گرینلاند، وەک گەورەترین دوورگەی جیهان بووەتە ناوەندی مشتومڕی سیاسی و ئەمنی جیهان، کە کاریگەریی لەسەر سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا و هاوپەیمانە ئەوروپییەکان  هەیە،  سەردەمانێک  ئەم دوورگەیە خاکێکی دووربوو لە نیوەگۆی باکوور و جێ سەرنج نەبوو، بەڵام ئێستا بووەتە جێگەی سەرنج و باس و خواس و  مانشێتی  میدیاکانی  جیهان،  پێگەی جوگرافی و سامانی سروشتی و پێگەی سیاسی  دوورگەکە  وایکردووە  ببیتە خاڵی سەرەکی گفتوگۆ سیاسییەکانی ئەم دواییانە لە جیهاندا.  دەروازەی جەمسەری باکوورگرینلاند لە نێوان زەریای بەستەڵەکی باکوور و زەریای باکووری ئەتڵەسیدایە، لە نێوان ئەمریکای باکوور و ئەوروپا  %ی دوورگەکە 80 هەڵکەوتووە، زیاتر لە لەسەرووی   بازنەی   جەمسەری باکوورەوەیە، ئەمەش وایکردووە کە ببێتە شوێنێکی جوگرافی گرنگ لە ستراتیژ و ئاسایشی جیهاندا، شوێنی ئەم دورگەیە لە دایە کە GIUK نزیک بۆشایی ستراتیژی  دەکاتە رێڕەوی دەریایی نێوان گرینلاند، ئایسلەندا  و  بەریتانیا،  لە  مێژوودا  بە رێگایەکی  سەرەکی  دەریایی  دادەنرێت بۆ چاودێریکردنی جووڵەی دەریایی و ژێردەریایی لە نێوان زەریای ئەتڵەسی و بەستەڵەکی باکووردا، هەروەها شوێنی دوورگەکە  گرنگە،  لەکاتی  توانەوەی سەهۆڵی  جەمسەری  باکوور  بەهۆی گۆڕانی  کەشوهەواوە  رێڕەوی  نوێی زەریایی و رێڕەوی کورتتری کەشتیوانی سەرهەڵدەدەن،  ئەمەش  گرنگیدانی نێودەوڵەتی  بە  رێرەوی  کەشتیوانی جەمسەری باکوور زیاد دەکات و گرینلاند دەگۆڕێت  بۆ  ناوەندێکی  ستراتیژی  بۆ بازرگانی جیهانی و چاودێری سەربازی لە داهاتوودا.دانیشتووان و گیانلەبەرە کێوییەکانگرینلاند دانیشتووانێکی کەمی هەیە،  هەزار کەسە، خەڵکێکی 56 کە نزیکەی زۆر لە شار و گوندەکانی کەنار دەریاکان دەژین،  کە  ماسیگرتن  سەرچاوەی سەرەکی  داهاتیانە،  هەروەها  گرینلاند گیانلەبەری کێوی ناوازەی تێدایە، وەک ورچی جەمسەری و رێوی جەمسەری باکوور و سەگی ئاوی و نەهەنگ.سەرچاوە سروشتییەکانگرنگییەکەی گرینلاند تەنها لە پێگە جوگرافییەکەیدا نییە و لەژێر سەهۆڵبەندان و  زەوییە  بەردینەکانیدا،  کۆگایەکی بەرفراوانی کانزا و سەرچاوە سروشتییە گرنگەکان  هەیە،  بەپێی  هەڵسەنگاندنە ئابوورییەکانی ئەم دواییە، خاکی گرینلاند چڕییەکی  زۆری  لە  توخم  و  کانزا دەگمەنەکانی تێدایە، کە بۆ پیشەسازییە تەکنۆلۆژییە  پێشکەوتووەکان  پێویستن، لەوانە سیستمی بەرگری، تەکنۆلۆژیای وزەی  نوێبووەوە،  ئۆتۆمبێلی  کارەبایی و  ئەلیکترۆنیاتی  پێشکەوتوو.

  هەروەها  ئاوی شیرینی 7%ی سەهۆڵی گرینلاند جیهانی  لەخۆگرتووە  و  لێکۆڵینەوە جیۆلۆجییەکان ئەوە دەردەخەن کە بڕێکی زۆر  سەرچاوەی  دیکەی  وەک  ئاسن، زنک، یۆرانیۆم  لە نەوتی ژێردەریای ئەو  ناوچەیەدا  هەبێت،  لەگەڵ  زیاتر دەستڕاگەیشتن بە جەمسەری باکوور، ئەم سەرچاوانەی کە پێشتر لە ژێر سەهۆڵدا بوون رەنگە بتوانرێت دەربهێنرێت.پێگەی سیاسیلەڕووی سیاسییەوە، گرینلاند خاکێکی سەربەخۆیە  لە  چوارچێوەی  شانشینی دانیمارکدا،  جۆرێک  لەخۆبەڕێوەبەریی ناوخۆیی  هەیە،  لە  کاتێکدا  دانیمارک دەسەڵاتی بەسەر بەرگری و سیاسەتی دەرەوەیدا  هەیە،  خەڵکی  گرینلاند خواستیان بۆ سەربەخۆیی تەواو هەیە، بەڵام هێشتا ئەم شوێنە پشت بە پشتیوانی دارایی دانیمارک و هاوبەشی نێودەوڵەتی دەبەستێت، سەرەڕای سەربەخۆیی، ئێستا بەهۆی  بەرزبوونەوەی  بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانەوە،  داهاتووی  سیاسی گرینلاند لە ئاستی نێودەوڵەتیدا مشتومڕی لەسەرە،  سەرکردەکانی  دوورگەکە بەردەوام  جەختیان  لەوە  کردووەتەوە، هەر بڕیارێک سەبارەت بە سەروەری یان شێوازی حوکم و بەڕێوەبردن دەبێت لەلایەن خەڵکی گرینلاند خۆیانەوە دیاری بکرێت. ستراتیژی ئەمریکا و گوشارەکانی ترەمپلە  دەستپێکی  ئەمساڵەوە،  دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا، بە شێوەیەکی جددی  هەوڵەکانی  چڕکردۆتەوە،  بۆ ئەوەی  دوورگەکە  بخاتە  ژێر  رکێفی خۆیەوە،  ئەویش  لەڕێگەی  دانوستان، کڕین، یان (رێوشوێنی دیکە).

ترەمپ بە ئاشکرا ئاماژەی بەوە کردووە، گرینلاند پێویستە بۆ ئاسایشی نیشتمانی ئەمریکا، بانگەشەی ئەوەشی کردووە کە دەبێت خاوەندارێتی  لەلایەن  ئەمریکاوە  بێت، بۆ ئەوەی رێگری لە رکابەرەکانی بکات وەک روسیا و چین، هەتاوەکو نەتوانن پێگەی ستراتیژیان لە ناوچەی جەمسەری باکووردا بەهێزبکەن.سیاسەتەکانی  ئیدارەی  ترەمپ سەبارەت  بە  گرینلاند  لە  مشتومڕی گریمانەیی  تێپەڕیوە  بەرەو  پلاندانانی رەسمی  و  مانۆڕی  سیاسی  بۆ بەدەستهێنان   یان   کۆنترۆڵکردنی دوورگەکە،  راپۆرتەکان  ئاماژە  بەوە دەکەن، کۆشکی سپی پلانی داڕشتووە بۆ گەڕان بەدوای بژاردەکانی خاوەندارێتیدا، ئەمەش کاردانەوەی توندی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی بەدوای خۆیدا هێناوە.تەنانەت  بەرپرسانی  نزیک  لەم هەوڵە، باس لە هاندانی دارایی دەکەن بۆ  جیابوونەوەی  خەڵکی  گرینلاند لە  دانیمارک،  لەنێویاندا  پێشنیازی پێشکەشکردنی  پارەی  راستەوخۆ  بە دانیشتووانی دوورگەکە بۆ ئەوەی داوای گۆڕانکاری سیاسیی بکەن.کاردانەوەکان لە گرینلاند و دانیمارکوەڵامی  سەرکردەکانی  گرینلاند  و دانیمارک بۆ ترەمپ بێ دوو دڵی بوو و بەیاننامەیەکی هاوبەشیان بڵاوکردەوە و بیرۆکەی بوون بە بەشێک لە ئەمریکایان رەتکردەوە،  هەروەها پێداگرییان لەسەر ئەوە کردەوە کە داهاتوویان لە دەستی گرینلاندییەکان  و  دانیمارکدایە،  نەک دەسەڵاتە  دەرەکییەکان،  لە  کۆپنهاگن، مێت  فرێدریکسنی  سەرۆک  وەزیرانی دانیمارک  ئیدانەی  ئەم  بابەتەی  کرد و  هۆشداریی  دا،  لەوەی  کە  متمانە لەناو  ناتۆدا  تێکدەدات  و  هاوپەیمانییە مێژووییەکان لەناودەبات، حکومەتەکانی وڵاتانی  ئەوروپاش  نیگەرانیی  خۆیان دەربڕی و  جەختیان لەسەر رێزگرتن لە یاسا نێودەوڵەتییەکان و سەروەری کاروباری جەمسەری باکوور کردەوە. سەرەڕای ئەم کاردانەوانەش، دانوستانە دیپلۆماسییەکان  لەنێوان  نوێنەرانی ئەمریکا، دانیمارک و گرینلاند بەردەوامە و بەرگریکردنی سەرکردایەتی گرینلاندیش لە گوشارە دەرەکییەکان بەردوامە.نیگەرانییەکانی ئاسایشی ئەوروپا و ناتۆ چارەنووسی گرینلاند بەستراوەتەوە بە  سەقامگیریی  هاوپەیمانیی  ناتۆوە، وڵاتانی  ئەوروپا  لەنێویاندا  فەرەنسا و  ئەڵمانیا،  بەیاننامەی  هاوبەشیان بڵاوکردەوە  و  دووپاتیان  کردەوە  کە گرینلاند سەر بە گەلەکەی و دانیمارکە و هاوپەیمانەکانی ناتۆ دەبێت، بەڵێننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بپارێزن و رێز لە سەروەری دوورگەکە بگرن.

زۆرێک لە شرۆڤەکارانی جیهانیش هۆشداری دەدەن لەوەی هەر هەوڵێکی ئەمریکا لەو رووەوە، هەماهەنگی نێوان هاوپەیمانە ئەتڵەسییەکان تێک دەدات.کێبڕکێی روسیا و چین لە جەمسەری باکوور  روسیا  ژێرخانی  سەربازی جەمسەری باکووری فراوانتر کردووە و  فڕۆکە  و  کەشتی  و  بنکەکانی  لە هێڵەکانی  دەریای  جەمسەری  باکوور نزیک  کردووەتەوە،  چینیش،  گەشتە زانستییەکان  و  وەبەرهێنانی  ژێرخانی لەو ناوچانە زیاد کردووە .لەم  چوارچێوەیەدا،  ترەمپ  و بەرپرسانی دیکەی ئەمریکا دەڵێن، کە بەبێ کۆنترۆڵی تەواوی ئەمریکا، زلهێزە رکابەرەکان  دەتوانن  کێبڕکێی  ئەمریکا بکەن  لەو  ناوچەیە  یان  هاوسەنگی ستراتیژی لە باکووردا تێکبدەن.

رێپێوانی دانیمارکییەکانناڕەزایی بەرفراوان لە سەرانسەری دانیمارک  بەرپابووە،  لەنێویاندا  لە کۆپنهاگنی پایتەختی ئەو وڵاتە هەزاران کەس رێپێوانیان کرد بۆ پشتگیریکردن لە سەروەریی گرینلاند و دژایەتیکردنی هەوڵەکانی ئەمریکا بۆ گۆڕینی پێگەی گرینلاند  یان  دەستگرتن  بەسەریدا، خۆپیشاندەران  لە  تابلۆکانی  دەستیان نووسرا  بوو  «گرینلاند  بۆ  فرۆشتن نییە»، جەختیان لەوەش دەکردەوە هەر داهاتوویەک بۆ گرینلاند دەبێت لەلایەن گرینلاندییەکان خۆیانەوە بڕیاری لەسەر بدرێت و لەلایەن زلهێزەکانی دەرەوەوە نەسەپێندرێت.شانبەشانی ناڕەزاییەکان، ژمارەیەک ئەندامی کۆنگرێسی ئەمریکا لەم دواییەدا گەشتیان بۆ دانیمارک و گرینلاند کرد، لە هەوڵێکدا بۆ هێورکردنەوەی گرژییەکان، وەفدێکی  تری  ئەمریکاش  هەوڵیاندا بەرپرسانی دانیمارک و گرینلاند دڵنیا بکەنەوە لەوەی ئەمریکا بەردەوامە لە رێزگرتن لە سەروەری و هاوپەیمانیی هاوبەشی درێژخایەنی ناتۆ، ئەمەش لە کاتێکدایە ئەمریکا پێداگری لەوە دەکات گرینلاندی  بەلاوە  گرنگە  لەڕووی ئاسایشی نیشتمانییەوە.پێشهاتەکاندۆناڵد  ترەمپ  لەم  دواییانەدا جارێکی دیکە لێدوانی دا و جەختی لەوە کردەوە،  کە  گرینلاند  «بۆ  ئاسایشی نیشتمانی  ئەمریکا  زۆر  گرنگە»  و پشتڕاستی کردەوە، کە واشنتۆن لەگەڵ هاوپەیمانەکانی لە ناتۆدا لە گفتوگۆدایە سەبارەت بە رۆڵی ستراتیژی دوورگەکە. هەڵکەوتەی گرینلاند لە نێوان ئەوروپا و ئەمریکای باکوور و سامانە سروشتییە دەوڵەمەندەکانی و گۆڕانکارییە خێراکانی جەمسەری  باکوور،  وایکردووە  ببێتە جێگای چاوتێبڕینی زلهێزەکان، هەروەها بەرژەوەندییەکانی  ئەمریکا  و  ئەو نیگەرانییانەی لە سەرانسەری ئەوروپادا هەن دەکرێت پێشهاتی چاوەڕواننەکراو بهێننە  ئاراوە  و  لە  کۆتا  پێشهاتیشدا دۆناڵد  ترەمپ  رایگەیاند،  ئەمریکا باج  بەسەر  چەند  وڵاتێکی  ئەوروپیدا دەسەپێنێت  کە  دژی  پێشنیازەکانی هەژموونی ئەمریکان بۆ سەر گرینلاند، 10%بەپێی رێوشوێنە نوێیەکەش، باجی لەسەر  هاوردەکردنی  هەشت  وڵات دەسەپێندرێت لەوانە دانیمارک، نەرویج، سوید،  فەرەنسا،  ئەڵمانیا،  بەریتانیا، 1ی شوباتی 2026 هۆڵەندا و فینلەندا کە لەوێ کاری پێدەکرێت.

سەرچاوەکان/Reuters, The Guardian, Time.com