تەواوی دەوڵەت لەتاکەکانیش پێویستن . ئەگەرسەندیکا پیشەییەکان لە ئارادا نەبن ،دەولەت ستە مکارتر دەبێ.
ئەگەر وەک دورکایم بەراوردێکی بنەرەتی بکەین ، ئەوا دەتوانرێ دەوڵەت بەمیشکێک ناوەندێکی رێنوێنی کردنی هۆشیاری – بشوبهێنین کەلەرێگای ئۆرگانەکانی رادەی نێوەنجەوە ، لەهەناوی سیستمی دەماری ئاڵۆزی کۆمەڵێکی جیاکراوە بۆتوێژە جیاجیاکان کاردەکا. دورکایم دەڵێ سیستمی دیموکراسی ، لەبەراورد لەگەڵ سیستمی نادیمەکراسی ، بەهەمان رادەی لەپێشتری بوونەوەرێکی خاوەن ویژدانی هۆشیارە ، لەچاو ئاژەڵێک کەرەفتارەکەی ناکاریگەرو غەریزییە . دورکایم پێ زۆر لەسەر گرنگی ((ناسینی)) دەولەت لە بەرامبەر گرنگییە 
.  کەی دەکاتەوە . ئەوە ڕۆڵی دیاری کراوی دەولەتیکی ((ACTIV  ئەکتیڤ ((
دیموکراتی نییە کەبەزۆر تاکەکانی ناچار بەملکەچ کردن بۆخۆی بکا ، بەڵکو رۆڵی بریتییە لەرەخساندنی هەلومەرجێک کەتێیدا تاکەکان بتوانن جارێکی ترخۆیان بدۆزنەوە ، ئەمەش تەنها بەهۆی ئەندامبون لەکۆمەڵێکدا ئەگەری ئەنجامدانی هەیە کەتێیدا دەولەت ئەومافانەی لەتاک گەری ئەخلاقیدا بەرجەستە بوون مسۆگەر بکاو پەرەیان پێ دا . نارەزایی سەرەکی دورکایم بۆ دیموکراسی ئەمەیە، دەڵێ کەزەحمەتە سیستمێکی یاسایی ستایش و پیرۆز بکری ، چونکە ئەگەر زۆرینەی خەڵک دەنگ بدا ، ئەوا ئەم سیستمە بەئاسانی دەگۆرێ . بەرای ناوبراو پێویستە یاسا ، پیوەندییە سروشتییەکانی نیوان شتەکان روون بکاتەوە و دەبیت یاسا تەنها لەو سۆنگەیەوە کە (( خێر)) ە رەچاو بکری.

حکومەت و مەزهەب
دورکایم کۆمەڵ بەسەرچاوەی مەزهاب لەقەلەم دەداو لەکتیبی شێوە سەرەتاییەکانی  ژیانی ئایینیدا نوسیویەتی (( لەم سۆنگەیەThe Elementary  Forms of Religious life وە کەهێزە مەزهەبییەکان ، هێزی مرۆین ، هێزی ئەخلاقین )) . ئامانجی بنەرەتی مەزهەب بریتییە لەهەڵسو کەوت لەسەر بناغەی ژیانێکی ئەخلاقی مەزهەب ویناکردنی کۆمەلە. مەزهەب لەسەرجەم لایەنەکانی کۆمەل رەنگ دەداتەوە ، تەنانەت عامیانەترین و نەفرەت ئەنگیزترینیان ، تەنها تایبەتمەندییەکی هاو بەش کەبەشێوەی یەکسان لەناو سەرجەم مەزهەبەکاندا هەیە ، بریتییە لەمە کەهەموویان سەروکاریان لەگەڵ ژمارەیەکی دیاریکراوی خەلک هەیە ، کەپێکەوە دەژین و بەشێوەیەکی یاسایی کاری سەختی زۆر لەخۆنیشان دەدەن : بەگشتی ئاشکرایە کەکۆمەڵێک بەو تێگەشتنە پەتییەی بۆ یەندێشەکان هەیەتی، گشت پێداویستییەکانی وروژاندنی هەستی ئیلاهیشی لەمیشکدا هەیە ، چونکە کۆمەڵ بەلای ئەندامەکانیەوە ، پلەی خودای هەیە بۆ بەندەکانی . لەراستیدا خودا پێش هەمووشتێ ، بوونێکە مرۆڤەکان ، یەم بوونە بەسەروی خۆیانی وێنا دەکەن و هەست بە بەندەگی لەبەرامبەریدا دەکەن .
دورکایم دەڵێت تەنانەت ئەوکاتەی کەمەزهەب بەتەواوی لەدەروون و ویژدانی تاک داجێگیر دەبێ، دیسانەوە ئەفر ێنداوی کۆمەڵە. ئەمەش پێچەوانەی ئەوەیە کەبەرواڵەت دروست دیتە بەرچاو . بێلەوە دورکایم مەزهەب وەک توخمێکی یەکێتی دروست کەر لەنێوان باوەراندا دادەنێ ولەمبارەیەودەڵێ : یەوکاتەی کەبیری یەک بەیەکی کۆمەڵ، پەیوەنی نزیک لەگەڵ یەکتر دادەمزرێنن و لەسەر بناغەی یەکترهەڵوسکەوت دەکەن . لەپێک هاتەی ئەمانەوە جۆرێکی تازەی ژیانی رۆحانی لەدایک دەبێ . دورکایم جیاوازییەکی بنەرەتی لەنێوان پیرۆزەو نەگریسدا دەکاو جەخت لەسەر رۆڵی سروتی مەزهەبی دەکاتەوە: (( بەکورتی دەتوانرێت بوتری کەپێویستە کار وکردەوەمان هەبێ و ئەو کردەوانە دوبارە بکەینەوە کەهەم وکاتایکدا بەرادەی پێویست، هەست بەپێویستی تازە کاریگەرییەکانیان بکەن، ئەمەیە سروتی مەزهەبی ،چەند دەرهاویشتەیەکی وەک چێژ ، ئارامی دەرونی .ئاسودەگی تاسەو خرۆشی لێدەکەوێتەوە، ئەمانە بەلای تاکی باوەردار سروتی مەزهەبییەوە، بەڵگەی ئەزمونی ئەون )) . بیروباوەڕو هەستی بەکۆمەڵ، کەیەکێتی و کەسایەتی کۆمەڵێک دروست دەکا، لەماوەیەکی زەمەنی رێکوپێکدا پێویستی بە بەهێزکردن و دووبارە پشتگیری کردن هەیە. هەرچۆنێ بێ ، ئەوکاتەی کەدورکایم دەڵێ : (( هیچ جیاوازییەکی بنەرەتی لەنێوان ئەو ژمارەمەسیحییەی جەژنی خولە جیاجیاکانی ژیانی مەسیح دەگایڕن ، یان ئەو جولەکانەی بیرەوەری بەکۆمەڵ دەرچون لەمیسر یان دانانی دە ئەحکامە دەکەنەوەو ئەنجومەنێکی هاولاتیان کەدانانی سیستمی ما فناسی و ئەخلاقی نوێ یان پیشهاتێکی گرنگی ژیانی نەتەوەییان بەرزوپیرۆز رادەگرن نییە. جگەلەوە دورکایم نەک تەنها زنجیرەیەک لەیەکچویی لەنێوان سروتە مەزهەبی و مەدەنییەکاندا وەسف دەکا، بەڵکو دوپاتی دەکاتەوە کەئەو سروتانەی سەرەوە، جیاوازیان لەنێواندانییە . (( نە لەئەنجام نە لەودەرئەنجامانەی لێێان دەکەویتەوە و نەلەو پرۆسانەی کەبۆ گەیشتن بەم ئەنجامانە ئەنجام دەدرێن )) . دوەرکایم ئاماژە بۆ سروتە میللی و مەزهەبییەکان دەکاو دەنوسی: (( بەهاوارکردنێک ، قسەکردنێک ، یان یەنجام دانی جووڵەیەک لەبەرامبەر ئامانجێکدا ، ئەوان (خەڵک) بەیەکپارچەو هاوپەیمان هەست پێدەکەن )) . ئەم راستییەی کەمەزهەب لەسایەی سروتە مەزهەبییەکان خاوەن ئایدیای هاوبەش وپابەندبوونی هاوبەش ورەفتاری هاو بەشە ، ئەوەدەگەیەنێ کەئەفراندی کۆمەڵ لەلایەن مەزهەبەوە، لەئەفراندنی مەزهەب لەلایەن کۆمەڵەوە بەماناترە . سروەتەکان ( مەزهەبی) لەهەموو کۆماڵێکدا یەکسان نین ، بەڵام گلێنەر Gellner پێێوایە کەرۆڵی بنەرەتی ئەم سروتانە بەهەمان رەوشی سەرەتایی خۆیان دەمێننەوە:
لەسەمای بەکۆمەڵی شێتانەو شیدابوونی دەوری تەوتەمدا ، رەوانی هەموو تاکی دادەبەزێتە ئاستی لەتە جەلییەکی لەزۆک، پاشان سروتە مەزهەبییەکان، چەمکە هاوبەشە بڕیارەدراوەکان ، هەروەهاتەجەلیاتی بەکۆمەڵ لەسەر ئەم ماددە( جەلی)
وەرچەرخاوەمرۆییە،کە لەڕووی  کۆمەڵایەتییەوە سەرەتاییە، تەڵقین دەکاو هەڵدەکۆڵێ. بەم جۆرە، سروتە مەزهەبییەکان، ئەم مادەمرۆییە دەکەنە دیلی چەمک و بەندی دەکەن و قابیلی بەئەندامبونی لەکۆمەڵدا دەکەن .
تیۆرییەکەی دورکایم لەبواری مەزهەبدا کارییگەریەکی پۆزەتیڤ و لێبراوی لەسەر تێگەشتنی ناسیۆنالیزم هەیە، چونکە بەرای ئەم (( مەزهەب هەموو ئەوانەی بەکۆمەڵ پێویستن دەخولقێنێ )) . ئەگەر لەپەرستنی مەزهەبییدا ، ئەوکاتەی ناسێۆنالیزم دەسرۆیە ، کۆمەڵ، وێنای خۆی کەلەپشتئی حیجابەوە قایم کراوە ، بپەرستێ ، (( ئەوکات وەک گلینەر ئاماژەی پێداوە))، کۆمەڵ بێ باک و دلێرانە کاری پەرستنی خۆی ئەنجام دەدا و ئەم حیجابە توڕدەداتە دواوە)) . لێکدانەوەکەی گلێنەر لەم بارەیەوە نوسیویەتی : بەگوێرەی تێۆری دورکایم ، ئەوەی لەئێمە ، مرۆڤ دروست دەکاو بەکۆمەڵایەتیمان دەکا، بریتییە لەتوانایمان بۆ سنورداربوون لەگەڵ تێرامانە توندوتیژییەکان . هەروەها ئەم تێۆرییە، بەسەپێنراو لەلایەن سروتە مەزهەبییەکانەوە دادەنری و سروتی مەزهەبی ماکی بنەرەتی مەزهەب ئەگەر ئێمە ناسێۆنالیم بکەینەوە ئەلتەرناتیفی مەزهەب ورۆلی بنەرەتی سروەتە مەزهەبی وسمبولییەکان  لەگوتاری ناسیۆنالیزمدا رەچاو بکەین . ئەوکات لێبراوانە دەتوانین بڵێین کەناسیۆنالیزم توانای رەخساندنی پشودرێژی و رەخساندی هاوبەستەگی لەهەناو هەموو کۆمەڵێکدا وەک هۆکارێک بۆ بەدەست هێنانی هاوکاری و بەرقەرارکردنی پەیوەندی هەیە . جگە لەو گلێنەر دەڵێ : بەرای دورکایم (( سروەتی مەزهەبی بەکۆمەڵ، سەپێنراوە هاوبەشەکان دەسەپێنی و بەم جۆرە بەتەواوی مانای راستەقینەی وشە ، رۆحی مرۆڤانە دەکاتە لەشمانەوە . ئێمە هاوکاری دەکەین ، چونکەوەک یەک بیر دەکەینەوە .
تێۆر (( نیشتیمان پەروەرانەی دورکایم ))

لەبەرهەماکانی . دورکایمدا تیۆرییەکی راشکاو دەربارەی ناسیۆنالیزم بەدی ناکری لەراستیدا ناوبراو زاراوەی (( ناسیۆنالیزمی )) بەکار نەدەهێنا ، بەڵکو ئەمیش وەک تریشکە ئاماژە بۆ (( نیشتمان پەروەری )) دەکا . دورکایم بەدەگمەن راستەو خۆبابەتی بخوێنینەوە بۆئەوەی بۆچونەکانی دەربارەی ناسیۆنالیزم ، ئەوانەی لەبەشی جیاجیای بەرهەمەکانیدا نوسراون کۆبکەینەوە ، بەوتەی ماوس دوونوسراوی دورکایم ، کەچەند بابەتێکی تایبەت بەناسیۆنالیزمیان تێدابووە و لەمیانەی جەنگی یەکەمی جیهاندا نوسراوبوون ، هەرلەوکاتەدا فەوتاون ، ئەمەشیان : پەیامی ئەخلاقی تێۆری Cours de morale     وپەیامی مەدەنی پیشەیی  Couis de Morale Civigue etprofessionneile   بوون. واتە یەگەر وێنایەک لەتێۆری دورکایم لەسۆنگەی سەرچاوەکانی ترەوە بحرێتەڕوو ، سودی خۆی هەیە .
دورکایم جیاوازی لەنێوان (( ناسیۆنالیزم )) ، (( حکومەت )) و (( نەتەوە)) دەکاو بەم جۆرە ناسیۆنالیزم پێناسە دەکا : (( گروپی مرۆڤ کەلەرێگای هاوبەش بوون لەشارستانێتیدا ، نەک پەیوەندیە سیاسییەکانەوە بوون بەهاو پەییمانی یەکتر)) .دورکایم کاتی باس لەگروپە گەورەکانی تاک ، ئەوانەی کۆمەلە سیاسییان پێک نەهێناوە ، بەڵکو خاوەن جۆرێک هاو پەیمانین دەکا، سوود لەوشەی (( ناسیۆنالیزم )) وەردەگرێ و پۆلەنداو فینلەندای بەنمونە هێناوەتەوەو دووپاتی کردووتەوە و کەئەمانە هێشتا دەولەت نین. بەڵکو راستییەکی مێژوویی دەخەنەڕوو . لەتیۆرییەکەی دورکایمدا ناسیۆنالیزمەکان ، ئەودەولەتانەی رابردون کەبیرۆکەی بنیاتنانەوەی خۆیان بەبێهودە لەقەلەم داوە . ناسیۆنالیزمەکان ئەودەولەتانەن کەلەپرۆسەی فۆرمۆلەبەندی بووندا . شایەنی باسە دورکایم لەبەکارهێنانی وشە (( حکومەت )) مەبەستی (( نوێنەرانی هێزی فەرمان رەوایە)) . کەواتە مەبەستی ناو براو بوونی هێزی ناوەند لەچوارچێوەی دەولەتدایا . بەڵام مەبەستی لە وشەی ((نەتەوە)) ، ئەوگروپەیە کەهەم (( ناسیۆنالیزم)) وهەم  (( دەوڵەت )) .
دورکایم بەم جۆرە پێناسەی نیشتیمان پەروەری دەکا: (( ئەو هەستەیە کەتاک بەکۆمەڵی سیاسییەوە دەبەستێتەوە ، بەجۆری ئەو کەسانەی بەدارێژەری لەقەلەم دەدرێن ، هەست دەکەن کە بەپەیوەندییەک  لەهەستەکان پێوەگری دراون )) .
(( نیشتمان )) ( خاکی باوباپیران ) ژینگەیەکی کۆمەلایەتی ئاساییە کەبۆژیانی مرۆڤ ناکری ناکۆڵی لێ بکرێ . دورکایم هەڵینجانێکی مێژوویی بۆ (( نیشتمان پەروەری )) هەیە، لەسەرێکەوە . ناوبراو (( نیشتیمان )) وەک باڵاترین کۆمەڵی رێکخراو ناو دەباو دوپاتی دەکاتەوە کەئێمە ناتوانین بێ (( نیشتیمان )) ژیان بەسەر بەرین چونکە ناتوانین بەدەر لەکۆمەلێکی رێکخراودا بژین. لەسەرێکی ترەوە دورکایم .دەڵێ کە (( ئامانجی نەتەوەیی لەسەروی هەموومسەلەیەکەوە نییە )). بەلکو (( ئامانجە مرۆییەکان بریاری لەسەر دراوە تا لەلوتکەدا بن )) .بەوتەی دورکایم و پییە هەندی جار دەوترێ کەنیشتیمان پەرستی دەکرێ بەدیاردەیەکی ئەو تۆ لەقەلەم بدرێ کە بەزوویی لەناو دوچێ . دورکایم ، سەلماندویەتی کەئەم بیرۆکەیە جێگای دوودڵییە: (( مرۆڤ تەنها لەبەر ئەوەی لەکۆمەڵێکی بنیاتنراو دوژی، بونەوەرێکی ئەخلاقییە .. ئێستا نیشتیمان پەروەری بەوردی بریتییە لەکۆمەڵێ ئایدایا و هەست کەلەکۆدا خۆی بەدەوڵەتێکی تایبەتەوە گرێ دەدا . ئەگەر گریمان ئەم نیشتیمان پەروەرییە لاواز بووە یان چیتر بوونی نەماوە ، ئایا ئەو تاکەی ئەم هێزە ئەخلاقییەی هەبێ لەکوێی؟ کەسێ کە کۆنترۆڵ کردنی تا ئەم ڕادەیە سود بەخش بێت لەکوێ دەبێ؟ ))٤٢ .
دور کایم (( نیشتیمان پەروەری وەک هەستێکی بەردەوام ، تەماشا ناکا، بەلای ئەمەوە پێکدادانێک لەنێوان (( هەستە فرەجۆرەکان ، کە بەشێوەیەکی یەکسان بنەمایەکی باڵایان هەیە (ئەوانەی کە ئێمە بە ئامانجی نەتەوەیی ، دەوڵەتێک کە ئامانجی نەتەوەیی بەرجەستە دەکا پێکەوە گرێی دەدەین – بەکورتییەکەی ، لەنێوان نیشتیمان پەروەری و نیشتیمان پەروەری جیهانیدا ڕووی داوە ))٤٣ . دورکاریم پێی وایە کە (( هەرچەندە مرۆڤەکان لە ڕابردوودا دڵبەستی خاکی خۆماڵی خۆیان بوون ، بەڵام ئەمڕۆ بۆیان ساغ بۆتەوە کە لەودیوی هێزەکانی ژیانی نەتەوەییەوە ، هەندێ هێزی تر لە ناوچەیەکی باڵا تر و نەهێندە پایەدار هەیە ، چونکە ئەوانە وابەستەی هەلو مەرجی تایبەتی هیچ گروپێکی سیاسی دیاریکراو نین و بە شێوازی کردنەکانیان سنوردار نەبوون ))٤٥
بۆ دورکایم دیارنییە کە تاک چ تێڕوانینێکی بۆ نیشتیمان پەروەری هەیە : (( تا چ ئەندازە دەبێ داوای ئەم جۆرەی تر لە کۆمەڵ(نیشتیمانی مرۆڤ) بکەین؟ ئایا پێویستە هەوڵبدەین دروستی بکەین ، ڕوودانی خێرا بکەین یان لێبڕاوانە دەبێ سەربەخۆیی ئەو وڵاتەی ئێستا تێیدا دەژین و هۆگری بووین ، بەهەر نرخێ بلوێ و بەفیداکاری بیپارێزین))٤٦ . ئەم دوانەیە تا ڕادەیەک بەهۆی دورکایمەوە چارەسەرکراوە : دورکایم ئامانجی نەتەوەیی و ئامانجی مرۆیی وەک یەک تەماشا دەکاو دەڵێ هەموو دەوڵەتێک دەگۆڕێ بۆ ئۆرگانێکی لەسەر ئامانجی مرۆیی داڕێژراو تا ئەو شوێنەی قبوڵ دەکا کە ئەرکە بنەڕەتییەکەی بریتی نییە لە فراوانبوون لەڕێگای سنوورەوە بەڵکو زیادکردنی ئاشتی ڕەوشتی ئەندامەکانییەتی لەم سۆنگەیەوە پێویستە کۆمەڵ لە ڕووی هەبونیی باشترین جۆری ڕێکخستن و هەبونی دامەزراوەی ئەخلاقییەوە شانازی بەخۆیەوە بکا نەک
 بەوەی گەورەترین یان دەوڵەمەند ترین کۆمەڵە لەناو سەرجەم کۆمەڵەکاندا ئەم چەمکە ڕاستەوخۆ دژی چەمکەکەی هینریک فون تریشکەیە چونکە دورکایم لە بواری جەنگی یەکەمی جیهاندا، کتێبی ئەڵمانیا لەهەمووان لە پێشتری نووسی و نووسینەکەی تریشکەی وەک نوێنەری بیری بەکۆمەڵی ئەڵمانیا لێکدایەوە دورکایم لەئاماژەوە بۆ ئەڵمانیا نووسیویەتی :
ئەڵمانیا پێویستی بە دەرخستنی بونی خۆی هەیە ، ئەڵمانیا هەست دەکات کە هیچ شتێکی لەم لە پێشتر لە ئارادانییە بێ حەوسەڵە بەرامبەر هەموو جۆرە سنوردارکردن  یان وابەستە بوونێک بە کورتیەکەی حەزکردن لە هێز .... بۆ پاساودانی خۆی یەکانگیری ئەڵمانیا بووە ئەڵمانیا هەموو جۆرە پێشکەوتنێک دەگەڕێنێتەوە بۆ خۆی بۆ ئەوەی زەمینەی تێگەێشتنی ئەم پێشکەوتووترینە بڕەخسێنێ ، بەڵگەکانی لە نەژاد مێژوو ئەفسانە ئەڵمانییەکاندا دەدۆزێتەوە٤٧ .
دورکایم لە پەیامێکی جەنگخوازە؟ Quia voulu laguerre هۆیەکانی جەنگی یەکەمی جیهان و ڕەوشی رەفتاری وڵاتە ئەوروپییە جیاجیاکانی دەرگیری جەنگەکەی شیکار کردەوە هەڵوێستی ناسیۆنالیستی فەرەنسی گرتۆتەبەر دورکایم سەرزەنشتی ئەڵمانیا دەکاو دەنووسێ (( یەک شێوازی جددیی بۆ ئاشتی لە ئەڵمانیادا نییە ئەوەی هەیە تەنها وشە گەلێکی پوچ و ناڕەوان))٤٨ . بەڕای دورکایم ، گوناهباری ئەڵمانیا ئاشکرایە و هەموو شتێک ئەم ئاراستەیە دەسەلمێنێ و هیچ شتێکی پێچەوانەیی لە ئارادا نییە.... جگە لەوە ڕای جیهانی، مەیلێکی روو لە زیدی بۆ سەرزەنشت کردنی حکومەتی ئەڵمانیا و بە کەمتەرخەم لە قەڵەمدانی هەیە ئەمەش بەهۆی هەڵگیرسانی بەڵایەکی ترسناک کە ئەمڕۆ هاوڵاتیانی ئێمە پێووەی دەتلێینەوە ))٤٩ . پاشان دوریکایم وەسفی هەڵسوکەوتی فەرەنسا دەکاو دەڵێ : ((لە ڕاستیدا فەرەنسا بۆ گەیشتن بە ئاشتی بە هەموو توانایەکیەوە تا دوا سات جەنگی کرد .... ڕەوشی ڕەفتاری فەرەنسا بەگوێرەی دەرەوە دروست و شایستەی سەرزەنشت کردن نییە ))٥٠ .
پێشبینیەکەی دورکایم دەربارەی ئەوەی کە ((نیشتیمان پەروەری)) دیاردەیەکی کاتییەو دوچاری تێکشکان دەبێت : (( ئەوکاتەی ئێمە لە پرۆسەی تەکاملدا بەرەو پێشەوە دەڕۆین ، دەبینین ئەو ئامانجەی مرۆڤەکان هەوڵی بۆ دەدەن لە هەلوومەرجی ناوچەیی یان نژادی ئازاد جیا دەبنەوە و لە ناوچەیەکی تایبەتی جیهان یان لە گروپێکی مرۆیی تایبەتدا دەسڕۆیی پەیدا دەکەن لەسەروی هەموو ئەوەی کەتایبەتمەند نەشونما دەکەن بەمجۆرە لە بەجیهانبوون نزیک دەبنەوە))٥١ .
دەربارەی خۆکوشتن دورکایم دەڵێ (( ئەمڕۆ نە ناحیەو نەئیدارەو نەپارێزگا ، بۆ بەجێ هێنانی ئەم جۆرە دەسەڵاتە دەسڕۆیی تەواویان بەسەرماندا نییە)). بەقسەی دورکایم (( نیشتیمان پەروەری ناوچەی ، نە چیتر بوونی هەیەو نە دەتوانێت بونی هەبێ)) جگە لەوە (( ئەگەری ژیاندنەوەی روکەشانەی ڕۆحی جوزئیگەری کەهیچ جۆرە پایە و بناغەیەکی نەماوە نییە))٥٢ دوریکایم جەخت لەسەر ئەم بابەتە لە نووسینەکانیدا ، بەناوی دابەشکردنی کار ، دەکاتەوە لەمبارەیەوە نووسیویەتی : ((ئەو ڕێکخراوەی لەسەر بنەمای گروپ بەندییە ئیقلیمیەکان دانراوە وردە وردە لاوازتر دەبێ ... دابەشکردنە جوگرافییەکان ئیجگار ڕووکەشن و چیتر هەستی قوڵتر لەناخماندا ناوروژێنن . ڕۆحی پارێزگا لەناوچووە و جارێکی تر قابیلی گەڕانەوە نییە نیشتیمان پەروەری ((ناوچەیی)) گۆڕاوە بۆ هەڵەیەکی مێژوویی کە بەئارەزوی دڵ و بەپیی حەز قابیلی دەستکاری کردن نییە ))٥٣ مێژوو سەلماندویەتی کە دورکایم لە پێشبینی کردنەکەی دەربارەی ماکی زووبەسەر چووی نیشتیمان پەرستیدا دووچاری هەڵە بووە بەڵام ئەم خاڵە بەتەواوی ڕاستە دەرهاویشتەی جیهانی بۆ ئەو دنیایەی ئەمڕۆ تاقی دەکەینەوە ڕێگا خۆشکەرە بۆ (ئامانجە مرۆییەکان) و بەقوڵی ئامانج و ناوەرۆکی ناسیۆ نالیزم دەگۆڕێ.   
سەرچآوە: نۆڤین