بەشداری سیاسی، چەمک و گرفتەکان
ئەم کتێبە لە نوسینی (عادل عەلی)ە، یەکێکە لە بڵاوکراوەکانی ئەکایمیای هۆشیاری و پێگەیاندنی کادیران کە لە ساڵی ٢٠١١ چاپکراوە، بە گشتی بەشداری سیاسی یەکێکە لە پرۆسە گرنگ و زیندووەکانی هەر کۆمەڵگەیەک، بەو پێیەی بەشداریکردنی تاکەکانی ئەو کۆمەڵگەیە لە پرۆسەو سیستەمە سیاسییەکانی وڵاتان نیشانەی زیندوێتییەتی. (دیموکراسی نەزۆرترین ئازادییەو نە زۆرترین یەکسانییە بەڵکو دیموکراسی زۆرترین بەشدارییە)، (د.عەلی ئەصفر).
ئەم کتێبە لە چەند بەشێک پیکهاتووە، باس لە چەمک و پێناسەو گرفتەکانی بەشداری دیموکراسی دەکات
بەشی یەکەم
پێناسەی بەشداری سیاسی
بەشداری سیاسی پایەیەکی سەرەکی دیموکراسییە، دیموکراسی بە بوونی بەشداری سیاسی لێکدەدرێتەوە و پێوانە دەکرێ. واتا ئەگەر بمانەوێ دیموکراسی لە پانتایەکدا راڤە بکەین، دەبێت لە هەنگاوی یەکەمدا ئاماژە بۆ بەشداری سیاسی بکەین کە تا چ ئەندازەیەک هاوڵاتیان بەشدارن لە پرۆسەیەکی سیاسی و ئابوری و کۆمەڵایەتیدا، کەواتە هەتا کۆمەڵگا بەرەوپێش بچێت و بایەخی گەشەپێدان خواستی سەرەکی کۆمەڵگا بێت، بەشداری سیاسی زیاتر دەچەسپێت و لە هەمان کاتدا دیموکراسی لە فۆڕمێکی رەهای تیۆرییەوە دەگۆڕێ بۆ واقعیی پیادەکراو. ئەوکات بەڵگە نەویستە کە بەشداری سیاسی و دیموکراسی دەبنە تەواوکەری یەکتری و پێکەوە هاوشان و هەماهەنگ لە مەیدانی پراکتیکیدا بەرجەستە دەبن.
(نایو فیربا) بەشداری سیاسی وا پێناسە دەکات:"ئەو چالاکییە یاسایانەن کە ئامانجی دروستکردنی کاریگەرییە لەسەر هەڵبژاردنی فەرمانڕەواو هەروەها کاریگەربوون لەسەر بڕیارە حکومییەکاندا".
بنەماکانی بەشداری سیاسی لە بیری لیبرالیدا
لە ئنسکلۆپیدیای فەلسەفەی عەرەبیداو لەژێر ناوی بابەتی لیبرالیزمدا هاتووە، کرۆک و جەوهەری لیبرالیزمی دیاریکردووە، کە جەخت کردنەوەیە لەسەر بایەخی تاک و پێداویستییەکانی ئازادبوونی لە هەموو چەوسانەوەو دەستبەسەراگرتنێک ،واتا ئازادبون لە هەموو جۆرەکانی هەژموونگەرایی دەوڵەت، زۆرداری سیاسی و هەژموونی کۆمەڵ و چەوسانەوەی کۆمەڵایەتی، بەواتا جەوهەری لیبرالیزم جەخت کردنەوەیە لە بایەخی تاک و ئازادبونێتی لە هەموو دەسەڵاتێکی دەرەکی. لیبرالیزم رێگەی کردنەوەی یاخود ئایدۆلۆژی یە کە بایەخی سەرەکی لەسەر ئازادی و تاکە، بە هەموو رەهەندەکانیەوە و ئازادی بەرئەنجامی ژیانی تاکەکانە. بیروباوەری لیبرالیزم جەخت لەسەر دوو رەهەندی بنەڕەتی دەکاتەوە: (١- لیبرالیزمی سیاسی ، ٢- لیبرالیزمی ئابووری).
گرنگی بەشداری سیاسی
بەشداری سیاسی، بەشداری هاووڵاتیانەو لەو لێپرسراویەتییەی کە بەشێکە لە دروستکردنی بڕیارو کارئاسانی دەکات بۆ جێبەجێکردنی پلان و بەرنامەکان، چونکە هاوڵاتی لایەنێکی گرنگی پەسەندکردنی پرۆژەکان. هەر لە میانەی بەشداری سیاسیدا دەتوانرێ هەموو ئامانجەکانی کۆمەڵگا بەدەستبهێنرێ، بەشێوازێک کەلانی کەم و زۆری سوودەکان بزانرێ، تا چەند گونجاوە لەگەڵ پێداویستییەکان و ئارەزووەکانی خەڵک و تواناکانیان.
جۆرو شێوەکانی بەشداری سیاسی، دوو جۆر بەشداری سیاسی هەیە کە لێرەدا ئەیانخەینە روو:
یەکەم/ بەشداری سیاسی یاسایی
دووەم/ بەشداری سیاسی نایاسایی
بەشی دووەم
کەرەستە تەقلیدییەکانی بەشداری سیاسی
بەشداری سیاسی پێویستی بە دابینکردنی ئازادیی بنچینەیی هەیە لە کۆمەڵگادا، بە واتایەکیتر هەبوونی ئازادیگەلێکی ئەوتۆ دەرفەتی چالاکیی پێویست بۆ تاک و حزب و گروپە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان بڕەخسێنێت. ئەو ئازادیانەش بریتین لە ئازادی رادەربڕین، ئازادی هەڵبژاردن لە نێوان حزب و رێکخراوو گروپە سیاسییەکاندا، ئازادی بەشداریکردن ، ئازادی دەنگدان، ئازادی خۆپیشاندان، ئازادی رێپێوان....هتد.
لێرەدا هەوڵ دەدەین تیشک بخەینە سەر کەرەستەو پایە تەقلیدییەکانی بەشداری سیاسی کە لە زۆربەی وڵاتانی جیهان، بە وڵاتی پێشکەوتو و وڵاتانی پیشەسازی و وڵاتانی جیهانی سێ و وڵاتانی تازە گەشەکردوو هەروەها لە وڵاتانی دوواکەوتوشدا بونیان هەیە. (١- حزبی سیاسی، ٢- پرۆسەی دەنگدان، ٣- گروپی فشارو رێکخراوەکانی کۆمەڵی مەدەنی، ٤- رای گشتی، ٥- راگەیاندن، ٦- دامەزراوەی سەربازی، ٧- توندوتیژی سیاسی).
کەرەستە مۆدێرنەکانی بەشداری سیاسی
کەرەستە مۆدێرنەکانی بەشداری سیاسی کە جەوهەری پرۆسەی پەیوەندی سیاسییە لە کۆمەڵگادا، ئامانجی گەشەکردنی فیکری تاکەکانی کۆمەڵگایە لەسەرجەم رووەکانەوە، لەم سەردەمەدا شەپۆلەکانی جیهانگیری شۆڕسێکی هێناوەتە کایەوە کە زانایانی بواری زانستی کۆمیونیکەیشن بە شۆڕشی زانیارییەکان یان تەقینەوەی زانیارییەکان یان لافاوی زانیارییەکان ناوزەند دەکان، ئەم شۆڕشانە دوو رەهەندی گرنگی بۆ تاکەکانی ناو کۆمەڵگا دەستەبەر کردووە ئەوانیش (کات و شوێنە) زۆرترین کاتی کەمکردۆتەوە و دورترین شوێنی نزیککردۆتەوە بۆ تاکەکان.
تایبەتمەندییەکانی بەشداری سیاسی
عەتا ئەحمەد لە تێزی ماستەرنامەیەکدا ئاماژە بە سێ تایبەتمەندی سەرەکی دەکات بۆ بەشداری سیاسی ئەوانیش:
١-کردار: بریتییە لە چالاکی و بزوتنەوەیەکی جەماوەری لە ئاڕاستەکردندایە بۆ بەدیهێنانی ئامانجێک ئاخود کۆمەڵە ئامانجێکی دیاریکراو لە ناو کۆمەڵگادا.
٢-خۆبەخشی: لەڕێی پێشکەشکردنی تواناکانی هاوڵاتیانی خۆبەخش و هەڵبژاردنیان لە سایەی هەستکردنی بەهێزی ئەوان و بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی لە بەرامبەر مەسەلەکان و ئامانجە گشتییەکانی کۆمەڵگاکەیاندا نەک لەژێر کاریگەری یان فشارو ناچارکردنیان.
٣-هەڵبژاردن: ئەمەش بەپێدانی ماف بۆ بەشداریکەران لەرێگەی پێشکەشکردنی هاوکاری و پاڵپشتییەوە بۆ کاری سیاسی و سەرکردە سیاسییەکان و هەروەها زانینی قەبارەی ئەو پاڵپشتیە.
بەشی سێیەم
گرفتەکانی بەشداری سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا
(سەدیم ئەلعەزی)دەڵێت :"بۆ ئەوەی بتوانین زاڵ بین بەسەر گیروگرفتی بەشداری نەکردن لە جیهانی سێیەمدا، ئەوا بێگومان دەبێت متمانە بگەڕێتەوە بۆ سیاسەت، ئەمەش پشت بە کۆمەڵە گۆڕانکارییەک دەبەستێت، کە بەشداری سیاسی بەرەو نوێ بوونەوەو پڕبوون لە سیاسەتدا دەبات، بڵاوبونەوەی رۆشنبیری سیاسی کۆتای پێدێت، هەروەها پێویستە بنەماکانی کۆمەڵگا نوێ بکرێتەوە، بۆ تێرکردنی لە رووی ئابووری تا دەگاتە فێربوون و هۆشیارکردنەوە. لێرەشدا ئەو گرفتانە ئەخەینە روو کە لە لاپەڕە (٧٧)ەوە بە وردی باسی لێوەکراوە:
١-گرفتی کەلتووری سیاسی.
٢-گرفتی یەکێتی نیشتمانی (١- گرفتی ناسنامە، ٢- گرفتی شەرعیەت یان رەوایی، ٣- گرفتی بڵاوبونەوە، ٤-گرفتی بەشداری، ٥-گرفتی تێکەڵاوبوون، ٦-گرفتی دابەشکردن).
٣-گرفتە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان (١-سامان، ٢-فێرکردن، ٣-گواستنەوە بۆ شارەکان).
٤-گرفتەکانی گەشەپێدانی سیاسی.
٥-گرفتە سیاسییەکان (١-گرفتی دەستوریی، ٢-گرفتی یاسای خۆپیشاندان، ٣-گرفتی پرۆسەی هەڵبژاردن).
لێرەدا گەشتینە چەند دەرئەنجامێک سەبارەت بە کێشەی بەشداری سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا، سەرەڕای بوونی چەندین رێوشوێن لەوانە بوونی یاسای پارت و کۆمەڵەکان و یاسای هەڵبژاردن و لەسەروی هەموویانەوە رەشنوسی دەستور، هەروەها چەندین رێنمایی و یاسای کارپێکراوی تر. لەگەڵیشدا بوونی چەندین دام و دەزگای مەدەنی دیکە کە سەرجەمیان ئاماژە دەکەن بۆ بوونی ئازادی و بەشداری سیاسی بەڵام لە راستیدا هێشتا ئەم چەمکە وەکو چەمکێکی سیاسی و مەعریفی نەبۆتە پرسێکی گشتگیرو بەشێوەیەکی یاسایی و دامەزراوەیی نەخراوەتە چوارچێوەی پراکتیکییەوە.