پرنسیپی جیاکردنەوەی
دەسەڵاتەکان لە یۆنانەوە بۆ مۆنتسکیوو
خالید مەجید فەرەج
پێشەکی
جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان چەکێک بوو لەوچەکانەی کە بۆ خەبات لە دژی ئیستیبدادی پادشاکان و دەسەڵاتە رەهاکانیان دەرکەوت ئەم دەستەواژەیە بیرمەندی سیاسی مۆنتسکیو دایڕشت بوو بە بنەمایەکی سەرەکی لەبنەماکانی مۆدێلی حوکمرانیی مەدەنی ودیموکراسی ئەووڵاتانەی کەبیری سیاسیان گەیشووە بە قۆناغی کامڵ بوون و ئەم پرەنسسیپە بۆتەکلتوری حوکڕانیان و بەهیچ جۆرێک ناتوانی وێنای ژیانی سیاسی وحوکمڕانیی تیاندا بەبێ جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان بکەیت . بەدڵنیایەوە دەتوانین بڵێین کە ئەم پڕنسیپە لە شۆڕشی فەرەنسیەوە بەدواوە بوو بەیەکێک لە پرنسیپە دەستوریە سەرەکیەکانی دیموکراسیەتی ڕۆژئاوا کە بەپێی ئەم پڕنسپە دەبی سەرەتا سیستمێکی پارلەمانی باڵادەست بێت ، چونکە بەبێ ئەوسیستمە مەحاڵە جایاکردنەوەی دەسەڵاتەکان سەربگرێت .
مەبەست لەجیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان لەڕووی سیاسیەوە رێگە گرتنە لە کۆکردنەوەی وەیان چرکردنەوەیەتی لەدەستی یەک کەسدا. بەواتایەکی دیکە بۆ هیچ کەسێک یان دەستەیەکی حوکمڕان نیە، کەلە یەکێک زیاترلەسێ دەسەڵاتەکەی لە دەستدابێت . بۆیە ئەودەوڵەتەی کەناو دەبرێ بەدەوڵەتی قانون بەبێ بنەمای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان هەرگیز نایەتەدی
لەسەدەی هەژدەهەمدا مۆنتسکیوو چووەسەر ئەوباوەرەی کەئەگەری یەک کەس لەدەوڵەتدا هەموودەسەڵاتەکانی بە دەستەوەبێت ،ئازادی نامێنێ و دەوڵەت بەرەو دکتاتۆر دەچێ
هەر لەم روانگەیەوە بیرمەندە قانونیەکان و ئەوانەشی لەبواری سیاسیدا وەکو تیۆری شارەزان ،پرنسپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانیان وەکو بەربەستێک لەبەردەم خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات و پاوانکردنی و دواجار دروست بوونی حکمێکی دیکتاتۆری داناو بەگرتنەبەری ئەو ڕێگەیە بۆ دوایین جار ماڵئاواییان لەفکری تۆتالیتاری و حیزبی فەرمەندەو سەرکردەی مێژویی کرد.
بەشی یەکەم
دەرکەوتنی پرنسی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، قۆناغی یۆنانیی کۆن
ئەم پرنسپە رەگی خۆی لەفەلسەفەی گریکی کۆندا داکوتیوەو لە سەرەتاوە لە روکارێکی سیاسیدا خۆی نواند،بەڵام دەتوانین بڵێین کەلەسەردەمی شکۆمەندیی بیری فەلسەفەی وسیاسی و قانونی ێۆنانیدا سەردەمی ئەفلاتۆن کەلە ٤٢٧ پ.ز مردووەو هەروەها قوتابیە کەی ئەرستۆ کە لە ٣٨٤ پ.ز مردووەسەریهەڵداوە یان لەسەر زاری ئەوو ئەرستۆوە کەوتە ناوفیکری قانونی و سیاسی کۆن و دواجار نوێوە.ئەفلاتۆن لەسەرەتاکانی پێگەیشتنی فیکریدا،باوەری وابوو کە دەتوانرێت دەوڵەتێکی نمونەیی بەسەرپەرشتی فەیلەسوفەکان دروست بکرێت ، ئەولەکتێبەکەیدا کەناوی لێنا (جمهوریەت ) ئەوەی بەڕاشکاوی ووتووە ،بەڵام دواتر بەهۆی زیاتر قاڵبوونەوەی لەتاقیکردنەوەکانی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی یۆنان و کە بەهۆیانەوە فیکری سیاسی زیاتر گەشەیسەندو ئاسۆی بیرکردنوەی ئەویش وەکو فەیلەسوفێک و بیرمەندی سیاسی قانونیش بەرفراوانتربوو، ئەوبیرە ناواقیعیەی بەجێهێشت ونزیکتر لەدنیای واقعی ئەوکاتە بیری کردروە لەئاکامدا بیروباوەڕە نوێکانی لەو باوەرەیەوە لە دووتوێی دانراوێکی دیکەیدا کە ناوی لێنا (قانونەکان ) بناغەی بۆ دەستورێک لێدا کە بیرۆکەی سیستمێکی تێکەڵاوی لەخۆگرتبوو.
ئەفلاتۆن دەسەڵاتی بەسەر سێ میحوەردا دابەشکردبوو یەکەمیان : جمعیەتی عمومی،دووەم : ئەنجومەنی گەل ،سێهەم دادگاکان .ئەو ئەنجومونی دابەشکردبوو بەسەر مانگەکانی ساڵدا واتا دوانزەگروپ هەر گروپەی یەک مانگ حوکمی دەکرد هەروەها وەزیفەکانی دەوڵەتی بەسەر شەش دەستەدا دابەشکردبوو هەر بەشە ئەرکێکی دیاریکراوی پێسێردرابوو.
١-ئەنجوومەنی سیادە (سەروەری): کە ژمارەی ئەندامانی دە کەس بوو کاروباری دەوڵەتی لەبن دەستدا بوو.
٢- جەمعیەتی (کۆمەڵە)گەورە دانێشمەندو یاسادانەرەکانی لەخۆگرتبوو ئەرکی سەرشانی پاراستنی دەستور بوو لەهەر پێشێلکاریەک لەلایەن حاکمەکانەوە (فەرمانڕەواکان)، هەروەها چاودێریی باش جێبەجێکردنی ئەحکامەکانی.
٣-دەستەی دادوەرئی: کەلەچەند دادگایەک بەپێی پلەکانی سەروو خوارو پێکهاتبوو ئەرکیان یەکلایی کردنەوەی کێشە یاساییەکان بوو.
٤-دەسەڵاتی پۆلیس: بۆ پاراستنی هێمنی و ئاسایشی کۆمەڵگا.
٥-دەستەکانی فێرکردن و جێبەجێکردن بۆ بەرێوەبردنی کەرتە گشتیەکان .بەپێی ئەم سیستمەی ئەفڵاتۆن دەبو ئەوانەی دەسەڵاتیان بەدەستە ئامانجیان بەدیهێنانی عەدالەت بێ لە مەرامە سیاسی و کارگێڕیەکانیانداو دەبێ پەنابردن بۆ هێزیش تەنها لەوکاتانەدا بێت کە پێویستە. بەکورتی ئەفڵاتون رای وابوو کەدەبێ هاوسەنگیەک لەنێوان دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دروست ببێت ئەو هاوسەنگیەش نایەتە کایەوە هەتا وەزیفەکانی دەوڵەت بەسەر ئەو دەستە جۆراوجۆرانەدا دابەش نەکرێت، ووڵات ئیستقراری سیاسی بەخۆیەوە نابینێت و ئەو نایەکسانی و ناعەدالەتییە، دەبێتە هۆی هەڵایسانی پشێوی و شۆڕش بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئیستیبداد و حوکمی دیکتاتۆری تاکڕەوی. کاتێک باس لەئەفڵاتون دەکرێ ناکرێ ڕۆڵی ئەرەستۆ کە هاوچەرخی بووە فەرامۆش بکرێت،چونکە ئەو ئەو کۆمەڵەیەی داکوتی کەپرنسپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی لەسەر هەڵدەستا .لەدانراوەکەیدا کەناوی ( سیاسەت ) بوو دەڵێ: دەسەڵات (لەکۆمەڵەوە هەڵدەقوڵێت) بەواتایەکی تر کۆمەڵ سەرچاوی دەسەڵاتە، بۆیە نابێت بدرێت بە تاکە کەسێک وەیان کەمایەتیەک لەناو گەلێکدا، ئەوە دەڵێ : لەبەر ئەوەی قانون گوزارشە لە ئیرادەی کۆمەڵ و ڕووی کۆمەڵگایە کەواتە دەبێ رێکخەری هەڵسوکەوتی ئەو کۆمەڵە بێت، کۆمەڵێکیش کە بەو شێوەیە بێت سەروەری تەنها بۆخۆی دەبێ. بەڵام لەبەر ئەوەی کۆمەڵ ناتوانێ هەموویان پێکەوە مومارەسە بکات و لەدەستی تاکە کەسێکیشدا بوو سیستمی حوکم گەندەڵ دەبێ و ئەو کەسەش دەبێ بە موستەبید، بۆیە وەزیفەکانی دەوڵەتی بەسەر سێ کەرتدا دابەشکرد. دەبێ ئەوەش بووترێ کە هەرچەندە ئەرستۆ بەڕاشکاوی داوای جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکانی نەکردووە بەڵام ئەوەی ئەو کردی دەسپێکێکی باش بوو لەو روەوە.
١- وەزیفەی (مداوەلە)-گفتوگۆ لەسەر بابەتێک بۆ بڕیاردان لەسەری (پارلەمانی ئێستا ). کەئەرکیان دانانی یاساکانەو هەروەها بڕیاردان لەسەر مەسەلە جەوهەریەکان کە پەیوەندیان بەسەلامەتی ووڵاتەوە هەیە وەکو بڕیاری جەنگ و قبوڵکردنی پەیمانی ئاشتی. بەمپێیە دەسەڵاتەکانی ئەم وەزیفەیە لەگرنگیدا لەسەروو وەزیفەکانی تروە ئەژمار دەکران.
٢-وەزیفەی ئەمر (دەسەڵاتی ڕاپەراندن) حکومەت. کاری جێبەجێکردنی قانونەکان و پاراستنی ئاسایشی ووڵات و هاوووڵاتیان بوو.
٣-وەزیفەی عەدالەت ( دەسەڵاتی دادوەری) . کە ئەرکی یەک لاییکردنەوەی کێشەکان و چاودێریی باش پەیڕەوکردنی دەستورو قانوونەکان بوو. بەمەرجێک هەریەک لەم وەزیفانە بەجیاو بەسەربەخۆ لەوانەیتر کارەکانی خۆیان هەڵسوڕێنن. بەوەی لای سەرەوەدا بۆمان دەردەکەوێت کە لەیونانستان کەلتورێکی دیموکراسی و فیکرێکی پێشکەوتوو هەبووە. کەلەئایندەدا هەموو جیهانی نوێ. دەگرێتەوەو،دەبێت بەنمونەی هەرە بەرزی حکومرانیی مەدەنی، کە دەوڵەتی یاسای لەسەر بونیات دەنرێت. ئەو فکرە ناوازەیەی ئەوکاتە بەمشێوەیەی لای خوارەوە لەو ووڵاتە لەسەر ئاستی حکومرانی لەیۆنانی ئەوسا ڕەنگیدابۆوە: دەسەڵاتەکانی یۆنانی پێش زاین بەمجۆرە دابەشکرابوون ١.دەسەڵاتی یاسادانان (ئەنجومەنی هاووڵاتیان): کرۆکی دیموکراسیەت، ئەوەیە کە گەل بتوانێت بەشێوەیەکی رێکخراو بەشدار بێت لەحوکمرانیداو بەتایبەتی لەدامەزراوەی یاساداناندا .گەلی یۆنان ئەم دەسەڵاتە باڵایە ( دەسەڵاتی یاسادان)ی هەبوو لەڕێگەی ئەنجومەنی هاوڵاتیانەوە پیادەی دەکرد، بەوپێیە هەر هاووڵاتیەکی یۆنانی ئازاد ئەندام بوو لە ئەنجومەنەو بۆی هەبوو بەشداری کۆبوونەوەکانی ئەنجومەن بکات و موناقەشە لەسەر ئەو بابەتانەی کەخراونەتە ئەنجدای کارەکانەوە بکات و دواتر دەنگی لەسەربدات.
٢. دەسەڵاتی جێبەجێ کردن :
(تۆ دەتوانی وابکەیت کە هەموو خەڵک بۆ ماوەیەک حوکم بکات دەتوانیت وابکەیت هەندێک خەڵک وا لێبکەیت کە هەموو کاتێک حوکم بکەن ، بەڵام ناتوانی وا بکەیت کە هەموو خەڵک هەموو کاتێک حکوم بکات).
لە ڕوانگەی ئەم پرسیپە یان حیکمەتەوە ئەسینا فەلسەفەی دەسەڵاتی جێبەجێکردنی خۆی دۆزیەوە. ئەگەر هەموو خەڵک بەشدار بکەیت لە دەسەڵاتی یاساداناندا، کە ئەویش لە بارو زروفی یونانستانی ئەوکات کە دەوڵەتی شار هەبوون دەگونجا. لەبەرامبەر ئەوە ناتوانی هەمو خەڵک بەشداربکەیت لە دەسڵاتی جێبەجێکردندا کە پێویستەیەکی بەردەوامەو لەسیاسەتیشدا بەباش نازانرێت کە ئەو لایەنەی یاسادا دروستدەکات هەرخۆیشی جێبەجێی بکات، بۆیە ئەسینا لەو بوارەدا داهێنانێکی کرد ئەویش دروسکردنی دەسەڵاتیکی جێبەجێکردنی بەکۆمەڵە، واتا لەچەند کەسێک پێکهاتووە کە ئێستا پێی دەڵێن حکومەت یان دەسەڵاتی جێبەجێکردن.
٣- دەسەڵاتی دادوەری :
هەروەکو کە لە ئەسینا دەسەڵاتی یاسادان و دەسەڵاتی جێبەجێکردنیان هەبوو دەسەڵاتی سێهەمیشیان هەبوو کە ناویان نابوو دەسەڵاتی دادوەری (دادوەری میللی). دادوەر لە ئەسینای کۆن لەژێر رکێفی گەل دابوو بەواتایەکی تر پێکنەهاتببون لە دادوەری پیشەیی(موحتەریف) بەڵکو میللی بوو وەیان بەو ناوەی ئێستا هەیە هەیئەتێک لە (محلفین) سوێنددراوەکان بوون، لە دۆزەخە گەورەکاندا کە پەیوەندی بەڕای گشتیەوە هەبوو وەیان ئەو ئیشکالیەتانەی کە پەیوەست بوو بەڕای گشتی وەیان سیاسی بوون ژمارەیەک زۆر لەو سوێنددراوانەیان بەشدار دەکرد. بۆ نموونە لە دادگایی کردنەکەی سوکراتدا٥٠١ سوێنددراو بەشدار بوون. لەبەر ئەوەی کە یاسا لەلای -سوکرات- ئەوەیە کە نوێنەرانی گەل دایدەنێن نەک ئەوەی کە لەلایەن دانشمەندێکەوە دادەنرێت (حکیم) بۆیە هەر کاتێک وابوو دەبێ ڕێزی لێبگیرێت . کاتیک کە بە تۆمەتی تێکدان و لەڕێدەرکردنی لاوان (بەهۆی بیرو باوەڕەکانیەوە) موحاکەمەی دەکەن، بە زۆربایەتی دەنگ ئیدانەی
پەرلەمانی ڕۆما وایکردبوو دەسەڵات بەدەست یەکەسەوە نەبێ، بۆیە سیستمی جووت کۆنسولی داهینا واتە لە بری ئەوەی یەک کەس دەسەڵاتدار بێ، دوو کەس دەسەڵاتدار بێ، بۆ ئەوەی رێ لە پەیدابوونی دکتاتۆری بگرێ
دەکەن و سزای کوشتنی بە خواردنەوەی ژەهر بەسەردا ئەدەن، ئەو ژەهرەکە دەخواتەوە. چونکە بڕوای وابووە هەر لەبەر ئەوەی کە ئەو یاسایە لەلایەن گەلەوە پەسەندکراوەو خۆیشی قەناعەتی بەو سیستمە هەبووەو کاری تیۆری بۆ کردووە دەبێ ڕێزی لێبگرێت.
قۆناغی رۆمانەکان
هەرچەندە هەندێک لە ڕۆشنبیرەکانی رۆما لە دژی فکری یۆنانی بوون، بەڵام ڕۆشنبیری یۆنانی ڕۆڵێکی گرنگی هەبوو لە پێشخستنی فکری قانونی رۆمانی ئەویش بەهۆی هاتنی فەیلەسوفەکانی یۆنان و رۆماو ووتنەوەی موحازەرەو بەستنی سیمینار بۆ بلاوکردنەوەی بۆچوونەکانیان، سەبارەت بە فەلسەفەو سیاسەت و دۆزەکانی دیموکراسی و دابەشکردنی دەسەڵات کە یۆنانستان تاقیکردنەوەیەکی دەوڵومەندی لەوبارەیەوە پێشتر هەبوو، هەروەها چوونی خوێندکارە رۆمانیەکانیش بۆ ئەسینا بۆ وانە خوێندن لە یۆنان، کاریگەری بەرچاوی هەبوو بۆ بڵاوکەدنەوەی ئەو بیروباوەڕانە دوای گەڕانەوەیان بۆ رۆما .
دەتوانین سەردەمی
رۆمانەکان بکەین بە سێ قۆناغەوە :
یەکەم: لەسەردەمی مەلەکیەتدا هیزی سیاسی و عەسکەری هەمووی لەدەستی مەلیکدا لەگەڵ کۆمەڵێکی کەم لە خێزانە ئۆرسکراتیەکاندا کۆببۆوە، پادشا هەموو دەسەڵاتەکانی سیاسی و عەسکەری و هەتا ئاینیشی لەچنگدا بوو، بەڕادەیەک کە بە موتلەق واتا بەبێ رکابەر حوکمی دەکرد. ئەو دەمانە ئەنجومەی پیرانیش هەبوو، بەڵام وەزیفەیان لە پێشکەشکردنی ئامۆژگاری زیاتر نەبوو، هەروەها ئەنجومەنە میللیەکانیش هەبوون، ئەوانیش تەنها بە پێشنیازی پاشا بۆیان هەبوو لە مەسەلەیەک بکۆڵنەوە.
دووەم: سەردەمی کۆماری کە لە ٥٠٩ی پ ز دەست پێدەکات، لەم قۆناغەدا رێکخستن و پیادەکردنی حکومی دیموکراسی هەبوو، هەر یەک لە ئەنجومەنی گەل و پیران و ئیمپراتۆر دەسەڵاتی جیاوازی خۆیان هەبوو. ئێمپراتۆر تەنها نوێنەری گەل بوو، دەسەڵاتی بێسنوور و راستی بۆ گەل بوو، هەر لەم قۆناغەدا سیستمی دوو (جووت) کونسڵ داهێنرا کە بەو پێیە ئەرکەکانی حوکمڕانی بەدەست دوو کەسەوە بوون، هەردووکیان بەرانبەربوون لە هێزدا، هەریەکەیان دەیتوانی تانە لەبڕیارێکی ئەوەی تریان بدات و نەیەڵێ بچێتە بواری جێبەجێ کردنەوە، ئەویش بۆ ئەوە بوو کە دیکتاتۆریەت دروست نەبێت.
لەم قۆناغەدا ئەنجومەنی پیران دەسەڵاتی تەواوی خۆی هەبوو ئەوانیش کونسوڵەکانیان بۆ ماوەی ساڵێک هەڵدەبژارد بەڵام ئەنجومەنی میللەت هەروەکو خۆی مایەوە واتا گۆڕانکاریەکی ئەوتۆی بەسەردا نەهات .
قۆناغی ئیمپراتۆریەت
لە٢٧ پ ز دەستپێدەکات تا کەوتنی لە ساڵی ٤٧٦ زاینی لە بەشداریکردنی گەلەوە لە حوکم واتا دیموکراسیەوە گۆڕا بە حکومی تاکە کەس واتا دیکتاتۆر. ئوگستۆس توانی حوکم لە جەمهوریەتەوە هەڵگێڕێتەوە بۆ ئیمپراتۆریەت و هەموو دەسەڵاتەکان بخاتە دەستی خۆیەوە، ئەنجومەنی گەل دەسەڵاتە دادوەری و جنائیەکانی و هەقی شکایەتکردنی لێسەندرایەوەو درا بە ئیمپراتۆر . هەروەها مافی هەڵبژاردنی حاکمەکان لە ئەنجومەنی گەلەوە لەسەردەمی جێگرەکەی ئوگسترایەوە بۆ ئەنجومەنی پیران. لەسەدە یەکەمی زاینیدا ئەنجومەنەکانی گەل دەسەڵاتەکانی یاسا دانانیان لەبەرژوەندی ئەنجومەنی پیران لە دەستدا، دەسەڵاتە دادوەریەکانی ئەنجومەنی پیران لە پاێناوی سەرکوتکردنی تاوانباران و بەرگرتن لە تاوانە سنور بەزێنەکان کە دەرهەق بەو کاسانە دەکرێت کە باجەکان کۆ دەکەنەوە فراوان بوون، حاکمەکان بوون بە ئامێری جێبەجێکردن بەدەست ئەنجومەنی پیرانەوە کە بۆی هەبوو هەڵیان بژێرێت و ئاراستەیان بکات و لەسەر کار لایان بەرێت. لە قۆناغی ئیمپراتۆریەتی دواییدا ئیمپراتۆر بەرگی ئیلاهی واتا موقەدەسیشی پۆشی، دامەزراوەکانی حوکم وەکو ئەنجومەنی پیران گۆڕا بۆ ئەنجومەنی شارەوانی و لەگەڵ ئەنجومەنی گەل بەجۆرێک تەریک کران لە تەنانەت بۆشیان نەبوو کۆبوونەوە بکەن وەیان لە ئیمپراتۆر بپرسنەوە لەسەر هەڵەیەک ئەگەر بیکات. هەر خۆی یاساکانی دادەناوو دەیگۆرین، وەیان هەمواری دەکردن خۆی حاکمەکانی دادەناو ملکەچی تەنها خۆی بوو، دادگاکان لەدادوەرییەوە بوون بە ئیداری فەرمانبەرەکان لە بری قازیەکان دادگاییان دەکرد و حوکمیان دەکردەکرد
لەبەریتانیا کرۆمۆیل دەسەڵاتی حکومەت و پەرلەمانی لێک جیاکردەوە و لەدەستوردا سیستمی پاشایەتی هەڵوەشاندەوە و کۆماری راگەیاند
بەشی دووەم
سەدەکانی ناوەڕاست
بەدرێژایی سەدەکانی ناوەڕاست لەئەوروپا کە لەکەوتنی ئیمپراتوریەتی رۆمانیەوە لەساڵی ٤٧٧ز دەست پێ دەکات، تاوەکو نزیکەی کۆتایی ١٤٠٠ زاینی وێنای سیاسی بۆ دوڵەت ئەوەبوو کە دامەزراوەیەکە ملکەچی قانونی ئیلاهییە و رۆلی حاکم تەنها پاراستنی کەنیسەیە، ئەم مەفهومە بۆ دەسەڵات رێک وەکو ئەو مەفهومەی ئێستاوایە بۆ دەسەڵات لەسعودیە و ئێران و ئەڤگانستانی تالیبان. لەسەدەکانی ناوەڕاستدا دەسەڵاتی ناوەندی ئیمپراتۆر لاواز بوو، لەسەر هەرێمە بەربڵاوەکانی مەملەکەتەکەی بۆیە ناچاربوون کە حاکم یان فەرمان رەوای ناوخۆیی بۆ ئەو ناوچانەیە دابنێن بۆئەوەی خۆیان فەرمانرەوایی خۆیان بکەن، بەواتایەکیتر فەرمانرەوایی خۆجێیەتی، بەمشێوەیە خەڵکانی ناوجەکان لەیەککاتدا دەبوو ملکەچی سێ دەسەڵات بن، یەکەم :یەکەم ئیمپراتۆر، دووەم: فەرمانڕەوای ناوچەکە، سێهەم: دەرەبەگە بچوکەکان کە راستەوخۆ لەگەڵیان بوون. دەربەگەکە خاوەنی زەویوزارو هەتا ئەو خەڵکەش بووکە ئیشیان بۆ دەکردو دەبوو ملکەچی فەرمانەکانی بن . هەر خۆیشی سەرکردەی سیاسی و عەسکەریان بوو دادوەریان بوو باج و داهاتی کۆدەکردەوە . دواتر کە مەسیحیەت بەشێوەیەکی بەربڵاو لە ئەوروپا بڵاو بۆوە بەجۆریک کە ئیمپراتۆر خۆیشی بوو بە مەسیحی. ئیتر کەنیسە هەستی بەوەکرد کە پێگەی خۆی لەناو دڵ و هۆشی کۆمەڵگاکە بەقوڵی داکوتاوە کەوتە بەربەرکانی مەفهومی ( هەقی ئیلاهی پادشاکان) و ویستی دەسەڵاتی زەمینیش (سیاسی ) بخاتە ژێر کۆنتڕۆڵی خۆیەوە و دوای ئەوەی کە پایەی ئیمپراتۆر لە پایەی کەنیسە بەرزتر بوو ئیتر داوا دەکرا پایەی کەنیسە لەسەرو هەمووانەوە بێت. بەربەرەکانێی بەهێز لەنێوان کەنیسە و ئیمپراتۆردا دروستبوو و درێژەی کێشا ئیدی رۆڵی گەل لەبەربەرەکانێ لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات وون بوو، گۆڕا بە بەربەرەکانێ لەنێوان دووکەسدا ئیمپراتۆر و پاپا. چیتر ئەوەی ناوی لێبنێ دامەزراوەکانی
دەوڵەتی دیموکراسی وەکو ئەوەی لای یۆنانیەکان هەبو هەتا بەجۆرێک لەجۆرەکانیش لای رۆمانیەکانیش لەسەرەتادا هەبوو نەما. ئەم بەربەرەکانێیە لەلایەکەوە خراپییەکانی ئەوە بوو کە هەروەکو ووتمان گەل غائیب بوو تیادا، بەڵام لە ئاکامدا بە بەرەوپێشچوونی فکری سیاسی وقانونی شکایەوە، ئەوەبوو دەنگی ناڕەزایی لەو وەزعە بەرزبووەو بیرمەندەکان داوای جیاکردنەوە دین و دەوڵەتیان بەرزکردەوە، لەو دەنگانە بیرمەندی قانونی ماسیلو بادوا بوو کە داوای دەکرد حکومەتێکی مەدەنی پێکبهێنرێت و داوای جیاکردنەوە لە نێوان دەسەڵاتەکانیشدا بێتەکایەوە. لەوەش زیاتر دەسەڵاتێکی یاسادانان لەلایەن گەلەوە هەڵببژێرێت و هەروەها ئەنجومەنێکی جێبەجێکردنیش بۆ سەرپەرشتی کردنی کارەکانی دەوڵەت هەبیت .
بەشی سێهەم
جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان لەفیکری سیاسی نوێدا پێشکەوتنی نوێ لە پرنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکاندا لەواقیع دا دەگەڕێتەوە بۆ قوتابخانە ئینگلیزی و تاقیکردنەوەی دەوڵەمەندی دیموکراسیەتی ئینگلیزی ، سیستمی پادشایی لە ئاکامی شۆڕشی قەشەکان بەرەو مەلەکیەتی رەهابوو.
١-کرۆمۆیل
لەسەدەی هەڤدەهەم لە ئینگلتەرا دەستوری کرۆمۆیل لەسەر بناغەی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان دەچوو. کرۆموێڵ بۆنەهێشتنی ئیستبداد کە بەهۆی پەرلەمانی ئەوکاتە دروست ببوو ، دەسەڵاتی یاسا دانان و جێبەجێکردنی لەیەکجیاکردەوەو سوریش بوو لەسەر سەربەخۆی دەزگای دادوەری، بەڵام مەخابن لەدوای نەمانی کرۆمۆیل و گەڕانەوەی مەلەکیەت ، دەستوری جمهوری پوچەڵکرایەوەو سیستمی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان پشتگوێخراو چیدی نەلە بەریتانیاو نە لەووڵاتێکی دیکەی ئەو کاتە هیچ شوێنەوارێکی نەما.
٢-جۆن لوک
جۆن لوک دادەنرێ بەیەکەمین کەس کە باسی لە تێۆریی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان کردبێ لە یاسایەی ئەو سیستمە پارلەمانیەی کەلە ئینگلتەرا لەدوای شۆڕشی ١٦٨٨ هاتەکایەوە، لوک لە تیۆریەکەیدا کەوتبووە ژێر کاریگەری ئەو کێشەیەی کە لەنیوان پادشاکان لەلایەک و پارلەمان لە لایەکیترەوە هەبوو، ئەو بەمشێوەیە تیۆریەکەی داڕشت، هەر سیستمێکی تەندروست دەبێ پرنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان حوکمی بکات. ئەو بیروراکانی خۆی لە کتێبەکەیدا کە بەناوی دونامە سەبارەت بە حکومەت و لەنامەی دووەمدا بەناوی حکومەتی مەدەنی کە لەساڵی ١٦٩٠ چاپکرا ئاشکرا کرد. لەنووسراوەکەیدا (حکومەتی مەدەنی) دەڵی کەوا تاک لە ژیانی فیترەتدا کە پێش گرێبەستی کۆمەڵایەتی بوو دوو دەسەڵاتی هەبوو ، دەسەڵاتی دەرکردنی ئەو بڕیارانەی کە زامنی پارێزگاری لە خۆیی وئەوانیتر دەکردو کە قانونی تەبیعەت بۆی دەستەبەر کردبوو.
دووەم: دەسڵاتی سزادان لەسەر ئەو تاوانانەی کەدژ بەو قانونە دەکرێ. بەڵام دوای ئەوەی کە تاک لە ژیانی فیترەتەوە گوێزرایەوە بۆ ژیانی کۆمەل، بەدروستبوونی کۆمەڵگا وازی لەو دوو دەسەڵاتە هێنا، بۆیە دەبینین کۆمەڵی سیاسی کە میراتگری تاکە سروشتیەکان بوو هەردوو دەسەڵاتەکەی پێکەوە مومارەسە دەکرد،
یەکەم: دەسەڵاتی یاسادانان کە بەهۆیەوە ئەو بنەمایانە دادەنێ کە پاریزگاری لە کۆمەل و تاکەکانی ناوی دەکات،
دووەم: دەسەڵاتی جێبەجێکردن کە بەهۆیەوە یاسا جێبەجێ دەکا. بۆئەوەی کە کۆمەڵ وەکو یەک تەن یەک لایەن خۆی بەرانبەر بەوانەی کە هێشتا لە ژیانی فیترتدا دەژین بنوێنێ، پێویست بوو کە دەسەڵاتێکی تایبەت هەبیت کە نوێنەرایەتی دەوڵەت لەپەیوەندیەکانیاندا بەدەرە بکا، بۆیە لۆک داوای کرد کە دەسەڵاتێکی سێهەم هەبێت و ناوی لێنا دەسەڵاتی ئیتیحادی (فیدرالی) و ئەرکەکانی راگەیاندنی حاڵەتی جەنگ و ئاشتی و بەستنی پەیمان نامەکان و هاوپەیمانیەکان و پەیوەندیە دەرەکیەکان بوو هەرچەندە جۆن لۆک نەیتوانیوە کەتیۆرێکی تەواو سەبارەت بەو دۆزە دابڕێژێ بەڵام ئەو دەسەڵاتەکانی دەوڵەتی کرد بە سێ بەشەوە (دەسەڵاتی یاسا دانان – دەسەڵاتی جێبەجێکردن – دەسەڵاتی ئیتحادی) وەزیفەی دەسەڵاتی یاسا دانان دروستکردنی یاساکان بوو، دەسەڵاتی جێبەجێ کردنیش کاری جێبەجێکردن بوو، ئەمە ئەمە لەگەڵ گرەنتی ئەوەی کە هەریەکەیان بەسەر بەخۆ لەویتریان کارەکانی خۆیان جێبەجێ بکەن. هەرچی دەسەڵاتی ئیتحادیشە هەروەکو لای سەرەوە ئاماژەمان پێدا بەرپرس بوو لە کاروباری دەرەکی ،وەکو بەستنی پەیماننامەکان و ڕاگەیاندنی حاڵەتی جەنگ و هەتا دوایی، سەرەڕای ئەم دەسەڵاتانە لۆک داوای کرد کە دەسەڵاتێکی دیکەش هەبێت کەناوی لێنا، دەسەڵاتی تاج، یان ئەو کۆمەڵە ماف و ئیمتیازاتانەی کە بەریتانیا دەبێ هەیبێت. ئەو رەخنەیەی کەلەلۆک دەگیرێت ئەوەیە ئەوە هیچ شێوەیەکیش باسی لەسەربەخۆ بوونی نەکرد، رەنگە لەبەر ئەوە بوبێت کەواقعی ئەوسای بەریتانیا کە دەکاتە پێش وپاشی ئەوەی کە بەشۆڕشی نوێ دەناسرێت، ئەوە بوو قازیەکان لەلایەن پادشاوە دادەمەزران و لادەبران و دوای ئەو شۆڕشەش لەلایەن پارلەمانەوە ئەکارە دەکرا، بەواتا لەهەردووبارەکەدا سەربەخۆییان بەدەست نەهێنابوو، رەخنەیەکی دیکەش کەلە لۆک دەگیرا ئەوەبوو کە ئەو تەنها باسی وەزعی ئەوسای بەریتانیای کردووە، لەهەمانکاتشدا سەلاحیەتێکی بەرفراوانی دابوو بەپاشا، کەبۆی هەبوو دەست بخاتە ناو کاروباری دەسەڵاتی یاسادانان و حکوموتەوە، پوختەی قسەکەمان لەو بارەیەوە ئەوەیە کە لۆک لەکتێبەکەیدا کە سەبارەت بە حکومەتی مەدەنی نوسیویەتی توانویەتی سودەکانی جیاکردنەوەی دەسەڵات راڤە بکات، بەڵام نەیتوانیووە بگاتە داڕشتنی تیۆریەکی رون و ئاشکراو دیار لەوبارەیەوە وەکو ئەوەی کە مۆنتسکیو کە لەدویدا کردی. ٣-جان جاک رۆسۆ رۆسۆ مەفهومی تایبەت بەخۆی هەبوو بۆ جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، ئەو جەختی لەسەر تەفسیرکردنی خۆی بۆ سەروەری (سیادە) دەکردەوە کە تەنها لەدەسەڵاتی یاساداندا دەیبینیەوە و بەهەقی گەلی دادەناو دەیگوت ناکرێ دەسەڵاتی یاسادانان ئەو سەروەریە بەبێ رەزامەندی گەل مومارەسە بکات، بەڵام دەسەڵاتی جیبەجێکردن کە بەپێیی ئەو لەئاکارەکانی سەروەری نیە، وەزیفەکەی جێبەجێکردنی یاساکانە، بۆیە
جون لوک تیۆرییەکی رونی سەبارەت بە جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان دانەنا و دواتر ئەم ئەرکە کەوتە ئەستۆی مۆنتسکیوو
بەدەستەلاتێکی سەربەخۆهەژمار ناکریت بەڵکو پاشکوو نوینەری گەلەو گەل مافی چاودیرکردن لەکارخستنی هەیە دەسەڵاتی دادوەرش لای ڕۆسۆ بەشیکە لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن وگەل پێی هەڵدەسێت . شایەنی باسە ڕۆسۆ لەگەڵ بیرۆکەی دروستبوونی دەسەڵات هاوتا ویەکسانەکان لە هێزو سەربەخۆ لەیەکتری نەبوو. ئەو دەسەڵاتی یاسا دانانی بەخانم لەقەڵەم داوە دەسەڵاتی جێبەجێکردنیش بە کارەکەی
٤ مۆنتسکیو
پرنسیپی جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان دوای بڵاوبونەوەی کتێبەکەی مۆنتسکیو ( رۆحی یاساکان) ساڵی ١٧٤٨ بۆ بەرەنگاریبونەوەی کێشەی خراپ بەکارهێنانی دەسەڵات وەکو چەمکێکی سیاسی ودەستوری بەتەواوەتی چەسپا ، ئەو لەو بیڕۆکەیەوە دەستی پێکرد کەوەزیفەکانی دەوڵەت بەسەر سێ جومگەدا دابەشدەکات: یاسادانان جێبەجێکردن و دادوەری. بەڵام بیرۆکە سەرەکیەکەی لە نووسراوەکەیدا چارەسەری کردبوو ئەوە بوو، کە رەنگە دەسەڵات خراپ بەکاربهێنرێت، وەیان بۆرێگە گرتن لە خراپ بەکارهێنانی دەبی هاوسەنگیەک لەنێوان دەسەڵاتەکاندا دروست ببێ، بەبێ ئەوەی یەکێکیان بتوانێت کاروبارەکانی ئەویتریان دەست تێوەردا وەیان ئیفلیجی بکات.
مۆنستکیو هەستی بەگرنگی ئەو هاوکاریەکردو داوی ئەوەی کرد کەرێ و جێگەی پێویست بگریێتە بەر بۆ ئەوەی ببێتە بەربەست لە بەر ئەوبڕیارە هەڵانەی کە دەسەڵاتەکەی تر دەریدەکاو نەهێڵرێت فەرزبکڕێت بەسەردەسەڵاتەکەی تردا
لێرەوە ئەتوانیت کە بڵێیت تێوریەکەی مۆنتیسکۆ ئەم خاڵانەی لای خوارەوەی لە خۆدەگرت:
١-دەسەڵاتە گشتیەکانی کرد بەسێ بەشەوە: یاسا دانان ، جێبەجێکرن ودادواری کارو ئەرکی هەریەکێکیشیانی دیاریکرد.
٢-تاکیدی لە جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان کردوە بە پێویستی زانی کە نە هێڵریت لە یەک دەسدا کۆبکرێتەتەوە بۆ ئەوەی کە رێگە لە دیکتا تۆریەت بگرێێێت.
٣-مۆنسکیو هەر لەسەر لێواری جیاکردنەوە نەوەستا بەڵکو بە پێویستی زانی کە هەر دەسەڵاتیک دەبێت چاودیری دەسەڵاتەکەی تربکا ت ولە کاتی پێویستدا نەیەڵێ سنورەکانی خۆی ببەزێنێت بۆ ئەوەی دەست نەخاتە کاروبارو سەلاحیە تەکانی دەسەڵاتەکانی تر.
سەرچاوەکان :
-د .حسن محمد البحري (الرقابة المتبادلة بين السلطتين التشريعية والتنفينية كظمان لنفاذ القاعدة الدستورية ( دراسمة مقارنه – جامعة عين شمس)
- د .نرى لطيف و غالب خظير العانى ( القانون الدستورى) جامعةبغداد
- د .عبدالحميد المتلى الجيز فى النظريات و الأنظمة السياسية ومبادنها – دار المعارف بمصر
-د. ثرت بدى . النضم السياسية ( تطر الفكر السياسى و النظرية العامه النضم السياسةدارالنهظة العربية 0
- جون لوك فى ( الحكم المدنى) ترجمهة ماجد فخرى بيرت 0 1959
- مختصر النضرية العامة القانون الدستوري والمؤسسات السىياسية د" محمد معتصم