لە پێناو دێموکراسیدا
کۆبەندی کۆمەڵێک ووتار
ئەم کتێبە لە نوسینی (کاوسێن بابەکر)ە و یەکێکە لە بڵاوکراوەکانی مەکتەبی بیرو هۆشیاری (ی.ن.ک) کە ساڵی ٢٠٠٦ چاپکراوە، کۆمەڵگای ئێمە، ئێستا لە گێژەنی وەرچەرخانێکی هەمەلایەندا دەگوزەرێنێ، وەرچەرخانێک لە کۆمەڵگای تەقلیدی جوتیاری- خێڵەکی بە سەرەتایەکی شارنشینی کە هێشتا نەبۆتە ماکی کۆمەڵگایەکی مۆدێرن کە مامانی حکومەتێکی سەردەمانەی لێبوەشێتەوە ئیدارەکانی پڕ لە تەکنۆکرات و کەسانی پرۆفیشناڵ بکات.
دێمۆکراسی...چەمک و مانا
هەیە دێموکراسی وەکو قۆناغێکی مێژوویی گەشەی کۆمەڵ تەماشا دەکات و پێشی وایە هاتنەدی زۆر زەحمەتەو دیسان قوربانی و جەنگێکی زۆری پێویستە، هەشە لەولاوە دێموکراسی بە دەرمانێکی سیحری دەچوێنێ و پێی وایە تاکە فریادڕەسەو لە هەر جێگەیەک دەردەکەوێ ئەو شوێنە دەبێتە ئەو بەهەشتەی هەمووان خەونی پێوە دەبینن. فرانتس نوێمان دەڵێ ( هیچ سیستمێکی سیاسی ناتوانێ ئازادی سیاسی بەشێوەیەکی تەواو و بێ کەم و کوڕی بهێنێتەدی بۆیە زانستی سیاسی بە زەرورەت دەبێت نێوەڕۆکێکی رەخنەگرانەی هەبێت).
تیشکێک بۆسەر ئازادی
"ئەوەی بۆ تاک و بۆ کۆمەڵ بەبایەخە، ئەوەیە کە : سروشتی مرۆڤایەتی لە ئازادیی تەواو بەهرەمەند دەبێت و بتوانێت لە لایەنە جۆربەجۆرو جیاوازەکاندا گەشە بە خۆی بدات". (جان ستیوارث میل).
ئازادی و زیندان دوو وشەن بە زۆریی لەگەڵ یەکتردا دێن، بەڵام بە پێچەوانەی یەکترەوە مەبەست دەگەیەنن.. زیندان بە مانای لێسەندنەوەی ئازادی و دەستگرتن بەسەر ئیرادەی ئەو کەسەو کپکردنی هەموو هەست و ئارەزوو و ئاواتەکانی ئەو کەسە.. ئازادی: حاڵەتێکی سروشتی مرۆڤە و بۆ گەشەو بەرەوپێشچوونی تاک و کۆمەڵ پێویست و زەروورە، هەروەک (هیگڵ) هەر لە زووەوە گوتوویەتی " ئازادی ماکی گیانە، واتا مرۆڤ ئەگەر ئازادیی نەبوو وەکو گیانی نەبێت وایە!.
کورد، دوێنێ و ئیمڕۆ... لە خەباتی دیبلۆماسیدا...
کاری دیبلۆماسی، وەکو کەناڵێکی گرنگی خەبات، گەلان و دەوڵەتان بە درێژایی مێژوو گرنگیەکی زۆریان پێدراوە بە رادەی ئەو گرنگیەش بەرهەمیان چنیوەتەوە، ئەوەی کارێکی دیبلۆماسی سەرکەوتوو دەیکات جاری وا هەیە بەرهەمێکی زۆر گەورەتر بەدەستەوە دەدات لە شەڕێکی سەربازی خوێناوی!. سەرنجێک لە مێژووی ئەم چەند ساڵەمان بۆمان دەردەخات کە بێگانە لەسەر کەوڵی ئێمە وەرەقەی کوردیان لە بواری دیبلۆماسیدا بۆ مەرامی سیاسی و ئابووری خۆیان چۆن زیرەکانە بەکارهێناوە! ئەوەتا (لۆرد کاریزۆن)ی گەورە دیبلۆماتی ئینگلیز لە جەنگی جیهانی یەکەمدا لە کێشەی موصل دا زۆر سەرکەوتووانە کارتی کوردی بەکارهێنا بۆ گرێدانی موصل بە عێراقی ژێردەستەی خۆیان لە تەمووزی ٩٢٦.
کورد" لە دوێنێی پەراوێزی و ئەمڕۆی ناو رووداوەکاندا"
ئاوڕێک بۆ مێژووی دورو نزیک گۆڕانێکی مەزنمان پیشان دەدات لە سایکۆلۆژیەت و کەسایەتی کورد لە کەسێکی خاوو دڵنیای بێکێشە بۆ کەسایەتییەکی بزێوی وریا.. لە دوێنییەکدا کە کورد کەسێکی ئارام و دڵنیای بێ خەم بووە وای کردبێ! رەنگە هەڵکەوتی جوگرافیای وڵاتەکەی کە خۆبژێوبووە وای کردبێت، بەڵام ئەو هەموو شەڕوشۆڕانەی لەسەر خاک و دژی کورد کراوە، هەر لە جەنگیزخان و هۆلاکۆو تەیموری لەنگ و شەڕی سوڵتان و پاشاکانەوە وەکو دەوڵەتانی تازەی سەدەکانی ٢٠،١٩ کوردیان وەکو قەڵغان و جەنگاوەرو نیشتمانەکەیان وەکو شەڕگە بەکارهێناوە، کەچی خۆیان بیریان لە کیانێک بۆ خۆیان نەکردۆتەوە.
هەڵبژاردنی شارەوانیەکان
هەڵبژاردن ئەو پرنسیپە بەرجەستە دەکات کە دەسەڵاتی سیاسی لە خەڵکەوە سەرچاوە دەگرێ و ئەمانەتێکە لە لایەن ئەوانەوەو هەروەها سیاسەتمەداران دەبێ وەڵام دەرەوەی خەڵک بن، لە کۆتایدا تەنها توانای هەڵبژاردنەوەیە بۆ ئەو پۆستانە، ئەوە دابین دەکات، هەڵبژێرراوان خاوەنی گفتی خۆیان بن و رادەی پلەو پایەی خۆیان بپارێزن، هەروەها هەر بواری هەڵنەبژاردنەوەیە، کە گۆڕانکاری پێویست لە پرسونێل و سیاسەتەکانی حکومەت دا بەپێی داخوازی گۆڕان دابین دەکات. گۆڕین و گۆڕانیش لە بەرەوپێشچونی بەردەوام دا دیاری و دیاردەی رۆژگاری خۆی پێ یە.
ئەو دەسەڵاتانەش لە پرۆسەی هەڵبژاردنەکان دا بۆ ئەنجومەنەکان (شارەوانیەکان، پەرلەمان) بەرجەستە دەبێ. هەر ئەم پرۆسەی هەڵبژاردنەشە بە کردەوە رێگە لە ناوەندێتی و دیکتاتۆریەت و بیرۆکراسی دەگرێ و خەڵک لە رێگەی نوێنەرەکانیەوە کۆنتڕۆڵی دەزگا تەشریعی و ئیدارییەکان دەکات هەم راستەوخۆ لە رێگەی گروپ و رێکخراوە مەدەنییەکان هێزی گوشار دەبن.
هەڵبژاردنی شارەوانییەکان، کردنەوەی دەرگایەکی تر بە رووی کۆمەڵگا بۆ کۆمەڵگایەکی مەدەنی و دێمۆکراسی
بە درێژایی سەدان ساڵی رابردوو دەرفەت بە کورد نەدراوە، پرۆڤەی دێمۆکراسی بکا، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش کەمترین بواری دێمۆکراسی و سێ پێکهێنەرەکەی (هەڵبژاردنی دادوەرانە، حکومەتی کراوەو وەڵامدەرەوە، مافە مەدەنی و سیاسییەکان و کۆمەڵەی مەدەنی دیموکراتیک)غائیب بووە، هەڵبژاردنی شارەوانییەکانیش تەنها لە وڵاتی ئێران ،تورکیا، ئیسرائیل دەبینرێ کاتێک نەتەوە ئازایەتی شکاندنی بازنەی دواکەوتوویی و تەقلیدی دەبێ کە وەک د.عەلی وەردی دەڵێ لە دوو رێگا یەکێکیان هەڵبژێرێ. ( یان رێگای پاڵدانەوە و چەق بەستن، یان رێگای بێ ئۆقرەیی و گەشەکردن) کە ئەوەی دووەمیان دێمۆکراسی و کۆمەڵی مەدەنییە.
راگەیاندن لە نێوان کرانەوەو تەسکبینیدا
ئێمە ئێستا کە لە نێو دۆخێکی سیاسی دەڵەمەییدا دەژین قسەکردن بە زمانی گوڵ لە هەموو کات وسەردەمێک بۆ ئێمە پڕبایەخترە، بە تایبەت راگەیاندنی یەکێتی کە ئامانجێکی سیاسی ، کۆمەڵایەتی لە پێشەوەیە دەبێ کار بۆ زەمینەیەک بکەین تیاییدا هەموو دەنگ و رەنگە جیاوازەکان بەشداربن لە پیکهێنانی کۆمەڵگاو دەوڵەتێک کە دیموکراسی و فیدراڵی و فرە لایەن بێ و هی هەمووان  و بۆ هەموان بێ.
خۆپیشاندان: لە نێوان دوێنێی ژێردەستەیی و ئیمڕۆی ئازادیدا
گەلی عێراق بە گشتی کەمترین ئەزمونی خۆپیشاندانی لە فەزایەکی دیموکراسیدا هەیە، لە دامەزراندنی حکومەتی پاشایەتی لە بیستەکانی سەدەی رابردوودا تاکو ئێستا: سەرەڕای نەبوونی خزمەتگوزارییەکان کەمترین دەرفەتی ئازادیە سیاسی و مەدەنییەکان هەبووە، کە لە دوا وێستگەی رژێمەکان ئەو کەمەش لە دەسەڵاتی تۆتالیتاری سەدامدا تێداچوو، بۆیە هەر جموجۆڵێکی خەڵک ئەگەر ژمارەکەی لە پەنجەی دەست تێپەڕیبا بە توندترین و دڕەندەترین شێواز وەڵام دەدرانەوە، نەبوونی فەزایەکی دیموکراسیانەو نسبەتەن ئازاد، مانگرتن و خۆپیشاندانی هەمیشە ئاوێزانی گڕوکڵپەی شۆڕشگێڕانە دەکردوو دروشم و هوتافەکانی پڕدەکرد لە خرۆشان و شەڕی ئاگرو بارووت و لەوسەرەوەش بە هەمان ئاگرو بارووت بەڵام هی گووللە و رقی دوژمن بە گەل وەڵام دەدرانەوە.
قەرزەکانی سەر عێراق.. خەمێک پێویستی بە خەباتی هەموانە..
((ئەو گوللانەی عێراقییەکانی پێ دەکوژران، هەر خۆشیان دەبێ پارەکەی بدەن! ))
قەرزکردن لە دێرزەمانەوە فاکتەرێکی گرنگی پێشکەوتن و گەشە پێدانی وڵاتان بووە، لە ئێستادا زۆر زیاتر برەوی سەندووەو خاوەن قەرزو قەرزدار هەردوولا کەڵکی لێ دەبینن، زۆربەی کاروباری ئاڵوگۆڕە دارایی و بازرگانیەکان پشت بە قەرز دەبەستن، هەندێک جار قەرز کردن بۆ قەرەبوی کارەسات و وێرانکاری سروشتی یان شەڕ رۆڵی بنچینەیی دەبینێ، هەندێک جاریش بۆ بەرنامەی ساڵانەو چەند ساڵی بۆ گەشەپێدانی ئابووری وڵات لە بوارە جیاجیاکاندا هۆکاری یەکلاکەرەوەیە.
لە روی شەرعی و ناشەرعیەوە قسە لە دوو جۆر قەرز دەکرێت (١-قەرزی ئاسایی، ٢- قەرزی بێزراو (الدیون الکریهە)).
هەڵبژاردن بە مەرجی دوا وێستگە ... زەمینەیەک بەرەوکەلتورێکی دێمۆکراسی
لە وڵاتێکی بێ پێشینەیی دێمۆکراسی وەکو عێراق بە کوردستانیشەوە ناکرێ چاوەڕوانی پرۆسەیەکی هەڵبژاردنی تەواو دێمۆکراسی و بێ گرفت و کێشەبین، خۆی خودی پرۆسەکە بەشدارییەکی جدییە لە زەمینەسازی بۆ دێمۆکراسی، تەکتولبازی و ململانێی نێو یەکێتی دیاردەیەکی تایبەت بە یەکێتی نییە بەڵکو هیچ حزب و گروپێکی سیاسی یان پیشەیی بێ ململانێ نییە، ژیان خۆی یەکێتی ململانێکانە تەنانەت لە لەشی هەر زیندوویەکدا ململانێ لە نێوان کۆن و نوێ هەیە، بەردەوام هەندێک خانە دەمرن و هەندێک خانە لەدایک دەبن ئەوەش لۆژیکی ژیانە. دەبێ هەر ڕێکخراوو حزبێکیش وەکو ماددەیەکی زیندوو کاژی کۆن فڕێداو کاژی نوێ بپۆشێ خانە سست و مردووەکان هەڵوەرێنێ و خانەی چالاک و زیندوو گەشە پێبدات، واتا خۆی نوێکاتەوە.