دەمێكە دەمەوێ لەسەر ئەم بابەتە بنووسم، سا بەڵكو تا کتێبۆکەیەکیش بڕوا. چونكە ئەمە كێماسییەكە لەناو سیاسەتی كوردستانی و دامەزراوە رەسمییەکانی. كێماسییەكی قووڵە و خەریكە بڵێم هەموو جار كارێك دەكات وەك ئەوە وا بێ ئەزموون و یادگە و دەرس و دەورمان بە هەدەر بچێ و هیچمان لە پاش بەجێ نەمێنێ.
ئەم دیلیتكردنە وایە، هەموو جارێك دەبێ سەرلەنوێ دەست پێبكەینەوە، سەرلەنوێ زانیاری و شت و مەكی دەسكەوت، كەرەستەی پێكەوەنان كۆبكەینەوە. ئەم ئیرادەم بە فشە وەرمەگرن، نامەوێ منیش وا بم كە هەموو شتێك زیرۆ بكەمەوە و بڵێم بەم قسەیەم و بەم نووسینەم دابڕانێك دروست دەكەم لەگەڵ قسەی پێشوومان و نووسینی پێشوومان. گەرەكمە بڵێم ئەم دەردە خەریكە دەبێتە كەلتور و فەرهەنگێك كە تەئكید لەسەر پچڕانی كەلتور و دابڕانی فەرهەنگیمان دەكاتەوە. واتا فەرهەنگی بێ فەرهەنگیمان دەكاتە قەدەر، وامان لێ دەكات هەموو جار ناچار بین، یان رەنگە بڵێم هەبن دڵخۆشبن، كە سەرلەنوێ ئێمە تێهەڵبچینەوە و لە سفرەوە دەست پێ بكەین.
ئەم سەرچڵییە خراپە رەنگە لاوێتی و وزە و توانامان نوێ بكاتەوە، بەڵام كێ دەڵێ لەناكاو ناپسێ وەك یەكێك بە هۆی وەرزینی زۆرەوە لەناكاو هەناسەبڕكێ بێت و لەنیوەدا ببچرێت؟
راستە! خۆ قەرارە ئەوی وەرزش دەكات تەندروست بێت و بە وەرزین ساغلەم بێت، بەڵام خۆ زۆریش دەبیستین كە فڵان مرد، یان كەوت و تیاچوو، لە دەمی وەرزین و یاریدا، یانی وا بێت كە كاری چاكی وەرزین ببێتە ئاكامی خراپی شپرزەیی و زێدە هیلاكی، تەنانەت ئەگەر وەرزین بۆ ساغلەمی و لاوێتی و گەنج مانەوە بە كەڵك بێت خۆ وەرزینی رێكوپێك وەرزینە بە كەتەلۆك و رێنوێنی وانەی زانستی وەرزین، كە ئەمەش ئەزموون و فەرهەنگ و كەڵەكەكردن دابین دەكات.
سڕینەوە هەموو جار و بگرە زۆربەی جار خاس نییە، زۆربەی جار بەڵگەی بێ ئەندێشەیی و كورت بینییە، بەڵگەی بێ سیپارەی رێنوێنی و بەڵگەی بێ ئەندێشەی بنتەمەڵی، یان بە عەرەبی بێژمی (الفكر التأسیسي)یە. فیكری دامەزراوەیی یان ئەندێشەی بنتەمەڵی كەموكوڕییەكە وایكردووە كوردستان بە كەمترین خەزینە و سەندەوە داخڵی سەدەكان بێت، بە سەدەی نزیكی بیستەمیشەوە كە وا بە تەنیشتمانەوەیە و زۆربەمان فریای چەند ساڵێكی كەوتووین، ئەندێشەی بنتەمەڵی باسی ئەم نووسینە و ئاتاجی كوردەواری سەدەی بیستویەكمانە، كونجێك دەگرم كە پێموایە دەركم پێ كردووە وا دەیخەمە خزمەتتانەوە، لەناو هەر گەل و وڵات و نەتەوەیەكدا، لەناو هەر زمان و كۆدی عەمباری بەردەستدا هەمیشە بەشی ئەوەندە كەرەستە دەبینی كە یارمەتی دەستپێكت بدات و شتێك بێت وەك دەستمایە، هەویرێك بێت بتوانی ماستی مەیوی پێ نما بكەیت و پێی بکاتە هەوێن. لەناو كورد ئەمە كەمە و ناشمەوێ بچمە چەلەحانێی ئەوەی بڵێم هەر نییە و دوایی دڵم بەوە خۆش بێت گوایە لێرە و لەوێ شتێك هەیە، من باسی گشتی دەكەم و گشتیش باو و زاڵ و دیاردەیە، لەم گێڕانەوەدا لەوانەیە نموونەی بوارەكانی دیكەش بێنمەوە، بەڵام من زیاتر گەرەكمە كەموكوڕی گشتی كایەی سیاسیی روون بکەمەوە و دەربخەم.
ئەم سەرچڵییە خراپە رەنگە لاوێتی و وزە و توانامان نوێ بكاتەوە، بەڵام كێ دەڵێ لەناكاو ناپسێ وەك یەكێك بە هۆی وەرزینی زۆرەوە لەناكاو تووشی هەناسەبڕكێ بێت و لەنیوەدا ببچرێت؟
دەزانم و ئێوەش دەزانن هەموو میللەت و هەموو وڵاتێك لە دەرەوەی بازنەی خۆیدا، بەڕاست و چەپ، بە پێشین و داهاتووی خۆی، كاری لێ دەكرێت و كار دەكات لە دەوروبەری خۆی، ئەگەر سەرمایە و بەشی وای هەبێ كە تەماعی ئاڵۆگۆر و ئالوێری تێدا بێت لەگەڵ دەوروبەرەكەیدا، بەڵام لەم پرۆسە نۆرماڵەدا ئەویش و دەوروبەر و تەنیشتی مۆری خۆیانی لێ دەدەن و مۆركی خۆیانی بەسەردا زاڵ دەكەن، ئەم مۆركە بەشی ئەوە و بەشداریی ئەو لە جیهان و لە ژیان مسۆگەر دەكەن، هەر مۆركە كە دەبێتە مۆری شانازی هەر میللەت و هەر وڵاتێك و وای لێدەكات ببێتە خاوەنی عنوان و ناوبانگ، ببێتە خاوەن ئەدگارێك كە لە گوگڵ و سپام و نەخشەی رەنگاوڕەنگی دونیا دەربكەوێت و قامكی بخرێتە سەر، ئەگەر میللەتەكانی دونیا بەگوێرەی جلوبەرگ، بەگوێرەی ئەدگار و رەسمی دەموچاو و تەنانەت بەگوێرەی دیالكتێك و بنزاری قسەكردن گشتیان ریز بكرێن و لە دەرەوەی جیهانەكەی خۆمان، لە جیهانێكی تر ریز ببەستن و ریزیان بكەین، لێكچوونی تەنیشت و پشت و ئەملاتر دەبینین و لەگەڵ دووركەوتنەوەی تاك تاك جیاوازی و مۆركەكان دەبینین و زەق دەبنەوە، ئەمە مانای راستییە كە هەموو بست بە بست بە تەنیشت یەكەوە لێك دەچین و كورد وتەنەنی(هەموومان یەكین و گشتمان لەكین) تا دەور دەكەوینەوە ئەدگارمان جیا دەبێتەوە و تایبەتمەندیمان دەردەكەوێت، ئەم گێڕانەوەیە بۆ ئەبدەیتكردنەوەی ئەتڵەسی دەموچاو نییە، بەڵكو بۆ ئەوەیە بڵێن ئێمە گشتین و تایبەتیشین، ئێمە لەسەرمایەی تایبەتی خۆمان خەزێنمان هەیە و حەڵاڵی خۆمانە و ناچار نابین هەموو جار لە سفرەوە تێهەڵچینەوە و دەست پێكەینەوە.
خەزینی من و تۆ لە كوێیە؟
خەزینی من و تۆ چۆن كەڵەكە بكەین؟
رشتەی مرواری و مەلاکانتان
وەک دیارە خەتەرناکترین جۆرەکانی هەڕەشە لەسەر بیناکردنی مەنزوومەیەکی فیکری و نەرێنی بۆ کورد کە بۆتە مایەی پەرت و کەرتبوونی باسکراوی ئەندێشەمان دیاریکردن و نەکردنی ئەولەویەتی کۆکردنەوەی کەلتور و سیپارەکانمان، یان کۆکردنەوەیەکی بەخامی ئەوەی لە بەرهەمێکی کۆکرددا خشتەبەند و پێرست بکرێت. لێرە نموونەیەکی پچوک دێنینەوە کە جیاوازی ئەم ئەزموونە لای کورد و میللەتانی تر دەردەخات.
لەم ماوەیەدا کتێبی(بیرەوەری و روانینەکانی مەلای گەورە)م خوێندەوە کە گوڵوەچنێکی زۆر نایابی بەڕێز هێمن عومەر خۆشناوە لەناو جەرگەی تەفسیرەکانی مەلای کۆیەوە وەرگیراوە.
کاک خۆشناو هەواڵێکی بێ پانایی ناوازەی دا بۆ کۆکردنەوەی نموونە و مۆدێلەکانی جەلی زادە و مامەڵەی لەگەڵ دەق و تەفسیرەکانی قورئاندا، هەرچی نموونەی نزیکی وراتی کۆیە هەیە وەریگرتووە و هەم بۆمان بۆتە بیرەوەری و هەمیش روانگەکانی خاوەن تەفسیرمان پێ نیشان دەدات لەسەر ئایین و رەهەندەکانی، دەرس و دەورکانی لە کوردەواریدا، لە کۆیە تا هەموو کوردستان، ئەم ئەزموونەی مەلای گەورە گشتگیر بکەین بۆ زۆر ئەزموونی تری دەستەبژێری کوردەواری لە چەرخی تازە و لە چەرخەکانی تری کە نووسینی کورد لە سەدەکانی تردا پێیگەیشتووە کە زۆریان دەقی نووسراوی کوردین بە زمانەکانی دەرودراوسێ، تا دەقە شیعریەکانی شاعیرانی کورد کە ئەمانە دەفرەکانن کە فیکری کوردی تیا هەڵگیراون.
لێرە ئێمە مەبەستمان نییە فیکر و ئەندێشەی کوردی هەروەکو بەرهەمێکی فەلسەفی کۆبکەینەوە، یان بانگەواز بۆ کۆکردنەوەی بکەین کە ئەمە خۆی لە خۆیدا ئەرکێکی پیرۆز و داخوازییەکی رەوایە، بەڵکو مەبەستی ئێمە ئەوەیە ئەم فیکرە بۆ ئەزموون و وەکو ئەزموونی کەڵەکەبوو کۆیان بکەینەوە.
بەری زیاتر لە هەزار ساڵ کە کتێبی سیاسەتنامەی خەواجە نیزام ئەلمولک ئاوێنەیەکی ئەزموونی نەوشیروانی دادپەروەری وڵاتی ئێران و نموونەکانی فەرمانڕەوایی ئیسلامی کۆکردەوە و خستییە خزمەتی ئەزموونی دەوڵەتی سەلجوقی و دیارە دواتریش ئەزموونەکانی تری حکومڕانی لە مەمالیکەکانی تری ئیسلامدا، مەبەستی بوو ئیسلام وەک فیکر، ئێرانیش وەک نەتەوە و رەگەزی فارس و سەلجوقێتی وەک ئیمپراتۆریەتێکی ئیسلامی تورکی تێکەڵ بکات و زیاد لە ئامانجێک بپێکێت، ئەم ویستە بە گوێرەی وێستگەیەکی کۆنتر رێگای خۆشکرد بۆ نموونە فیردۆسی شاعیری گەورەی فارس هەموو خەیاڵ و مێژوو و ئەزموونی فارس و ئێران بگێڕێتەوە و بیکاتە خۆراکی خۆجیاکردنەوەی ئیرانی ئیسلامی لەناو دەریای بەرینی خەلافەتی ئیسلامیدا کە نەتەوایەتی عەرەب تێیدا زاڵە.
ئەم سەرمایە خۆماڵییە لە باریدایە تاقیکردنەوە کەڵەکەبووەکانی کوردەواری لە قاڵبی تیۆری و چوارچێوەی هاوچەرخی ئایندەییدا رێک بخاتەوە و بیانکاتە بیری دامەزراوەیی کە لە خزمەت گشت ئاراستە فیکرییەکاندا بێت
دەبێ لێرە هەمیشە تەئکید بکەینەوە ئێمە مەبەستمان فیکری موجەرەد و فەلسەفەی میخمەلی نییە، بەڵکو فیکر وەک ئەزموونی ژیان و حکومڕانی و بۆ ژیان و ئەزموونی حکومڕانی بەرجەستەی خۆمان لە نموونەی گێڕانەوەی مەزنە بیرمەندەکانی ئیسلامەوە تا مەلای کۆیە و تا لەو سەدان ئەزموونانەی مامۆستا عەلائەدینی سەجادی لە رشتەی مرواری گێڕاویەتییەوە شایانی ناسین و کەڵک لێوەرگرتنن. ئێمە سەدان ئەزموون و چیرۆک و گێڕانەوە دەبیستین و دەخوێنینەوە کە بۆ فیکری دامەزراوەیی کورد پێویستمان پێیەتی.
ئەگەر ئاماژە بە هەڵسەنگاندنە وردەکەی دکتۆر فەرهاد شاکەلی لەسەر رشتەی مرواری بکەین، کە دەڵێ ئەم سەرگوزشتانەی سەجادی بە ناوی کوردەوارییەوە گێڕاویەتییەوە تیایاندا هەیە هی ئەزموون و کەلتور و گێڕانەوەی نەتەوەکانی تری ئیسلامن، دەگەینە ئەو راستییە دڵخۆشکەرەی کە رشتەی مرواری گوشراوەی سەدان ئەزموونی کورد و سەدان ئەزموونی نەتەوەکانی تری دراوسێمانی لەم هەشت بەرگەدا کۆکردۆتەوە و ئێستا لەبەردەست هەمووماندایە و گێڕانەوە فەرهەنگی و کۆمەڵایەتییەکانی خەیاڵ و هزری نەتەوەی کوردی گلداوەتەوە.
لێرە برۆ بۆ سەرگوزشتەکانی (یادی مەردان)_ی مامۆستای پایەدار عەبدولکەریمی مودەریس و دەیان دەستنووس و چاپکراوی تری کوردەواری و ئیسلامی کوردەواری کە گەرەکە نموونەکانی ببنە هاوبەشی ئەزموون بۆ ئەندێشەی دامەزراوەیی لە کوردستاندا و دەشێ ببنە خشتێک لە تەلاری ئەزموون وەک ئەو ئەزموونەی دامەزراوە هاوچەرخەکانی کورد هەیەتی لە حزبەوە تا کۆمەڵ و رێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان و بۆ دامەزراوەکانی کوردستان کە رەسمییەتیان هەیە، وەکو حکومەت و پەرلەمان.
ئەم سەرمایە خۆماڵییە لە باری دایە تاقیکردنەوە کەڵەکەبووەکانی کوردەواری لە قاڵبی تیۆری و چوارچێوەی هاوچەرخی ئایندەییدا رێک بخاتەوە و بیانکاتە بیری دامەزراوەیی کە لە خزمەت گشت ئاراستە فیکرییەکاندا بێت.
بابەتی زیاتر