ن/ نیكی. ئار. كیدی*
و/ ئاوات محەمەد

هۆكاری سەرهەڵدانی ئەم دواییەو زیادبوونی لایەنگرانی (ئوسوڵییەكان) یان جوڵانەوە جەماوەرییە عەقائیدیەكان، بەتایبەتی ئاینییە سیاسیە پارێزگارە كۆمەڵایەتییەكان، لەزۆربەی زۆری جیهاندا، وەك كۆمەڵەی تاك و جیاكراوە شیكاری بۆ كرا، بەڵام بەدەگمەن شیكاری بۆ شێوەی بەراورد كاری هەموو ئایینە سەرەكییەكان و ناوچەكانی هێزیان، پێكەوە كرا، كەمتر شیكاری بۆ هۆكاری بڵاوبوونەوەی ئەم جوڵانەوانە دەكرا، لە هەفتاكانی سەدەی بیستدا نەبێت، گرنگی پێدرا، هۆكاری بەهێزی ئەو جوڵانەوانە لەناوچەكانیاندا دیاریكرا، بۆچی لەو ناوچانەی لاوازن، جیاوازن یان هەر بوونیان نییە، یان بۆچی ئایینی گۆڕی، تاكو ئەو هەموو جۆرە شێوازە لەو جوڵانەوانە بەرهەم بهێنێت.
لێرەدا هەوڵ ئەدەین هۆكارە هاوبەشەكانی نێوان زەمان و ئەو پێگەیەی دەبن بە یارمەتیدەری شیكردنەوەی ئەم جوڵانەوانە، لەسەر هۆكارەكانی لێكچوون و لێك جیاوازبوونیان لێكۆڵینەوە دەكەین، ئەو باسكردنەی لێرەدا لەبەردەستاندایە جەخت لە جیاوازییەكانی ئەم و ئایینی نەتەوەیی دەكات، كە لەبنەمادا دژی دوژمنە ناوخۆییەكان ئاراستە كراوە، جیاكارییەكانی نێوان شێوازو ئاستی باوەڕە ئاینییەكان بووە، لێكۆڵینەوە لەسەر ئەم حاڵەتە دەكەین، تاكو ئاماژە بەوە بدەین، هەندێك لەو جوڵانەوانە بۆ لە ناوچەیەك هەن و لە ناوچەیەكی تر نین، هەروەها ئەو هۆكارە جیهانییەش دیاری دەكەین كە یارمەتی هەستانەوەی ئەم دواییەی ئایینە سیاسیەكانی داوە.
چارەسەركردنی مەسەلەیەكی وا فراوان لەیەك نووسیندا، وامان لێدەكات هەندێك مەسەلەی ئاڵۆزی ئەم جوڵانەوە هەمە جۆرانە ئاسان بكەینەوە تەنها بتوانین باكگراوندی مێژوویی و پەرەسەندنی بەكورتی چارەسەر بكەین، لەهەندێك شوێندا ئەم حاڵەتە پەردەپۆشكراوە، ئەم جوڵانەوانە چەند سەیەیەكی درێژە پێكهاتوون و خاوەنی كۆمەڵێك تەقلیدی ئایینی جیاوازو مێژوویی ناوچەیی كاریگەری لەسەر شكڵ و پێكهاتەی داناوە، خاوەنی هەمەڕەنگییەكە، ئەم نووسینە ئەم هۆكارانە دەدۆزێتەوە، كەوادەكات بتوانین بەراوردی ئەم جوڵانەوانە بەیەكتری بكەین، ئەگەرچی جیاوازی گەورە لەنێوان ئاین و ناوچەكاندا هەن، ئەم هۆكارانە لە دەرئەنجامی پەرەسەندنە نوێیەكانەوە دێن، بەتایبەتی لەم سی ساڵی رابردوودا، ئەمان جەختیان لە گشتیەتی كردۆتەوە، چارەسەری دوورو درێژی هەر جوڵانەوەیەك پێویستی بە دواخستن هەیە ئەویش بەهۆی ئەوەی شوێنمان كەمە.
زاراوەی سیاسەتی ئایینی
هەندێك جار سووكە ناڕەزاییەتیەك لە بەرامبەر زاراوەی (ئوسوڵییەت)* (FUNDAMENTALISM) دەردەبڕم، بەڵام دەخوازم زاراوەیەكی بێ لایەنانە بەكاربهێنم ئەویش زاراوەی (سیاسەتی ئایینە نوێیەكانە) یان بەكورتی سیاسەتی ئایینی (كورتكراوەی ئینگلیزیەكەی بریتییە لە NRP)
ئەم زاراوەیە هەموو جوڵانەوە سیاسیە ئایینیەكان ناگرێتەوە، بەڵام دەتوانین بۆ ئەو جوڵانەوانە سیمایەكی دیاریكراویان دەبێت بەكاری بهێنین: ئەم سیمایانەش بریتین لە: یەكەم بانگەوازكردن بۆ تەقلیدێكی ئایینی كە سەرلەنوێ شیكاری بۆ كراوەو گونجێنراوە، وا چاوی لێدەكرێت وەك چارەسەری هەموو ئەو گرفتانەی شێوازە جیاجیاكانی دەسەڵاتی علمانی یان كۆمەڵایەتی یان بێگانەیی، كەڵەكەیان كردووە.. دووەم لەبەرئەوەی جوڵانەوەیەكی میلیگەرایین، هەوڵ بۆ وەرگرتنی دەسەڵاتی سیاسی دەدەن و دەخوازن حكومەتەكان بەپێی خواستە سیاسیە ئاینییەكانیان بگۆڕن.
سێ هەم: ئەمانە تیۆری لیبرالی یان چەپ بەڕێوەیان ئەبەن، بەڵكو خاوەنی كۆمەڵێك بیركردنەوەی كۆمەڵایەتی پارێزگاركردن، ئەمیش زۆربەی ئەو كۆمەڵانە دەگرێتەوە، خاوەنی تێڕوانینێكی پەتریاركین لەبواری جیاوازییە رەگەزیەكاندا، هەروەها لەپەیوەندی خێزانیدا داب و نەبیتی كۆمەڵایەتی توند وەردەگرن، ئەگەرچی هەندێ لە رێسا بەدەر هەن بەم شێوەیە چارەسەری دەكەین.
بەكارهێنانی پۆلینكاری (NRP) هەندێ گرفتی بەكارهێنانی زاراوەی (ئوسوڵییەكانمان) لە كۆڵ دەخاتەوە، لەوانە" ئەم زاراوەیە بنەماكانی بۆ لای ئەمەریكیە پڕۆتستانتیەكان دەگەڕێتەوە، تەنها كۆمەڵە ئاینییەكان دەگرێتەوە، نەك سیاسیەكان، یان ئاماژەی (توندڕەوی) دەتوانێت بە تەواوەتی گوزارشت لە زاراوەی سیاسیەتی ئایینی بكات، بەڵام ئەمێستا لەم زاراوەیە باشترمان دەست ناكەوێت، زاراوەكانی وەك دووبارە ژینەوە یان ژیاننامەی ئایینی دەبەخشن نەك سیاسی هەریەك لەو زاراوانە سیفەتی بێ لایەنی و روونكردنەوەی هەریەك لە كرۆكی سیاسی و سروشتی هاوچەرخانەی ئەم جوڵانەوانەیان هەیە زۆر بەدەگمەن وشەی (ئسوڵیەت) بەكاردەهێنن، بەڵام هەندێك جار وەك خواستە سوودی لێوەردەگرین، ئەمەش مانای وانییە هەموو ئەوانەی زاراوەی (ئسوڵیەت) بەكاردەهێنن، لایەنگری لایەك بن یان كاری لێكۆڵینەوەكانیان لێ تێك بدەین، هەندێك لەم بوارەدا باشترین كاری كردووە، زۆربەشیان زاراوەی، (ئسوڵیەت) بەكاردەهێنن.
هەموو زاراوەیەكی لەم جۆرە لای موجاهیدەكانی ئەم جوڵانەوانە جێگەی قبوڵ نییە، چونكە ئەمانە زۆربەی جار یان بەموسڵمان، مەسیحی، هیندۆسی ناوزەد دەكەن لەناو ئەو زاراوەی لەخۆیان دەنێن باس لە سیاسەت ناكەن، ئەوانەی لەناو ئەم جوڵانەوانەدا كاردەكەن، خۆیان بە بەشێك لەو رەوتە جیهانییەی ئەمێستا نازانن، بەڵكو ئەمان لایەنگرێكی دڵسۆزی ئاینەكەیانن، بونیادنانی ئەم زاراوانە، بەراوردكاری دروست دەكات و ئایندارییان نكۆڵی لێدەكات، لەبەرئەوەی خۆیان زاراوەی پەسەندی خۆیان هەیە وەك (مەسیحی)، (مسوڵمان) (هیندۆسی) مانای وایە ئەمانە باوەڕدارێكی هەقیقین.
(هەندێك هەن زۆر رقی لە زاراوەی (ئیسلامی) دەبێتەوە، چونكە واتێدەگەن پێویستە تەنها ئیسلامییەكان سوود لە ئیسلام وەربگرن) بەڵام ئەوانەی باوەڕێكی گشتییان هەیە وەك دیموكراتی، سۆسیالیستی، میللیگەرایی، قبوڵی ئەو زاراوەیە تاك رەهەندییە دەكەن، ئەوانەی جەخت لە سنووری باوەڕەكانیان دەكەن دەخوازن خۆیان بەناوی تایبەتمەند)ەوە ناوبنێن لەبەرئەوە ئاسان نەبوو زاراوەیەك بۆ ناساندنی جوڵانەوە سیاسییە ئایینییەكان دابنێن، ئاشكرایە هەر چ زاراوەیەكی بەراورد كاری تاك رەهەند ناتوانێت هیچ جوڵانەوەیەك بناسێنێ، پێویستە هەریەكەیان بەزاراوەیەكی تایبەتی بناسرێنەوە، واتە كارو هەڵسوكەوتە تایبەتییەكانی خۆی توانای بەراوردكاری مانای هاوشێوەبوون نییە.
ئەو چەند بەرگە دەوڵەمەندە پڕ زانیارییە پڕۆژەی ئسوڵیەت لە ئەكادیمیای ئەمریكی بۆ هونەرو زانست) بڵاوی كردەوە، پڕ بوو لە زانیاری بەسوود، باسی لە جوڵانەوەی ئسوڵیەكان یان هاوشێوەی ئسوڵیەكانی هەموو شوێنەكانی جیهان كردووە، بەڵام زۆربەی ئەو جوڵانەوانە، ئەو سیمایانەی ئێمە جەختی لێدەكەین، تیایاندا نییە، وەك جەخت كردن لەسەر باوەڕێكی هاوبەشی جێگیر، كە وەك تەقلیدێكی ئایینی هەقیقی خۆی دەناسێنێت (ئەگەرچی لەڕاستیدا لەزۆر لاوە نوێیە بەتایبەتی لەسەر ئاستی بەرزی چالاكی سیاسی، دواجار هەوڵ بۆ وەرگرتنی دەڵات دەدات.. ئەم ئامانجە لای شەپۆلی یەكەمی ئسوڵیەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكای ساڵانی بیست گرنگ نەبوو، ئەمیش ئەو ناساندنەی سەردەمی بەسەردا ناسەپێت).
لێرەدا باس لە كۆمەڵێك دەكەین زۆر دیاری كراون، وا چاویان لێدەكرێت، زۆر لەیەك بچن بە شێوەی مانادار بەراورد بكرێن، شێوازی جیاواز بۆ هۆكاری سەرهەڵدانی هەندێك جوڵانەوەی ئایینی سیاسی لە هەندێك ناوچەی دیاریكراودا دەكەین، سەرەتا تێبینی ئەو هۆكارانە دەكەین كە لە زۆربەی ناوچەكانی جیهاندا هەیە.
ئاراستە جیهانییەكانی خزمەتی ئایینی سیاسی دەكەن
دەتوانین چەندەها هۆكاری هاوبەش لەپشت سەرهەڵدانی ئەم جوڵانەوانەوە لەناو ئاراستەی نوێی جیهان بدۆزینەوە زۆر جار ئەم جوڵانەوانە لاواز یان هەر نین، بەڵام ئەم رەوتانە بوونیان هەیە، ئەم كارە دەتوانین بەم شێوەیە شیكردنەوەی بۆ بكەین، ئەم جیاكاریانە پێویستن تاكو هۆكارە پێویستەكان بپشكنین بۆ دەركەوتنی هەر دیاردەیەك هۆكاری تر پێویستن.
كۆمەڵێك هۆكاری كۆمەڵایەتی ئابووری یان سیاسی، كە زۆر جار لە دەركەوتنی ئەم جوڵانەوانەدا ئاماژەی پێدەدەن، لەناو ئەم بەشە گرنگەدا هەیە، بەڵام بەتەنها بەس نییە، چونكە ئەم هۆكارانە لەو شوێنانەشدا هەن، كە نموونەی ئەم جوڵانەوانەیان تێدا نییە، ئەو هۆكارانەی بەزۆری لە هەموو شوێنەكاندا هەن، یارمەتی شیكردنەوەی هەڵسانەوەی هاوكاری ئەم جوڵانەوە ئسوڵیە هاوچەرخانە دەدەن، ئەمانە لەژێر كاریگەری لایەنی سۆسیۆ ئابووری یان سیاسی یان رۆشنبیریدا لەسەر ئاستی جیهاندایە، هەروەها پێویستە باس لەوە بكەین لەبەرچی ئەم جوڵانەوانە لە هەندێك شوێن هەن و لە هەندێك شوێنی تر نین؟.
ئەو ئاراستە جیهانیانەی یارمەتی هەڵسانەوەی قسەكردنی لەسەر ئایینی سیاسی كرد، زۆر جار بۆ لێكۆڵینەوەی جوڵانەوەیەكی دیاریكراو ئاماژەی پێدەدەین، دەرئەنجامی لیستێك لەو ناوانەی بوونە پاڵنەری ئایینی سیاسی لە زۆر ناوچەدا ڕیزدەكات، هەندێكیان لە هەموو شوێنێكدا هەسە بە بوونیان دەكرا، بەڵام هەندێكی تر لە یەك ناوچەدا مایەوە، وەك ئەو حاڵەتەی خۆرهەڵاتی ئاسیا كە تا ساڵی 1988 وەك خۆی مایەوە: ئەم ئاراستانەش بریتین لە:
یەكەم: پەرەسەندنی فراوان و نوێی ناو سەرمایەداری (توخمی سەرەكی بەجیهانیكردنە) كە بەرهەمی گشتی زیادكرد، بەڵام بەشێوەیەكی نایەكسان، بەپێی ناوچەو چین و رەگەزو توخم دابەش كرا، كە لێنی داهاتی تاكە كەس زۆر گەورە بوو، هەروەها نەبوونی دڵنیایی كارو كۆچی زۆرەملێی دەستی پێكرد، ئەم هۆكارانە بوون بە هۆی كەڵەكە بوونی ناڕەزایەتی و خەمی ناسنامە.
دووەم: خاووخلیچی ئابووری. یارمەتی بن بست و نەبوونی دڵنیایدا - لە جیهانی پێشكەوتووداو لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاست و زۆرترین بەشەكانی باشووری ئاسیا، ئەفەریقیاو ئەمریكای لاتین، ئەم هۆكارە بوو بەهۆی بێزاری جوڵانەوە راستڕەوە میللیگەرییەكان كە لە هەندێ شوێندا مەیلی نەتەوایەتی هەیەو لە هەندێك ناوچەدا مەیلی ئایینی سیاسی هەیە (ئەمانیش زۆرجار بەنەتەوایەتی تێركراون)
سێهەم: ئەو كۆچە زۆرەی بوو بەهۆی چاككردنی ئاستی بژێوی، بەڵام ئەمیش دڵەڕاوكێیەكی دیاریكراوی لەگەڵ خۆی هێنا، كاریگەری كردەی بەمەدەنی بوون و خەمەكانی كۆچبەرانی جیهانی لەنێو كەشتێكی پڕ جیاوازیدا، وادەكات دژە ئایدیۆلۆژیا سەرهەڵبدات، بەمەش هەندێك سیاسەتی ئایینی لەدەرەوە لەدەوری چەقێك كۆبووەوە، وەك سیخەكان لەكەنەدا ئایدیۆلۆژیای (ئسوڵیەت) لەلای كۆچبەرە لادێیەكان زیاتر قبوڵ دەكرێت، نەك شارەكان، چونكە شارنشینەكان لەگەڵ جۆرێك علمانی نەتەوەییدا ڕاهاتوون، هەروەها ئەمە جگە لە بوونی ئایینی سیاسی دژ بە كۆچبەرەكان.
چوارەم: ئازادی هەڵبژاردنی زیاتر بۆ ژنان لە جۆری ژیانیاندا وەك كاركردن، زەواج، دایكایەتی، بوون بەهۆی زۆربوونی گرفتی باوكایەتی و بەمەش دڵەڕاوكێیەكی تر دروست بوو، وەك زیادبوونی رێژەی تەڵاق، چاودێری ناتەواوی منداڵ، بەرەنگاربوونەوە لەگەڵ دەستكەوتە بەدەستهاتووەكانی پیاواندا، ئەمەش وادەكات هەندێك سۆزیان بۆ شێوازە كۆنەكانی ژیان بجوڵێت، هەروەها گۆڕانكارییە نوێیەكانی تری بونیادی خێزان وای كرد گەنجان زۆرتر هەست بە سەربەخۆیی بكەن و بەدوای خولیای نوێدا بگەڕێن.
پێنجەم: گەشەی بەردەوامی دەسەڵاتی دەوڵەتی علمانی، ئەگەرچی هەندێك دەسكەوتی كۆمەڵایەتی هێنایەدی و سوودی هەندێ گرووپی تێدابوو، بەڵام بیروڕایەكی دروست زۆرینە رەتی دەكەنەوە، لەسەر گۆڕانكارییە سۆسیۆ ئابوورییەكان لۆمەی حكومەتەكان دەكرێت، لەگەڵ ئەوەی نەیانتوانی چارەسەری هەندێك گرفت بكەن بە هەردوو شێوەی دەسەڵاتەوە سەرمایەداری و سۆسیالیستی ئەم كارە بووە هۆی مەیلی گەڕاندنەوەی ئایدیۆلۆژیا كۆن و باوەكان بكەن. جا ئەگەر نەتەوە راستڕەوەكان بێت یان ئایینە سیاسییەكان.
شەشەم: خوێندن و گەشەسەندنی شارنشینی رێگەی خەڵكی دا چالاكانە گوزارشت لە بێزاری خۆیان بكەن، ئەمەش خزمەتی سیاسەتی ئایینەكان دەكات، دەتوانین بڵێین بنەمایەكی مەعنەوی بەرزەو لەو دەوڵەت و حزبانەی متمانەیان دۆڕاندووە، سەربەخۆن.
حەوتەم: هامئاهەنگی رۆشنبیری جیهانی كاردانەوەی لەسەر سیاسەتی ناسنامە هەبوو، بەناسنامەی نەتەوایەتی و ئایینی و سیاسیشەوە، وا چاوی لێدەكرێت، باشتر لە ڕژێمی علمانی ئەمێستا كاردەكات، چونكە ئەمیان بوونیادی بەها خۆرئاواییە نوێیەكان دەكات كە لە هەموو جیهاندا بڵاوبوونەتەوە، لەهەندێك ناوچەی وەك (سریلانكاو یۆگسلاڤیای كۆن) كۆمەڵێك دابەش بوونی ئایینی، رەگەزی، زمان هەیە جیابوونەوەكان گەورەتر دەكەن، زۆرێك بۆ چارەسەری ئەم قەیرانە تێڕوانینیان وایە، تەنها بەئایین چارەسەری ئەم قەیرانە دەكرێت.
هەشتەم: لەباشووری جیهان، چاككردنی باری تەندروستی بوو بەهۆی زیادبوونی دانیشتوان، ئەم زیادبوونەش دڵەڕاوكێی نوێی دروست كرد، دیموگرافیای دانیشتوانی بەرەو تەمەنێكی لاو برد، ئەمانەش بوون بە سەرەكیترین لایەنگرانی ئایینی سیاسی لەو ناوچەیەدا.
هیچ جوڵانەوەیەك بە ئاسانی وەك كاردانەوەی ئەم هۆكارە گشتیانە سەر هەڵنادەن، ئەمانە كۆمەڵێك كەسن بەشێوەیەك دەجوڵێنەوە ناتوانی پێشبینی هیچ بكەیت، بۆئەوەی ئەم نووسینە بەراورد كاری بێت، پێویستە جەخت لە هۆكارە گشتییەكان بكات ئەمەش لەسەر حسابی سیمای تاكەكەسی.

ئێمە لێكۆڵینەوە لەسەر جووڵانەوەیەك دەكەین گوزارشت لە ئایینی سیاسی دەكات، هەندێك جوڵانەوەی گرنگ بەشێوەیەكی سەرەكی لەویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاو باشووری ئاسیاو جیهانی ئیسلامی و ئیسرائیل هەن، لەناو ئیسلامیەكاندا، بەهێزترین جوڵانەوەیان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە، بەڵام ئەم جوڵانەوانەی خۆرهەڵاتی ئاسیاو ئەفریقیاو ئاسیای ناوەڕاستدا هەن، كەمتر دەركەوتوون، (ئایینی رزگاریخوازی (Liberation theology لە ئەمریكای لاتین بەهێزە، جیاوازە، چونكە لەبواری ئایدیۆلۆژیدا تەقلیدی نیە، زۆرتر لە كەنیسەو باوەڕی رەسمی ئازادتر و سۆسیالیستانەترە، نكوڵی لە جوڵانەوە لیبراڵی و سۆسیالیستەكان دەكات و جەخت لە ئایینی سیاسی پارێزگاركاری خاوەن بڕوایەكی هەمئاهەنگی دەكات، بەم شێوەیە پارتە دیموكراتیە مەسیحیەكان و ئەوانیتر دژایەتی دەوڵەتی لیبراڵی یان كۆمەڵایەتی دەسەڵاتدار ناكەن جا هەرچەندە نێوانی ئەم پارت و ئسوڵیانەش نەرم بێت، ئەگەرچی زۆربەی كاسۆلیكیەكان ئەم پێناسەیان لەگەڵدا دەگونجێت، ژمارەی كەم ئەندامانی ئەم جوڵانەوانە سەر بەئەوانەن كە خوازیارن دەسەڵات بگرنە دەست، تاكو شیكاری خۆیان بۆ عەقیدە بەسەر هەموواندا بسەپێنن، هەندێك جووڵانەوەی ئایینی سیاسی تر لە ئەمریكای لاتین هەن، هەمان پێناسەیان بەسەردا دەسەپێت نەك هەر ئەوێ، بەڵكو وڵاتانی ئەفریقاو ئەوروپاو خۆرهەڵاتی ئاسیای ناموسڵمان، بەڵام بواری گرنگی ئەمان كەمترە، ئەگەر بەو ناوچانەی جەختمان لێكرد بەراوردیان بكەین.
هەندێك لێكۆڵەرەوە - لەسەر بنەمای پێناسەی هەمە جۆر بۆ ئسوڵیەت - ئەم چەمكە بەسەر هەموو ئەو ئاینانەدا دەسەپێنن كە خاوەنی كتێب و یەكتاپەرستن، لەبەرئەوە ئەوان هاندەرانی بوزی و هیندۆسی دەخەنە گروپێكی ترەوە، بەڵام من جەخت لە ئایینی  خاوەن كتێب ناكەم، بەڵكو لەسەر ئایینی سیاسی قسە دەكەم، هیندۆسە نەتەوەپەرستەكان و سیخ و بوزیەكان دەخەمە ناو هەمان پێناسەوە، چونكە ئەو خێڵ و نەتەوە ئایینیانە لە باشووری ئاسیادا هەن خاوەنی كۆمەڵێك سیفەتی جیاجیان، لەوڵاتێكی مێژوو نوێدا یەكیان گرتووەو كۆمەڵێك كێشمەكێشی خێڵەكییان لەناودا هەیە، ئەویش لەپێناوی دەسەڵات گرتنە دەست لەناو ئەوانیشدا جولەكەكانی ئیسرائیل، ئیسلامیەكانی باشووری خۆرهەڵاتی ئاسیا، فەلەستین و هەندێك ناوچەی تر ئەگەرچی بنەمایەكمان نییە ئەم هەموو شێوازەی پێ بەراورد بكەین، بەڵام گرنگە هیندۆس و بوزی خۆرئاوای ئاسیاو سیخی بێ كتێب بخەینە ناو ئەو لیستەوە لانی كەم بۆ لێكۆڵینەوەی تایەفەگەری سوودی لێدەبینین، یەكەم ئایدیۆلۆژیستی گەورەی ئسوڵیەتی ئیسلامی، مەولانامەودودییە، لەژینگەو باگراوندێكی نێوان دوو تایەفەدا سەری دەرهێناوەو گوزارشتی لێوەكردووە، ئەمیش ئایدیۆلۆژیایەی ئیخوان موسلمینی میسری، بەرهەم هێناوە.
مەودودی بنەما سەرەكیەكانی دەوڵەتی ئیسلامی داڕشت، بەئاستێكی گەورە بوو بەتیۆریستێكی چالاكی سیاسییە ئایینە میسرییەكان و عەرەب: وەك سید قگب.
ئەگەر مرۆڤ سەرنج لە ئەمریكاو باشووری ئاسیاو ئیسرائیل و جیهانی ئیسلامی بدات، جیاوازییە گەورەكانی ئەم ناوچانە توشی سەرسوڕمانی دەكەن كەمتر خاڵی لێكچونیان هەیە، لێرەدا باس لە كۆمەڵێك ئایین دەكرێت، هەروەها باس لە هەندێك میللەت دەكرێت ئاستی جیاجیایان هەیە، خاوەنی پەرەسەندن و مێژووی جیاوازن، ئەمریكا زلهێزی جیهانەو ئابورییەكی پێشكەوتووی هەیە، هەروەها كۆنترۆڵی زۆر ناوچەشی كردووە، ئیسرائیل پێشكەوتووە، بەڵام خاوەنی مێژوویەكی چاوسانەوەو باڵادەستە، بەڵام باشووری ئاسیاو زۆربەی جیهانی ئیسلامی زۆر هەژارن و كەمیش پێشكەوتوون، مێژووی ئەم وڵاتانە مێژووی كۆڵۆنیالكردنە یان جۆرێكن لە كۆڵۆنیالكراوێك، ئەم جیاوازیانە لەناو سیاسەتی ئایینی ئەو ناوچانەدا رەنگ دەداتەوە، ئایا بەڕێكەوت یان زەمەن وەرچەرخاوە تاوەكو ئایینە سیاسییەكان ئەم ناوچە فرە جیاوازییانەیان دۆزیوەتەوە، ئەگەرچی رۆشنبیریە ئسوڵییەكان كەمتر كاریگەرییان لەسەر یەكتری هەیە، یان ئێمە بۆ بەراوردكاری پێگەی دۆستمان هەڵنەبژاردووە.
ئەو سیمایانەی ئایینە سیاسییە نوێیەكان ئاراستە دەكەن، ئەوانەن پێشتر باسمان لێوەكردن، ئەمانە بەدوای ناسنامەیەكی ئاساندا بەڕووی گۆڕانكارییە سۆسیۆ ئابووری و رۆشنبیرییە خێراكاندا دەگەڕێن، فراوانبوونی جیاوازی داهات، گۆڕانكاری لەبارودۆخی ژنان، خێزان، نەویستی سێكسی، دەسڵاتی تازە پێگەیشتووی نامیللی بۆ حكومەتە سەنتەرە علمانیەكاندا دەگەڕێن، بەڵام ئەمان نەیانتوانی ئاتاجە ئابووری و رۆشنبیرییەكانی جەماوەر مسۆگەر بكەن ئەم هۆكارانە زۆر لەناو گفتوگۆكانی ئاینە سیاسییەكاندا جەختی لێدەكرێت، بەڵام زۆربەیان لەو وڵاتانەدا هەن كە جوڵانەوەی بەهێزیان تێدا نییە، بەم شێوەیە ئەم هۆكارانە پابدن بەوەڵامدەرەوەی هۆكاری دەركەوتنی ئەم جوڵانەوانە، لێرەوە، ئەگەرچی ئەم خاڵە گرنگیشە، دووبارەی ناكەینەوە، بەڵكو وەك باكگراودێكی هاوبەشی كۆمەڵێك لە وڵاتان تەماشای دەكەین، كە ئەم جۆرە جوڵانەوانەی تێدا دەركەوتوون یان جوڵانەوەیەكی سیاسی نوێی تێدا دەرنەكەوتووە. 
با ئێستا باس لەو گرێمانە روونكردنەوەیە بكەین، ئەم جوڵانەوە سیاسیە ئایینیە نوێیانە گرنگن، تاكو ئێستا تەنها لەو شوێنانەدا دەردەكەون كە رێژەیەكی زۆری دانیشتوان باوەڕیان بە ئاینێك هەیە خاوەنی كرۆكێكی سەرو سروشتی یان خواوەندی بێت، یان لەگەڵ ئەودا رێ بكات (وەك چۆن جاران بەڕێوەدەچوو) جگە لەمە، دەبێت یەكێك لەم دوو مەسەلەیە یان هەردووكیان لەسەردەمی نوێدا راست بن رێژەیەكی گەورەی دانیشتوان لەگەڵ باوەڕە سەرەكییەكانیان كە خاوەنی بنەمایەكی ئایینین بەڕێوە دەچن، بەتایبەتی ئەو لایەنانەی پەیوەندی بە خواوەندەكانیانەوە هەیە، دەقاو دەق بە كتێبەكانیەوە پەیوەست دەبت، باشترین وشە بۆ ئەم دیاردەیە، ئەو زاراوەیە كە زۆر جار بەشێوەیەكی جیاواز بەكار دەهێنرێت، بەڵام جێگەی دانپیانانە، ئەویش زاراوەی ئایندارییە، ئەگین زۆر بەدەگمەن لە كۆمەڵگایەكی دوو ئایینیدا، هاوخەمییەكی نەتەوەیی دەبینین، مرۆڤ لەگەڵ كۆمەڵگا ئایینیەكەی لەبەرامبەر كۆمەڵگاكانی تردا خۆی فراوان دەكات، ئەوەی دووەمیان دەتوانین بە بنەمای ئایینی نەتەوە یان (تایەفەگەری) ناوزەدی بكەین، زۆرێك لەوانەی حەزیان لەم ئاماژەیە نییە، وەك (ئسوڵیەكان) بەكاریان دەهێنن، چونكە ئەمە باشترین رێگایە بۆئەوەی بەیەك وشە وەسفی بكەین. 
هۆكارەكانی ئایینداری یان تایەفەگەری، هۆكاری سەرەكی جیاكردنەوەی كۆمەڵگاكانن، بەتایبەتی ئەوانەی ئایینی سیاسی نوێیان تێدایە، ئایینداری بەپێی ئەو مانایە ئەمریكا لە ئەوروپای خۆرئاوا جیادەكاتەوە، هەروەها وڵاتانی ئیسلام لە وڵاتانی كۆنفۆشیوستەكان جیادەكاتەوە زۆر بەدەگمەن لێكۆڵەرەوەكان ئەم هۆكارانەیان گفتوگۆ كردووە، بەتایبەتی سەبارەت بەوەی ئایا خاوەن پەرتووكە یەكتاپەرستەكان تەنها هاوتای ئسوڵیەتن. ئەم مەسەلەیە دژ بە یەكبوونی نێوان ئسوڵیەتی ئەمریكی، كە ئاماژەیەكی زۆر باوەڕدارو لایەنگری كەنیسەی تێدایە ئەوروپای خۆرئاوا، كە ئاستێكی نزمی تێدایە، شیكار ناكات. پێویستە هەموو خۆشی و ناخۆشییەكان پێەوە گفتوگۆ لەسەر ئاستەكانی باوەڕی ئایینی بكەن، كە لە ڕووی زەمەن و شوێنەوە جیاوازن، زۆر جار ئەم ئاستانە دانی پێدا دەنرێت و پاڵپشتی ئاماژە گشتییەكانی ئەم دەورە هاوچەرخە دەكات، ئەیوش تاكو سیاسەتی ئایینی نوێ سەرهەڵبدەن.
كۆمەڵە تایفییەكان و ئسوڵییەكان كۆبوونەتەوە دەستیان بە جووڵانەوە كردووە، ئەویش بەهۆی ئەو هەنگاوانەی حكومەتە علمانیەكان و دەسەڵاتگەراكان ناویانە، ئەو مەسەلانەی باوەڕدارانی ئەم گروپانە بێزار دەكات، بریتییە لە بڕیارەكانی دادگای ئەمەریكی باڵا كە لەساڵی 1962 وە دەستی بەدەركردنی كردووە. پڕۆگرامی كاری زۆرەملێ لە هیندو ئەمەریكا، چاكسازی لە یاساكانی: خوێندن و كاروباری سێكسی و خێزان لە جیهانی ئیسلامیدا، وەهمێك لەناو زۆربەی ناوچەكانی حكومەتی علمانی دەركەوت كاتێك گەیشتنە دەسەڵات نەیانتوانی بەرەنگاری ئەو گرفتە گەورەانە لەزۆر ناوچەدا ببنەوە، جا ئەو حكومەتانە ئاراستەیەكی سۆسیالیستی یان سەرمایەداری هەبووبێت.
هەریەك لە گۆڕانكارییە سۆسیۆ ئابووری و سیاسیە نوێیەكان، خێرا هاتن و جەماوەریان بەدواوە نەبوو، ئایینداری و تایەفەگەری بۆ بەهێزكردنی ئسوڵیەت پێویستە، ئاینداری و تایەفەگەری كاریگەری لەسەر ئەوەدا دەنێن تا بزانین چەندە لەو جوڵە سیاسیە ئایینە نوێیە بەهێزە لەو ناوچانەی خاوەنی سۆسیۆ ئابوری و ئاسی گونجاودا پەرەدەسێنن، بەڵام هۆكاری سۆسیۆ ئابوری و سیاسی دەبنە هۆكارێكی گرنگ بۆ شیكاركردنی ناوچەكانی سەرهەڵدانی، ئەمە جگە لەوەی لە هەتاكانەوە هیچ جوڵانەوەیەكی ئایینی سیاسی سەریان هەڵنەداوە، مەگەر هۆكارە سۆسیۆ ئابووری و سیاسییەكانبۆ ئەم كارە زۆر گونجاو بن، لەم دەیەی كۆتاییدا تەنها لەو شوێنەنەدا دەركەوتن كە كەمتر مەدەنین و خاوەنی مێژوویەكی نوێی ئاینداری و تایەفەگەرین.
پێدەچێت ئەمریكای لاتین و هەندێك ناوچەی تر بۆ ئایندە خۆیان هەڵگرن، چونكە ئەو ناوچانە گرفتی ئاینداری و سۆسیۆ ئابوری و سیاسیان هەیە، ئسوڵیەكانی ئەوێ، زۆربەیان پڕۆتستانتین، هەوڵی روخانی سەنتەری دەسەڵاتی كۆن نادەن، رۆمە كاسۆلیكیەكان تاكو ئێستا بەرگرییان كردووە، تەنانەت لەو ناوچانەش كە زۆرترین ژمارەی باوەڕداری لێ كۆبووەتەوە، ئەم جوڵانەوەی (كاملگەرایی)ی تەقلیدی لەڕووی سیاسیەوە هیچ گرنگییەكی نییە، ئەو كاسۆلیكانەی لاسایی ئەو مەسەلانە دەكەنەوە كە پاپا جەختی لێدەكات، دەتوانن لایەنگری ئەو سیاسەتەبن، بەڵام بێ ئەوەی بچنە ناو ئەو جوڵانەوە ئسوڵیانەوە، لەهەمان كاتدا جوڵانەوەیەكی پێگەیشتوو دەتوانین بەڕووی ئایدیۆلۆژیای رۆمادا بوەستین، كاسۆلیكی رۆمی تاكە ئایینی گەورەیە خاوەنی سەركردەیەكی عەقیدەیی تاكە (هەندێك لەشیعەكان دژی خومەینی وەستانەوە) ئەم داینامیەتە، نەرمی پێویست لەناو ئوسوڵیەتی ناوخۆدا بەربەست دەكات دەكرێت هەندێك هۆكاری رێگر لە هەندێك شوێنی تر هەبن، ئەو هۆكارانەی باسمان كرد پێویستن بۆ دەركەوتنی جوڵانەوە سوسولیەكان، ئامادەگیان مەرج نییە لەگەڵ جوڵانەوەیەكی نەتەوەیی هەبێت.
ئایینداری و تایەفەگەری یارمەتی شیكاری هۆكاری بوونی سیاسەتی ئایینی نوێ دەكەن، بەتایبەتی لەوڵاتانی زۆر پێشكەوتووی وەك ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا یان كەمتر پەرەسەندوو (جیهانی سێهەم)دا لاوازی نیسبی سیاسەتی ئایینی نوێ لە خۆرهەڵاتی ئاسیا، رەنگدانەوەی پلەیەكی نزمی ئایندارییە لەو ناوچەیەدا، وەك پێشتر پێناسەمان كرد، ئاستێكی بەرز ترو زیاتر یەكسانە بۆ پەرەسەندنی ئابووری ئەو ناوچانە هەن، ئەگەر ئەمانە بەراورد بكەین بەو ناوچانەی خاوەنی ئایینی سیاسی نوێن، لاەنی كەم لەساڵی 1998، ئاینداری بەشداری لە ئایدیۆلۆژیا پارێزگار كارەكاندا دەكات، بەتایبەتی لای زۆربەی جوڵانەوە سیاسییە ئایینیە نوێیەكان، ئەوان دەڵێن مومارەسەكردنی پەتریاكی خواستێكی ئایینی و كتێبەكانە.
زۆربەی هۆكارە سۆسیۆ ئابووری و سیاسییەكانی پێشتر باسمان لێوە كرد، لە زۆربەی ئەو ناوچانەی جوڵانەوەی ئایینی سیاسی تێدایە، هەن و لەم لیستەدا پێویستە هەندێك لەوڵاتی دواكەوتووی پەرەسەندووی لێدەربكەین، بەتایبەتی لە ئەفریقا، هەروەها پێویستە هەندێك وڵاتانی خۆرهەڵاتی ئاسیای لێدەربكەین، هەروەها دەوڵەتانی ئەوروپا كە داهاتیان جیاوازی هەیەو بەشێوەیەكی گەورەو فراوان نەبووە) دەركەوتنی جوڵانەوە سیاسییە ئایینیە نوێیەكان پێویستیان بە كۆمەڵێك پەرەسەندنی سۆسیۆ ئابووری و سیاسییە ئەویش لەم چەند دەیەیەی بەجیهانیكردندا، دەبن بە باگراوندێكی بەهێزی ئایینداری و تایەفەگەری.
ئەوانەی بەشداری لەم جوڵانەوە ئایینیە سیاسییەدا دەكەن یان پاڵنەرو بیركردنەوەی ئایینیان هەیە، یان لەبنەمادا سیاسین، بەڵام جوڵانەوەكانیان ئەم دوانەیەك پێدەگرێت، هەموو ئەو جوڵانەوانەی باسمان كرد، گەشەیان نەسەند، هەندێكیان بەهۆی كاری حكومەتەكانەوە سەركوت و لاواز كراوە، چاكبوونی بارودۆخی سۆسیۆ ئابووری و سیاسی، خەڵك زۆر رقی لە كاری توندوتیژو زیادەڕۆیی هەستا، یان ئەو هەڵە سیاسیە ناوخۆییانەی رویاندا.
جوڵانەوە ئاینیە سیاسیە تایەفەگەریەكان
تایەفە تاكو ئێستا لەگەڵ ئاراستەكانی تردا پۆلێن دەكرا، بەڵام ئەو دابەشكردنە لقیانەی نێو جوڵانەوە ئاینیە سیاسیەكان تووشی سەرسوڕمانیان كردین، لەوانەیە لەنێوان جوڵانەوە تایەفەگەرییەكاندا (ئایینی نەتەوەیی) ئەم پلەی یەكەم وەربگرێت، هەروەها سەرنجی لە دژی كۆمەڵگاكانی ترە، ئەوەی جوڵانەوەكە بەدژی حكومەت ئاراستە دەكات لە پلەی دووهەمدان، یان هەرگیز دژی كۆمەڵگاكانی تر ئاراستەی ناكات.
باشووری ئاسیا فراوانترین ناوچەن كە پەرەسەندنە هاوچەرخەكانیان تێدا رووی داوە، بەڵام هەمە جۆر تایەفەو نەتەوەی ئایینی تێدایە.
تافی كۆڵۆنیالی و پاشان كۆڵۆنیالی، ناسنامەی نیمچە ئەتەنی بەشێوازی نەتەوەی  لە هندۆس و هاوشێوەكانی، پەرەی سەند، كاردانەوەیەك لە دژی هندۆسی بەشێوەیەكی لاوەكی وەرگیرا، كە پێكهاتەیەكی ئیسلامی و سیخی و بوزی پێكهاتبوو، ئەم شێوازانە بنەمای تازە بوونەوەی ئایینیان لە سەدەی نۆزدەوە وەرگرتووە، بەڵام پاش هەردوو جەنگی جیهانی بەشێوەیەكی تایبەتی پەرەی سەند، ئەڵتەرناتیڤەكانی نەتەوەیی علمانی لەكۆنگرەی نیشتمانی هیندا، كە پێشتر بوو بە(پارتی كۆنگرە) بەشێوەی ئایینی نەتەوەی و لەبەشێكیدا پەرەسەندنی بەخۆیەوە بینی و لەناو جوڵانەوەی چاكسازی سەدەی نۆزدەی هندۆسیەوە، پەرەیان سەند وەك: ساماج بەراهیمی (SAMAJ BARAHA) و ساماجی ئاریائی (ARGA SAMAJ) هەروەها كۆمەڵێك جوڵانەوەی هاوشێوەی ئەم لە ئاینەكانی تردا دەركەوتن.
لەتافی جەنگەكاندا، ئایدیۆلۆژیای نەتەوەیی پەرەی سەند بەتایبەتی لەناو هیندۆسیەتدا چەقی بەست و لەسەر دەستی پارتی راشینا سوایا مسیڤان سائغ (R.S.S) بەڕێوەچوو، ئەم پارتە لەساڵی 1925 هەموو ئایدیۆلۆژیاكانی لە دەوری چەمكی (هندوتڤا) (Hindutva) چەقی بەست، كە ساڵی 1992 لە كتێبێكها بەناوی سەركردەی (R.S.S) ساڤار كار دەركرا، بەڵگەكانی پەرتوكی (R.S.S) هەندێك نەتەوە پەرستی هندۆسی دواتر پەیڕەویان كرد، كە هندۆسیەكان تەنها ئەوان لە هندستانی كۆندا ژیاون و باوەڕیان بە پەیوەندییە رۆشنبیرییەكانی هندی كۆن هەیە، زۆر جار ئەم پێناسەیە سیخ و جاین و قێزەونەكانیشی دەگرتەوە، هەروەها تەنها ئیسلام و مەسیحیەكانیان بە دوژمن دەزانی، بۆئەوەی زۆر جاك لە پەیوەندی نەتەوەیی (R.S.S) بگەین، باشترین نموونەیان لای ئیسرائیلییەكان هەیە.
پاش ئەوەی (R.S.S) بوو بە تاوانبارو بكوژی مهاتماغاندی زۆرێك لە ناوو لایەنگرانی خۆی لەدەستدا، جارێكی تر لەناوو دوو رێكخراودا زیندوو كرایەوە، لەناو دوو رێكخراوی نەتەوەیی هندۆستاو بەتایبەتی لەم بیست  ساڵەی رابردوودا، ئەوانیش: ڤیشنا هندۆپالریشاد (VHP) و پارتی بەهاراتیا جاناتا ئانغ (BJP)ی سیاسی، گەشەسەندنی نوێی نەتەوەیی هندۆسی بۆئەوە دەگەڕێتەوە، خۆی لە وەهمی كارە علمانیەكانی حكومەت رزگار كرد، زۆربەی لێكۆڵەرەوەكان خاڵی سەرەتایی بۆ گەشەسەندنی نەتەوەیی ئایینی سیاسی لە هندستاندا، بۆ ئەو حوكمەی ئەندێرا غاندی لەماوەی نێوان 1975-1977 دەگەڕێتەوە لەوكاتەوە جوڵانەوە مەدەنییەكان سەركوتكرانو ئۆپۆزسیۆنەكانی زیندانی كران (پارتی كۆنگرە) هەموو بنەمای جەماوەری خۆی لەدەستدا، لەبەرئەوە (R.S.S) بەچالاكییەكی گەورەوە هاتە مەیدان، ئەمجارە سیاسەتیان بەسەرۆكایەتی هەندێك سەركردەی نوێ بوو، هەندێك لە سەركردەكان توانیان كۆمەڵەی ئایینی سیاسی نوێ دروست بكەن، یان باوەڕێكی تایبەتی لەبری ئەوەی بەتەواوەتی بڕوا بە هندۆسیەت بهێنن، ئەوەی رێكخراوی (R.S.S) جیادەكاتەوە خاوەنی رێكخراوێكی ژنانی سەربەخۆیە لە ساڵی 1936 ەوە لە كۆششدایە، بیروڕا تەقلیدیەكان بە هاوچەرخەكان بەراورد دەكەن.
ئەندامانی (R.S.S)و هەندێك هندۆسی ئایینی لەنێوان دامەزرێنەرانی (V.H.P) بوون، یان لەناو ئەنجومەنی جیهانی هندۆسیەكاندا بوون، كە كۆمەڵێك سەركردەی ئایینی سەربەخۆشی لەخۆگرتووە، گرنگترین ئامانجی بریتییە لە كۆكردنەوەی خێڵ و قێزەونەكان لەژێر باڵی خۆیدا (تاكو زیاتر فراوان ببێت) وەك (R.S.S) و (V.H.P)یش پێناسەیەكی سەری بۆ هندۆسیەت هەیە، دەڵێت بێجگە لە موسڵمان و مەسیحیەكان هەموو ئەوانی تر لەخۆی دەگرێت، تەنها ئیسلام و مەسیحی بەبێگانەو دوژمن دەزانن، (H.B) بەهانەیەكی نەتەوەیی هندۆسی دێنێتەوە دەڵێت كۆمەڵگایەكی هندۆسی دادپەروەری كۆن هەبوو، بێگانەكان دەستیان بەسەردا گرت: یەكەمجار موسڵمانەكان و پاشان بەریتانیەكان، بەپێی هەندێك توێژەرەوەی خۆرئاوایی دەڵێن بەو چاوە تەماشای ئیسلامیەكان دەكرێت كە زۆر توندڕەوو دەمارگیرن و لایەنگری علمانیەكان دەگرن، چوكە ئەمانە بەكرێگیراوی خۆرئاوان و دژی نەتەوەن.
زیادبوون جەماوەریی فراوانی (V.H.P) لەنێو سروتە ئایینیە سیاسیەكاندا گوزارشتی لێوە دەكرێت، ئەم رێڕۆیشتنانە، ئەو عەرەبانە (CHARIOT) دەگرنەوە كە وێنەی هندی دایك و ناوی غاندی پیرۆزی لەسەر هەڵگیراوە، میللیەتی ئەم رێڕۆیشتنانەن وای كرد سەرلەنوێ بونیادنانەوەی پەرستگا هندۆسیەكان چالاكی تێكەوێت، هندۆسەكان دەڵێن لەپێناو دروستكردنی مزگەوتدا رووخێنراون، پەرستگای باربی لەسەنتەری حەجی ئایودیا، كە ماوەیەكی زۆر هندۆس و مسوڵمانەكان شەڕیان لەسەر دەكرد، بووە بە سەنتەرێكی كاركردن، ساڵی 1986 فشاری (V.H.P) سەری گرتو بڕیارێكی دادگای لەسەر دەرچوو، ئەو شوێنەی كێشەی مزگەوتی لەسەر كرا، لەبەردەم جەماوەردا دەكرێتەوە، ئەم بڕیارە توندوتیژییەكی ئایینی بەدوای خۆیدا هێناو هەموو هندستانی گرتەوە، هەروەها حزبی بەهاراتاجاناتای ئایینی سیاسی بە هەموو قورسایی و توانای خۆی هاتە ناو مەسەلەكەوە، لەساڵی 1986 و دوایشدا كاری تێدا كرد كێشەكە بەتێكدانی مزگەوتەكە لەلایەن جەماوەرەوە كۆتایی پێهات، لە كانونی یەكەمی 1992 دا هندۆسەكان مزگەوتەكەیان رووخاند ئەم كارە چەندەها شەڕو شۆڕو هەڵگەڕانەوەی لە كۆمەڵێك شاردا دروست كرد.
دژایەتی كردنی ئیسلامیەكان، هەروەها سەرنج خرایە سەر هەندێك مەسەلە وەك جوڵانەوەی سەربەخۆخوازی كشمیرو ئەو سازشانەی راجێف گاندی لەژێر فشاری ئیسلامییەكاندا كردی، لەپێناو یاسای خێزانی ئیسلامی، ئەم یاسایە لە ساڵانی هەشتادا دەرچوو، ئەمانە هەر هەمووی سیمای بنەچەیی زیندووبوونەوەی نەتەوەی هندۆسی نوێیە، وابەستەبوون بە هندۆسیەتەوە پاشان ئەو زنجیرە تەلەفزیۆنیانەی وێنەی داستانە كۆنەكانی هندۆسی گرتبوو، زیادی كرد، خاڵێكی تر كە هندۆسیەكانی وروژاند، كاتێك حكومەتەكەی ڤی. پی. سینگ ساڵی 1992 كورسی تایەفە جیاجیاكانی لەناو خوێندن و حكومەتدا زیادكرد (لەكاتێكدا هەندێك نەتەوەپەرستی خوازیار بوون هندۆسەكان لەو تایەفانە كورسی زیاتری هەبێت، تەنانەت زۆرینەیان لەگەڵ ئەوەدا نەبوون لە كاركردندا ئیمتیازیان بدرێتێ، پاش ئەمە وا تەماشای حكومەت دەكرا، كە مسوڵمان و هندۆس وەك یەك تەماشا دەكات و ئەم كارانەش هەمووی لەسەر حسابی هندۆسە هەقیقەتەكان كۆتایی دێن.
لێكۆڵەرەوەكان دەڵێت ئسوڵیەتی هندۆسی لەناو تایەفەی هندۆسدا لەدەرئەنجامی دژایەتی ئیسلامەوە كەوتەوە، ئەمیش دەرئەنجامی پارەسەندنی كارای ئیمپریالیزمی بەریتانی بوو. نەتەوەی هندۆسی زیاتر سیمایەكی ئایینی سیاسی هەیە، زیاتر لەوەی ئسوڵی بێت، مادام تایبەتمەندیی (R.S.S)ی هەیە، بەڵام بەردەوام تایبەتمەندی ئسوڵێتی ئایینی نییە، هندۆسە نەتەوەییەكان باوەڕو رێكخراوی هاوچەرخیان دامەزراند، بەڵام لەڕووی سیاسیەوە پارێزگار بوون، ئەوان ناتوانن بیروباوەڕەكانی تر قبوڵ بكەن، جا بیروباوەڕەكان چ ئایینی بن، چ علمانی، جەنگاوەرەكانیان لەبیروباوەڕێك هاندا خۆیان دەیانگوت تەقلیدییە، بەڵام لەڕاستیدا نوێ بوو، دەخوازن بەناوی ئەو عەقیدەیەوە دەسەڵاتی دەوڵەت بگرنەدەست، هەروەها خوازیارن كۆنترۆڵی هەموو زەوی و رۆشنبیری بەناوی هندۆسەوە بكەن، بەڵام زۆر دژی كەمینەكانی ترن، بەتایبەتی ئیسلامیەكان، چونكە بەسەرچاوەی هەڕەشەی ئەو دەسەڵاتەی دەزانن، هندۆسی پێش كۆلۆنیالیزم بەئاینێكی یەكتایی و خاوەن كتێب نەبووە، هەندێك لێكۆڵەرەوە نكوڵی لەوەش دەكەن كە تەنها یەك ئایین پێكهاتبێت، بەڵام ئەو هندۆسیەی لەسەر نوێگەری هندۆسی دامەزراوە، ئەمڕۆ باوەڕێك پەیڕەو دەكات لەزۆر سیمایدا لە ئایینیە یەكتایی و خاوەن كتێبەكان دەچن، ئەمانە بە باوەڕی كۆنی هندۆسی لەگەڵیاندا دەجەنگێ، ئەم حاڵەتەش دەگەڕێتەوە بۆ ئامادەگی ئایینە ناهندۆسیەكانی خاوەنی كتێبن وەك ئیسلام و مەسیحیەت لە هندستان، ئەمانەی هندۆسە نەتەوەییەكان وەك دوژمنی سەرسەختی خۆیان تەماشای دەكەن، هەروەها پێویستیان بەیەك بنەما هەیە تاكو پشتگیری یەك جوڵانەوە بكەن، ئەمی شلەپێناو پێكهێنانی جوڵانەوەیەكی نەتەوەیی و دژایەتیكردنی ئایینیە كتێبدارەكانی هندۆسی نین، هندۆسە نەتەوەییەكان كۆمەڵەیەكی زۆرتر یەكتاییان دروستكرد، بەتایبەتی لەو پێشنیارە عەقیدەیینەی بەشێك لە ئەدەبیاتی ئەمان پێكدەهێنێت.
هەروەها دەتوانین پەرەسەندنێكی هاوشێوەی كتێبداری یەكتایی سیخە هاوچەرخەكانیش ببینرێت، جاران ئەمان كۆمەڵێك پێكهاتەی عەقیدەییان هەبووە ،لایەنگرەكانی دەیانوت دەتوانێت لەهندۆسیدا بە هەماهەنگی بژی، لەم چەند ساڵانەی رابردوودا سیخەكان زۆرتر عەقیدەییان یەكپێگرد، زۆر كتێبی و زۆرتر نەتەوەیی بوون، زۆربەیان بەرگری لە دەوڵەتێكی سیخی سەربەخۆ دەكەن، هەرێمی بنجابی زۆرینەی سیخ دەكەن بە بنەمای ئەو دەوڵەتە، ئەو سەركوتەی ساڵی 1984 ئەندێرا غاندی دژی سیخەكانی ناو پەرستگای زێڕین كردی نەیتوانی لە نەتەوەییەتی سیخەكان كەم بكاتەوە، بەڵكو دواجار خۆی بەدەستی پاسەوانێكی سیخی تیرۆر كرا (هەروەها تیرۆركردنی مەهاتما غاندی و راجێف غاندی هەر تیرۆرێكی سیاسی ئایینی بوو).
هەندێك نەتەوەی ئایینی لاوەكی لە هندستانی پێش دابەشكردندا هەن، وەك هندیە ئیسلامیەكان خاوەنی پڕۆگرامێكی جوداخوازین، كۆمەڵەی موسڵمان (LEAGVE MUSLIM) لەسەرەتای سەدەی بیستدا داوای كرد نوێنەرایەتی موسڵمانەكان لە دەستەی هەڵبژاردندا جیابێت پاش جەنگی جیهانی یەكەم لەگەڵ كۆنگرەی نیشتمانی هندی دا كۆمەڵێك پڕۆژەی هاوبەشی پێشكەش كرد لە دژی بەریتانیەكان هەموو شتەكانی خرۆشاند.
موسڵمانەكان زۆرتر سەر بە كۆنگرە بوو، بەڵام پاشان سۆزیان گۆڕا، بەتایبەتی پاش حكومەتە یەك بەدوای یەكەكانی هەرێمەكان كە زۆرینەی كۆنگرەیی بوو لە كۆتایی سییەكانی سەدەی بیستدا حوكمڕانی هەرێمەكانی دەكرد، لەو ماوەیەداو لە كاتی جیابوونەوەدا، ئایدیۆلۆژیای مەودوودی كە لایەنگری سیاسەتی زیندووكردنەوەی هەوڵەتی ئیسلامی بوو، هەرەوها رێكخراوەكە بەناوی (كۆمەڵەی مسوڵمانان)، دەورێكی كاریگەری هەبوو لەسەر پەرەسەندنی نەتەوەیی ئایینی (ئەگەرچی ئەمە هەندێك رێكخراوی زانایان لەگەڵ دروست بوونی پاكستاندا نەبوون) بەڵام كە تووشی ئەمری واقیع بوون ناچار بوون قبوڵی بكەن) جوڵانەوەی پاكستانی پێكهات و لەساڵی 1947دا پاكستان پێكهات، بەڵام پڕ بوو لە دژبەیەكی شاراوە، ئەگەرچی سەرۆكی دامەزرێنەر محەمەد عەلی جناح حەزی نەدەكرد دەوڵەتێكی ئایینی دابمەزرێنێت، بەڵام پاكستان وەك دەوڵەتێكی ئایینی دەرگای لەسەر كۆمەڵەكانی بەرژەوەندی ئیسلامی كردووە، لەم چەند دە ساڵەی رابردوودا لایەنگرانی كۆمەڵە نەتەوەییە ئیسلامییەكان زیادی كرد. بەتایبەتی پاش ئەو هەڵمەتەی لەدژی (ژولفقار علی بوتو) لەپاكستانی حەفتاكان بەڕێوەچوو، كرداری دەسەڵاتدارانەی حكومەتە علمانیەكان جەماوەری بێزار كرد.
حكومەتی (چیا‌و الحق) كۆمەڵێك سیمای ئیسلامی خستە ناو دەوڵەتەوە، لەوانە دانانی هەندێك سزای ئیسلامی، وەرگرتنی باجی ئیسلامی لەبواری ژمێریاری بانكدا، مومارەسەكردنی بانكی ئیسلامی، هەروەها هەندێك بنەمای دادگای نوێ، ئەگەرچی هەندێك بزاوت دژی ئەم گۆڕانكارییانە بوون، بەتایبەتی جوڵانەوەی شیعەكان و ژنان، دەرئەنجامی ئەمە هەندێك بنەما گۆڕان، بەڵام زۆربەی گۆڕانكارییە سیاسییەكان وەك خۆی مایەوە، ناسنامەی ئیسلامی بەتایبەتی ئەو بەشەی دژایەتی هندی هندۆس دەكات، ئەمڕۆ تاكە هێزی یەكگرتووی ناو پاكستانە، ئەو پاكستانەی كێشمەكێشی نێوان نەتەوەو تایەفە ئیسلامییەكان تووسی لێك ترازانی كردووە.
ئایینی نەتەوەیی، وەك ئایدیۆلۆژیایەك پڕ لە نوێ بوونەوە، كە لەلای ئیسلامی باشوور دەردەكەون وەك ئەوەی لای هیندۆسەكان، تەنانەت ئیسلام زۆرتر كۆمەڵەكان بەڕێوەدەبات، زۆرتر لەوەی شەریعەت و بنەماكانی دایناوە، هەموو چەمكی پاكستان نوێ بوو، ئەگەرچی لە زەویەكی كراوەدا لەبەرژەوەندی حوكمی ئیسلامیە، بەڵام كەلتوری ئیسلامی شتی وای تێدا نییە كە زەوی دەوڵەتی داگیر بكات بەناوی ئەوەی ئەو شوێنە زۆرینەی ئیسلامە، هەروەها ئیسلامیەكان لەهەموو شوێنێك جەخت لەسەر یەك فكرە دەكەن، ئەویش ئەوەیە شەریعەت كلیلی یاسای سەرەكی هەموو شوێنەكانە، ئەم كارە نوێیە، ئەگەرچی كاتی خۆی لەسەردەمی عوسمانیەكاندا هەندێك لەم بنەمایانە كاری پێكرابوو، شەریعەت هاوتای یاسای مەدەنی خۆرئاوا بوو، چونكە داوا شەرعیەكان تاك داوای دەكات نەك دەوڵەت و لە دژی كەسانی دی بەكاری دەهێنن.
پاش جەنگ، كۆمەڵێك كێشمەكێشی ئەتەنی و كۆمەڵایەتی دژوار لەسریلانكاو ناوچەكانی سیخی بنجاب سەری هەڵداو چونكە سەركێشەكانی نەتەوەیی باشووری ئاسیای ئایینی، ئایینی نەتەوایەتی ئاستێكی بەرزی باوەڕی تێدا نییە (ئەگەرچی هەندێك لەلایەن گرەكانی زۆر ئایین) بەڵام ئەمان رەمزە ئایینیەكان لەپێناو سەركەوتنی ئایینی میللەتدا دادەهێنن.
زۆربەی كێشە خێڵگەریەكانی جیهان هاوشێوەی بارودۆخی باشووری ئاسیایە، وەك هەندێك لە ناوچەكانی كەمینەی ئایینی تێدایە: وەك ئیسرائیل – فەلەستین، نێجیریا، مالیزیا، سریلانكا (ئەمانە هەموو كاتی خۆی لەژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا بوون) بەرگری كردن لە خێڵگەری و ئایینی خێڵ دژی نەیارانی رەهەندێكی سیاسی وەرگرت، ئەمانە زۆر جار ئەو نەریتانەیان دادەهێنا، چونكە ئەم كۆمەڵ و چینانە هەست دەكەن علمانیەتی هاوچەرخ بەجێ هێشتوون، كۆبوونەوەی ئەم بەجێماوانە لە هەردوو چینی ناوەندو ژێرەوە كە هاوچەرخ بوون و علمانیەت هەڵیوەشاندوون یان ئەو توێژانەی بە ئابووری تەقلیدیەوە وابەستەن هەروەها هەندێ گروپی تایبەتی وەك خێڵە هندۆسیە باڵاكان ئەوانەی بەپێی مومارەسە ئایینیەكان دەجوڵێنەوەو دژی بەرنامەی كاری جەخت كەرن هەروەها ئیسرائیلیە خۆرهەڵاتیەكان كە هەست بە جیاوازی دەكەن.
خێڵە تایبەتیەكانی باشووری ئاسیا، دەكرێت ئەم ناوەیان لێ بنێین، جار ئەگەر ناویان خێڵ بێت یان نا، لەهەندێك كۆڵۆنیالە بەریتانیەكاندا، بەریتانیا بەشێوەیەكی دیار ئەم سیاسەتەی بەكاردەهێناو خەڵكی بە كۆمەڵەكەیدا دەناسێتەوە، بەپێی ئەو ناسینانە پلەی دەدانێ.
لەئایینی نەتەوەییدا سێ سیمای تایبەتی، تێبینی دەكەین ئەم جوڵانەوە هاوشێوەیەی لە ئایینە جیاوازەكانەوە پێكهاتووە، لە باشووری ئاسیا، ئایینی بووزی ئاینێكی نەجیهادییە نە داخراویش بووە، لەگەڵ ئەوەدا بوزیەكانی سریلانكا جوڵانەوەیەكی جیهادیان لەدژی هەڕەكانی تامیلیە هیندۆسیەكان دروست كرد. هندۆسیەكان كە دەستیان كرد بە دروست كردنی رەوتی نەتەوەیی لەسەردەمی پێش كۆڵۆنیالیزمدا یەكەیەكی زۆر بچووك بوون،
لە عەقیدەیاندا یەك سەركردایەتی یەكگرتوویان نەبووە، بەڵام كۆمەڵە نەتەوەیی و ئاینییەكان هەردووكیان پێكەوە دروست كرد، لێرەوە جەخت لەسەر نتەریالیزمی جیاوازی نێوان هندۆسی - ئیسلامیەكان كرا، پاش ئەوەی داگیركەرو چاكسازە هندۆسیەكان و كۆمەڵە ئایینیەكانی تر هەڵوێستێكی هاوشێوەیان وەرگرت.
یەكەم: دوو خێڵ یەك عەقیدە سنوورو سەركردایەتییەكی یەكگرتووی سەرسوڕهێنەریان دروست كرد، پاش ئەوەی سنورێكی توندیان دامەزراند، ئەم جوڵانەوەو ئایدیۆلۆژیەكەیان لە كردەیەكی دیالێكتیكیدا هاوشێوە بوون.
دووەم: باڵی نەتەوەیی ئایینی یان خێڵەكی نێو سیاسەتی ئایینیە نوێیەكان پەرەسەندنێكی درێژتری هەبوو، زیاتر فرەجۆرو پلە بەپلە بوو بەڕادەی پێویست بۆ باڵی ناخێڵەكی هندۆسەكانی هندی زیاتر لەسەدەیەكە خاوەنی رێكخراون، نەتەوە بوونی موسڵمانەكان و سیخەكان لەم سەدەیەدا پێشكەوت، هەروەها لەجێگاكانی تر، ئایینی نەتەوەیی لای زایۆنیەكان سەرەتا زۆر گرنگ بوو، بەڵام لەماوەی ئەم سەدەیەدا خێڵ و گرووپەكان فراوان بوون و بڵاوبوونەوە، بەڵام خاڵی بەهێزی ئەم وەرگەڕانە لە هەفتاكانی سەدەی بیستەوە دەستی پێكرد بەتایبەتی لە باشووری ئاسیاو ئیسرائیل، هەروەها لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئەمەریكای ناخێڵەكیش روویاندا تەنانەت ئەو شوێنانەی لە دێرزەمانەوە خێڵەكین بەدەست ئەم سیاسەتی ئایینیە نوێیەوە دەناڵێنن، ئەمە جگە لەوەی كۆمەڵێك ئایدیۆلۆژیای جیهادی توندیش بەرهەم هات.
سێ هەم: هەندێك لەئایینە سیاسییە خێڵەكیەكان لەگەڵ ئایینە سیاسیە ناخێڵەكییەكان جیاوازیان هەیە، ئەمە كەمتر جەخت لەو نەریتانە دەكاتا، لەوانەوە سەپاندنی پۆلێنكردنی پەتریاركی ئسوڵییەكان زۆر جەختی لێدەكەن و وەك بەشێك لە ئاین تەماشای دەكەن، دووری سێكس لەنێوان ئسوڵیەكانی باشووری ئاسیادا گرنگییەكی تایبەتی هەیەو هەمە جۆرو ئاڵۆزە، لە هەشتاكاندا ئەم گرفتە یەخەی دوو خێڵی گرتەوە یەكەمیان پەیوەندی بە یاسای تەڵاقی ئیسلامی و دەوڵەتەوە هەیە، ئەوەی تریان كێشەی (ساتی)یە وەك بەرگریەك لە تەقلیدی سێكسی (R.S.S) هەندێك لە نەتەوەییەكانی هندۆسی بەشێوازێكی هاوچەرخانە كۆبوونەوە لەوێڕای بەشێوەیەكی یەكسان مامەڵەی ئافرەتانیان دەكرد، بەگوێرەی هەندێك هندۆسی نەتەوەیی، وەك جەنگێكی دژ بە موسڵمانان بانگەوازیان بۆ كرد، جوڵانەوەی (غوس ئامونیم)ی ئیسرائیلی كەمتر جەخت لە باوكسالاری و داب و نەریتی كۆمەڵایەتی دەكات، كەمتر لە جوڵانەوە توندڕەوەكانی ئیسرائیل، ئەو جوڵانەوە سیاسیە ئایینە خێڵەكیە بۆ ئەوانە گونجاوە، كەمتر ئایینین، بەڵام ئەمان كەمتر جەخت لە خودی ئایینیەكە دەكەن، بەڵكو زۆرتر قسە لە كەلتوری رۆشنبیری و شتەكانی تر دەكەن، وەك ئەوەی پارتی (BJP) كەسەرەكیترین پارتی سیاسی ئایینیە لە هند.
كەمبوونەوەی نەریتی پەتریكی و ئایینی، لە دەرئەنجامی جوڵانەوە خێڵەكییەكان بۆ بەهێزكردنی كۆمەڵگای دابەشكراو (COMMUNITY) لەسەر كۆمەڵە پەرت بووەكانی تر بەڕێوە دەچێت، سووربوون لەسەر هاوشێوەكردنی باوەڕو مومارەسەی ئایینی، دەچێتە ئەو ئامانجەی هەوڵی نامۆكردنی ئەوانی تر لە كۆمەڵگایەكی پەرت بوو دەكات، بۆ نموونە (حەماس)ی فەلەستینی بەهەمان هێڵی رۆشنی بەرنامەی ئیخوان موسلمین دەستی پێكرد، بەڵام بەتێپەڕبوونی كات جەختی لە نەتەوەبوون كردو بنەما ئیسلامییەكانی كەمتر كردووە، بەڵام هەندێك بنەمای ئایینی وەك جل و بەرگی ئافرەتان دەسپێردرێت، بەڵكو وەك ئاماژەیەكی بەرچاوی ئەو جوڵانەوانەیە، جا ئەگەر خێڵەكی بن یان نا.,
ئەگەرچی سیاسەتی ئایینی خڵەكی لادەچێت و پەرەسەندنێكی درێژ بەخۆیەوە دەبینێت، جەختێكی كەمتر لەسەر هاوشێوەبوونی ئایینی دادەنێت، وەك ئەو كارەی سیاسەتی ئایینی ناخێڵەكی دەیكات، پێویستە ئەوە بەحساب وەربگرین، هێڵی نێوان هەردووكیان زۆر جار شاراوەیە، چونكە هێڵی یەكێكیان لەزۆر ناوچەدا بۆ ئەوی تر دەگوازێتەوە، ئەو جەنگاوەرانەی سوودان، فەلەستین، لوبنان، ئیسرائیل و ناوچەكانی تر هەمان سیماكانی ئسوڵیەتی خێڵەكی بەبێ بوونی خێڵ بەكاردەبەن وەك تێبینی كراوە خێڵەكی لەپشت شێوازی ئایدیۆلۆژیای یەكەمی ئسوڵیەتی ئیسلامیەوە وەستاوە، واتە وەك ئەوەی مەودودی، ئەم پەرەسەندنە كاری لە ئسوڵیە ئیسلامییەكانی ناوچەكانی تریش كرد.
هۆكارەكانی خێڵەكی (نەتەوەیی) لە ناو سیاسەتی ئایینی ئیسلامی و مەسیحی و یەهوددا بوونی هەیە، ئەگەرچی بەهەق زۆر جار ئسوڵیەت بۆ باشووری ئاسیا بەكاردەهێنرێت.
توخمەكانی تایەفەگەری لەتیۆری ئیسلامیدا، هەروەها لەهەندێ جوڵانەوەی تردا دژی كۆمەڵگا بەش و كەمینەكانی ترە، سەرنج لە كۆنترۆڵكردنی تایەفەگەری بۆ سەر زەوی دەدات، هەروەها هەوڵ بۆ سەنتەرەكانی دەسەڵات دەدات، هەقی زایۆنی هەقێكی تایەفەگەرییە، پشتگیری لە ناسنامەیەكی گۆشەگیر كراو دەكات لە دژی كۆمەڵگاكانی تری دەوروبەری، كە ئەویش كێبڕكێ لەسەر هەمان زەوی دەكات.
تایەفەكانی باشووری ئاسیا پێشەنگی رێكخستنی سیاسەتی ئایینی راستڕەوی كاریگەرن، ئێستا یەك سەدە مێژووی رێكخستن و كارو ئایدیۆلۆژیایان هەیە، ئەوە یەكێك بووە لەو هۆكارانەی وای لە هەندێك لێكۆڵەرەوەی باشووری ئاسیا كرد دوودڵی لە كارەكانیاندا بنوێنن، چونكە ئەم كارە لەڕووی مێژووییەوە مەئلوف بوو، هەروەها ئایینیەكەشیان خاوەنی كتێب نەبووە، بەڕاستی جوڵانەوەكانی ئاسیای باشوور، خاوەنی داهێنانی ساسەتی ئایینی نوێن، بەتایبەتی وەك رێكخستن و هێزێكی سیاسی لەوەو پێش نەبینراو، لەوانە ئەو سەركەوتنە هەمە جۆرەی (BJP) لە هەڵبژاردنەكاندا دەستی كەوت بەتایبەتی لەساڵانی 1996 و 1998 وایكرد ببێتە بەشێك لە ژیانەوەی جیهانی بۆ ئایینی سیاسی.
لە 8ی ئازاری 1998 وە ئەو حكومەتەی (BJB) بەڕێوەی دەبات، شێوەی گوتاری دژایەتیكردنی خۆی بۆ ئیسلام گۆڕی، ئەویش بۆ پاراستنی هاوپەیمانی لەگەڵ هەندێك پارتی تردا.
سیاسەتی ئایینی زۆر سەرنج لەسەر بەدەست بەسەراگرتنی زەویدا دەگرێت و هەموو تایەفەكانی تریش سەركوت دەكات، لە باشووری سیا هندۆس و بوزی سیخە نەتەوەییەكان هەمان بەرنامەی سەركوتكەری بەكاردەهێنن، لە ئیسرائیل، سیاسەتی ئایینی جەخت لەو زەویانە دەكات كە دەخوازێت دەستی بەسەردا بگیرێت و نكوڵی لە هەموو داواكارییەكانی عەرەبی دەكات، هەروەها سیاسەتی ئایینی لە فەلەستین داوای ئەوە دەكات مسوڵمانەكان دەست بە سەر هەموو زەویەكانی فەلەستیندا بگرن، واتە ئەولەویەتی وزەوی و دەسەڵات زۆر جار ئاراستەی گرنگیدان بە ئایین كەم دەكاتەوە.
لەهەندێك ناوچە تایەفەی ئایینی و ئەتەنی تێكەڵاو دەین، وەك لە نێجیریاو مالیزیا، لەوێدا موسڵمان نیوەی ژمارەی دانیشتوان پێكدەهێنن، بەڵام دانیشتوانە نا موسڵمانەكان لە ئەتەنیەكانی تر پێكهاتوون، لەو وڵاتانەدا موسڵمانەكان كەمترین رادەی خوێنەواریان هەیەو بەرتەسكترین بەشدارییان لە كەرتەكانی ئابووری نوێدا هەیە، بانگەوازە ئیسلامییەكان توانی پێگەی ئابووری و سیاسی موسڵمانەكان بەهێز بكات.
ئەگەرچی تایەفەگەری رەگێكی پێشینەتری هەیە. بەڵام لەتافی پاش كۆڵۆنیالیزمدا رەگی خۆی داكوتی، وەك پێشتر باسمان كرد، هەموو كۆڵۆنیاڵە بەریتانیەكان مەسەلەی تایفەگەری تێدا وروژێنراوە، ئەویش دەرئەنجامی یاری كردنی بەریتانیەكان بووە بە سیاسەتی تایەفەگەری، هەروەها بەشێك بووە لە باگراوندی خەباتی ئیسلامی مۆرۆلە لە فلیپین، دژی ئەمریكا، بەڵام ئەوەی روون و ئاشكرایە، ئەم حاڵەتە لە كۆڵۆنیاڵە فەرەنسیەكاندا كەمتر گرنگی هەبووە، لەوانەیە بەهۆی ئەو گشتگیرییەی فەڕەنسییەكانەوە بێت كە لە سیستمی فێركاری و هەندێك سیاسەتی تردا گرتوویانەتە بەر.
ئاراستەی تایەفەگری ئایینە سیاسییە نوێیەكان كەمتر پێكەوە بەستراوە، وەك لای هەندێك جوڵانەوەی تر هەیە كە زۆرتر ئایینە، زۆر جار ئەمە لای هندۆسیەكان بۆ ئەو حاڵەتە دەگێڕنەوە كە خاوەنی یەك خواو كتێب نین، بەڵام ئەم حاڵەتە بەسەر هەندێك ئاراستەی هەمەجۆری ناو ئایینی جولەكەشدا دەسەپێت، خۆ ئەوان خاوەنی پەرتوك و یەك خواشن، بەڵام هەندێك گروپی ئیسرائیلی نوێ، وەك غۆش ئایمونیم و كاخ - وەك نەتەوەییە هندۆسیەكان - جەخت لە ئامانجە نەتەوەیی و ناوچەییەكان دەكەن، بەڵام گرووپە كۆنەكانی وەك هار یدمی تەقلیدی و پارتە ئایینیەكان، جەخت لەوابەستەبوون بە ئاینەوە دەكەن و جەختكردن لەسەر نەتەوەو زەوی هەندێك دەڵێن هندۆس و جولەكە سەر بە ئسوڵیەت نین، بەڵام ئەگەر پشت بەو پێناسەیە ببەستین كە پێشتر كردمان ئەوا هەردوكیان سەر بە ئایینی سیاسی نوێن، جا ئەگەر هەندێك لە تایەفەكان یان نەتەوە ئایینیەكان داواكاری كەمتری ئایینیان هەبێت، چونكە ئەم جوڵانەوانە بەتایبەتی دژی كۆمەڵە ئایینی و ئایینە ئەتەنییەكانی ترن، بەدڵنیاییەوە هەوڵ دەدات گرووپە ئایینیە تایبەتیەكەی خۆی دەست بەسەر زەویەكاندا بگرێت، بەڵام لەبەرئەوەی دژی حكومەتی وڵاتەكەیەتی، چونكە بەزۆری لەسەر علمانیەت بوونیاد نراوە، وادەكات ئەم رازی بوونی ئەم ئامانجە سەرەكییەكانی لەبیردەباتەوە، زۆر جار ئەم شتانە دەبن بە بابەتب لاوەكی.

دوو جۆر تایەفە لەنێو گرووپە ئایینە سیاسییە نوێیەكاندا هەن، ئەمانە یا تایەفەیی نین یان كەمتر تایەفەگەرین ئەو جۆرە تایەفەیە لە جیهانی ئیسلامیدا بوونی هەیە، ئەوەشی لەویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكی دا هەیە، ئەم كۆمەڵانە لە جوڵانەوە تایەفەگەرییەكان جیاوازترن، چونكە زۆرتر جەخت لە ئایین دەكەن، خاوەنی هەڵوێستێكی پارێزگار كارانەن سەبارەت بە سێكسۆلۆژی و كێشەكانی خێزان هەروەها هەوڵی حكومەتە شەڕكەرەكان وەك لەبری ئەوەی زەوی بۆ خۆیان وەربگرن، هەروەها سیاسەتی ئایینی نەتەوەیی بە خێڵەكی كۆمەڵێك هۆكاری بەرچاوی هاوشێوەی هەیە، هەروەها سیاسەتی ئایینی ناخێڵەكی لە جیهانی ئیسلامی و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا، هۆكاری جیاوازیان هەیەو بۆ هەمان دەرئەنجامی هاوشێوە دەچن لەكاتێكدا بە ئیسلامبوون لای زۆربەی مسوڵمانان برەوی وەرگرت، بەڵام لە (هەقی مەسیحی) ئەمەریكی تەنها لای كەمینەی مەسیحی ئینجیلی لایەنگری پەیدا كرد، دەتوانین بەو شێوەیە تەماشای سیاسەتی ئایینی مەسیحی و ئیسلامی بكەین وەك دوو لقی سەربەخۆ كە لە دواییدا لێكیان جیادەكەینەوە.

ئیسلام بەردەوام ئایین و سیاسەتی پێكەوە گرێ نەداوە، واتە بەپێچەوانەی ئەوەی دەوترێت، بەڵام جیهانی ئیسلامی لەبەردەم سیاسەتی ئایینی نوێدا كراوەیە، ئەویش بەهۆی سێ توخمەوە: یەكەم: پەیوەندییە بەراییەكانی نێوان ئیسلام و سیاسەت وەك نموونەیەك بەردەوام بوو، تاكو ئەو كاتەی دەسەڵاتدارە میراتگرییەكان هاتن، لێرەدا مەبەست لە میراتگرە ئایینەكانە، هەر لەكۆنەوە دامەزراوە ئیسلامییەكان دەستیان بەسەر یاساو خوێندن و خزمەتگوزارییە كۆمەڵایەتیەكاندا گرتووە، ئەم كارەش وایكردووە بەعلمانیكردن ببێتە كردەیەكی قورس، دووەم بەگشتی جوڵانەوە ئۆپۆزسیۆنە جەماوەرییەكانی دژی حكومەت لە جیهانی ئیسلامدا، خاوەنی ئایدیۆلۆژیایەكی ئاینیی بوون: سێ هەم: بەركەوتەكان جۆرێك لە دوژمنكاریان لە دژی خۆرئاوا دروست كردووە، وەك ئەوەی زۆر پشتگیری خۆرئاوا دەكات و دەست وەردانە پارێزگاری كردن لە نەوتو بەرژەوەندییە ستراتیژیەكان، ئەمیش هەستێكی دوژمنكارانەی قورسی لە دژی بیركردنەوەی خۆرئاوا دروست كردووە.
بەهێزی جوڵانەوە ئیسلامیەكان پشت بەو سەركەوتنە دەبەستێت كە لە ئێران و سودان بەدەستی هێناوە، هەروەها لە جەزائیریش خەریكە سەركەوتن بەدەست بهێنێت، هەروەها لە توركیاش لەساڵی 1996 حزبی رەفاهی ئیسلامی زۆرینەی دەنگەكانی بەدەست هێناو سەرۆكی حزبەكەش تاكو ناوەڕاستی ساڵی 1997 سەرۆك وەزیرانی حكومەتی توركیا بوو، هەروەها جوڵانەوەی ئیسلامی بەهێز هەن بەتایبەتی لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست.
لەبنەڕەتدا جوڵانەوە ئیسلامییەكان لەو شوێنانە هەڵدەكەون كە ناڕەزایەتی سۆسیۆ ئابووری و كۆمەڵایەتی تێدا بەهێز بێت، وەك خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و پاكستان، یان لە هەندێك شوێن سەرهەڵدەدەن وەك لە ئاسیای ناوەڕاست، ئەمانە تاكو ساڵی 1998 وا نەبوون، بەڵام لە باشووری خۆرهەڵاتی ئاسیای دەوڵەمەند یان لە دەوڵەتانی خۆرئاوای ئەفریقا لاوازن (هەندێك جار لاوازی نسبی بە ئیسلام بوون لە مالیزیاو ئەندەنوسیا بۆ سەركوتی حكومەت دەگەڕێتەوە، بەڵام ئەم سەركوتە لە هەندێك شوێن كەمتر سەركەوتنی بەدەست هێناوە، وەك وڵاتی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست و ئێران و جەزائیر) بە ئیسلام بوون كۆمەڵێك شێوازو بۆ گرووپەكان دەگرێتەوە، بەڵام دەتوانین بەسەر سونی و شیعەو میانڕەودا دابەشی بكەین (میانڕەو جەخت لە رێكخستن و باوەڕهێنان و سیاسەتی هەڵبژاردن دەكاتەوە) بەڵام رادیكاڵەكان شەرعیەتی توندوتیژی بەكاردەهێنن، مێژووی سەرەكی پەرەسەندنی ئەم جوڵانەوەیە بۆ دامەزراندنی ئیخوان موسلمین لە میسر دەگەڕێتەوە، (1928) نسكۆی میسر لەبەردەم ئیسرائیلدا (1967) سەركەوتنی شۆڕشی ئیسلامی لە ئێران (1979)، هەموو ئەمانە گوڕو تینێكی چالاكتریان بە بڵاوبوونەوەی ئایینی سیاسی بەخشی، شۆڕشی ئێرانی، دەریخست رێكخستن و چالاكی دەتوانن بەهێزترین حوكمی دەسەڵات بڕوخێنن و حكومەتێكی ئیسلامی دروست بكەن، ئەم جارە رێكخستن و چالاكی كۆمەڵێك وڵاتی ئیسلامی هاندا، كەم جار گرنگی بەڕوكارەكانیدا، بەتایبەتی شیعەی ئێرانی لەلایەن ئۆپۆزسیۆنەكانی ناوچەكانی ترەوە.
چالاكییەكانی تری بەئیسلام بوون و بڵاوبوونەوەی چالاكی، ئەو كۆمەكە سعودیانەیە كە دەدرێت بە دامەزراوەو فێركارییە ئیسلامییەكانی دەرەوە، كە بەبێ ویست، ئیسلامی بەرەنگاری والێكرد لە دژی سۆڤیەت لە ئەفغانستاندا لە هەشتاكاندا بكەوێتە خەبات، ئەمانە ویلایەتە یەكگرتووەكان لەڕێگەی پاكستانەوە یارمەتی دەدات، ئەم خوێندنەوەیە بۆ ئیسلام زۆربەی چالاكە دیارەكانی ئەو ناوچانەی گرتەوە، كە پاشان هەندێكیان دژی ئەمریكا كاری تیرۆیستیان ئەنجامدا ئەمە جگە لە هۆكاری تر كە بوون بە پاڵنەر بۆ بە ئیسلام بوون، وەك رق و كینەیان لە خۆرئاوا، سەرنەكەوتنی حكومەتە ئەهلی و ئایدیۆلۆژیستەكانی پێشوو لە تێركردنی پێداویستییەكانی خەڵك، ئەم كارە ئیسلامی بەسیاسی كراو بەڵێنی هێنانەدی دا، لەنێو ئیسلامە پارێزگارەكاندا (هەروەها مەسیحییەكانیش زۆر رقیان لە گۆڕانی بونیادەكانی خێزانە، بەتایبەتی ئەوەی سەربەخۆییەكی نوێ بەژنان دەبەخشێت، ئەو حكومەتانەی لایەنگری ئەم یاساو گۆڕانكارییانەیان كردووە بەشەڕ لە قەڵەمیان دەدەن، دەبن بە ئامانجی گۆڕانكاری رادیكاڵ یان رووخاندن.
جوڵانەوە بە ئیسلام بووەكان لە هەر وڵاتێكدا سیمای تایبەتی خۆی هەیە – هەندێك خاڵ – سەبارەت بە هێزی بەرهەڵستكاری بەئیسلام بووەكان لە دژی سیاسەتی حكومەتە نا جەماوەرییەكەی و ئەو پەیوەندیە توندو تۆڵانەی لەگەڵ خۆر ئاوادا هەیەتی، - دەتوانین لای هەموو جوڵانەوەیەكی بە ئیسلام بووی سەرەكی بیانبینین، لێرەدا ئەگەر ورد سەرنج لە ئێران بدەین هاوشێوەی هەموو وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستە، ئەمە جگە لە هەندێك سیمای تایبەتی بە شیعەگەری و ئەو پیاوە ئاینیە ئازایانەی لەئێراندا هەن، هەندێك لە حكومەتەكانی خۆرهەڵاتی ناوەرٍایت و وا چاوی لێدەكرا، گوایە بەرامبەر بە خۆرئاواو ئیسرائیل زۆر نەرمە، پێداویستییەكان ئەوانەی سوود لە خۆرئاوا نابینن، پڕ ناكاتەوە، ئەمان زۆر ئۆتۆكراتین، هەوڵ دەدەن یاساو مومارەسەی ئیسلامیەكان رام بكەن، بەتایبەتی لە بواری سێكسانی و خێزانیدا، زۆر رقیان لە دەوڵەمەند بوون  بەخۆرئاوابوونی دەسەڵاتداران دەبووەوە، بەتایبەتی لە بڵاوبوونەوەی بەشاربوونی خێراو بڵاوكردنەوەی خوێندن لەناو چینەكانی لادێ و میللی و چینەكانی شارە بچووكەكان، ئەمانەش ئیتر دەنگی سیاسیان بڵند بووەوە، بەڵام نەیتوانی سوودی ئابووری تەواو لەبارودۆخی شارنشین و خوێندەوارییەكەی ببینێت.
ئێران زۆر توند هەستی بەم گرفت و ئاستەنگیانە كرد، هەمووی كردە نوێ بوونەوە لەنێوان سەدەدا روویان دا لەنێوان 1925 (كودەتای رەزا شا بەسەر پاشای قاجاریەكاندا لەساڵی 1920، ماوەیەكی ویست تاكو توانی دەسەڵاتی خۆی رابگەیەنێت، ساڵی 1925 خۆی كرد بە شای ئێران) تاكو ساڵی 1978 (سەرەتای ناڕەزایەتیەكان لەم ساڵەدا دەستی پێكردو ساڵی 1979 بەشۆڕش كۆتایی هات) لەو نیو سەدەیەدا لەژێر حوكمڕانی پەهلەویەكاندا روویدا، لەژێر سایەی شای دووەمدا زۆر بەپەلە باری سۆسیۆ ئابوری و سیاسی گۆڕانكاری بەسەردا هات، داهاتی نەوت پشتگیری لەم پڕۆژەیە كرد، ئەم هۆكارە هۆكارێكی راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆو گۆڕانە لەناو وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەهاوچەرخ كردنی خێرای ئابووری و كۆچی ناوخۆو زیادبوونی دانیشتوان بەتایبەتی لاوان، زیادبوونی یان گەورەبوونی كەلێنی نێوان دەوڵەمەندو هەژارەكان، هەروەها لەنێوان چینە تەقلیدی و هاوچەرخەكاندا بوون بەو هۆكارانە، ئەمە جگە لەوەی حوكمڕانی هیچ دیموكراتیەتێكی لەگەڵدا نەبوو، بەڵكو ئوتوكراتیەت توندتر دەكرایەوە، هەردوو شا دەورێكی نوێگەری و علمانیان گێڕا، هەروەها خوێندن و خزمەتگوزاری كۆمەڵایەتی و یاسایان لەدەستی پیاوانی ئایین دەرهێنا، ئەمە لەگەڵ گۆڕانكارییەكی جێگەی جیاوازی و قسەو باس لەسەر یەكسانی رەگەز، بەتایبەتی لەیاسای پاراستنی خێزانی هەردوو ساڵی 1967 و 1975، هەردوو پەهلەوی میلێكی سەیری دژایەتی كردنی سەركردە ئیسلامییەكانیان هەبوو، لەهەر هەموو سەركردەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر، رەزا شا یەكەم حاكم بوو لەم ناوچەیەدا (حیجاب) قەدەغە بكات (بەڵام پاش ئەوەی ساڵی 1946 وازی لە تەختەكەی هێنا، ئەم كارەش فەرامۆش كرا)، هەروەها كاتێك كوڕەكەی لەساڵی 1963 سەركردەی نەیارانی خۆی (خومەینی) نەفی كرد، ساڵی 1978 یەكێك لە رۆژنامەكانی ناچیزەترین هێرشی كردە سەر.
پەیوەست كردنی شا بەعلمانیەتەوە، هەروەها لایەنگری ئەم بۆ خۆرئاوا (هەموو ئەزانین شای ئێران وەك بووكۆكەیەك وابوو بەدەست ئەمریكاوە) هەروەها دروستكردنی پەیوەندیی لەگەڵ ئیسرائیل، وایكرد نەیارانی هەموو ئەم سیاسەتانە بە گشتی رەت بكەنەوە، ئایدیۆلۆژیای ئیسلامی لەناو هەموو گروپەكانی تری ئۆپۆزسیۆندا، خاوەنی زایەڵەیەكی تایەبتی بوون، لە هەفتاكاندا ئیسلامیەكانی ئێران توانیان تێڕوانینێكی نوێ سەبارەت بە ئیسلام پێشكەش بكەن، بەوەی كاردانەوەیەكی یەكسانیخوازیە بۆ لایەنە كۆمەڵایەتیەكان، لە باڵادەستی خۆرئاوای دادپەروەرترو خۆڕسكترە، بەم شێوەیە پیاوانی ئایینی ئۆپۆزسیۆنی ئێرانی لەسەرو هەموویانەوە خومەینی و خوێندكارەكانی و كەسە نزیكەكانی لەسەروو بەمسوڵمان بوونەوە ئەم بنەمایانەش دابڕێژن، كە رۆشنبیرە چالاكەكان جگە لە پیاوانی ئاین بەشدارییان تێدا كرد، لەو نووسەرانەی پیاوانی ئایینی نەبوون بریتی بوون لە (جلال ال احمد) و پاڵەوانی ئایدیۆلۆژی لاوانی خوێنەوار (عەلی شەریعەتی و مەهدی بازرگان - جوڵانەوەی ئازادی)، هەروەها جوڵانەوەی (پیاوانی پارتیزانی شارەكان) ئەمیان جوڵانەوەیەكی ئیسلامی چەپڕەو بوو، هەروەها مجاهدینی خەلقی ئیسلامی چەپڕەو..
توێژی زانایانی ئایینی لە ئێران و بەهۆی ئەو رێبازەی بۆ شیعە بوونی ئێرانی لەسەدەی هەژدەوە بەكاری دێنن، خاوەنی تەقلیدێكن خاوەنی سەربەخۆین و دەتوانن بەشداری لەجوڵانەوەكانی دژی حكومەتدا بكەن، بەتایبەتی بەشدارییان لە جوڵانەوەی دەستوری 1905 -1911دا كرد، پێكهاتەی شیعەگەریانەی ئێران و مێژووی نوێ بارێكی شیاویان بۆ سەركردایەتی ئایینی وەك خومەینی و لایەنگرەكانی دروستكرد، بتوانن سەركردایەتی جوڵانەوەی ناڕەزایەتی جەماوەری بگرنە دەست، بەشێوەیەك لەهیچ وڵاتێكی ئیسلامی سونیدا شتی وا روونادات، بەڵام جوڵانەوە سونییەكان هەمان شێوەی ئایدیۆلۆژی ئێرانیان هەیە، هەر هەموویان دژی دەسەڵاتی حكومەتن.
شا كۆمەڵێك بنەمای لەدەستدا، یان ئەو پشتگیرییە چینایەتیانەی لە شێوەی چاكسازی كشتوكاڵی نێوان ساڵی 1962 - 1963 لەدەستدا، زۆر زوو بەرهەڵستكارانی سەركوت كرد، لەشوباتی 1979 ناچار كرا دەسەڵات بدات بەدەست ئیسلامییەكان و خۆی بداتە دەست گەورەترین شۆڕشی جەماوەری لەخۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا، تا ئەوكاتە، زۆربەی ئێرانیەكان تێڕوانینێكی یوتوبیان سەبارەت بەو ئیسلامەی خومەینی پێناسەی بۆ كردبوو، هەموو، بەڵام پاش شۆڕش، زۆربەی ئەو تێڕوانینانە تووشی داڕمان هاتن.
لەوڵاتانی ئیسلامی ترو لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بەتایبەتی، تێگەیشتنێكی كەم بۆ واقع هەیە، تەقلیدێكی ئایینی بەهێز وای كرد شێوازێكی دیاریكراوی شۆڕشی ئیسلامی لەوێدا شیاو بێت، بەڵام ئەم حاڵەتە لەشوێنێكی تردا شیاو نییە، لەلایەكیترەوە، شۆڕشی ئێرانی هێزێكی گەورەی بەگەشەسەندنی جوڵانەوە ئیسلامیەكان بەخشی، لەدەرەوەی ئێران، ئەم جوڵانەوانە پیاوانی خاوەن رۆشنبیری خۆرئاوایی بەڕێوەدەبەن، نەك زانایانی ئیسلام، ئەم جوڵانەوانە لەوڵاتانی میسر، سودان و جەزائیر بەهێزتر بوون.
هەموو جوڵانەوەكانی ناو جیهانی ئیسلامی تەنها دژی حكومەتەكانی وڵاتەكانیانن، هێزی جوڵانەوەی ئێرانی بەڕادەیەكی زۆر جێگیر بوو بەوەی لەدژی شاو سیاسەتەكەی ئاراستە كراوە، هەروەها جوڵانەوەی میسری دژی سادات و موبارەك بوو، هەروەها هێزی جوڵانەوەی جەزائیری دژی حكومەتی علمانی و سیاسەتەكانی بوو.
تایەفەگەری دەچێتە ناو جوڵانەوەی ئیسلامیەوە، بەڵام پێویستە كەمینەكان بەهێزبن، وەك كەمینەی مەسیحی لە (میسرو سوودانو لوبنان و نێجیریا، هەروەها كەمینە ئاینیە ئەتەنیەكانی ناو مالیزیا، هەروەها بە ئیسلام بوون دەتوانێت گەشە بكات، بەتایبەتی لەو شوێنانەی كەمینەی ئایینی ژمارەیان زۆر نییە، وەك لە باكووری ئەفریقاو ئیران، لێرەوە ئایینی نەتەوەیی نابێتە كلیلی هەستانەوەی موسڵمانان، بەڵام بەرەنگاربوونەوەی حكومەتی علمانی خۆرئاوایی و سەركوتگەر، بەردەوام كلیلی جوڵانەوەن.
ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وێنەیەكی جیاوازتری هەیە، وێنەی كەمینەی ئایینی مەسیحی ئینجیلی تاكە كێشەی ئسوڵیەتە، لەگەڵ ئەوەی سیاسەتی ئایینی نوێ هەندێك هاوپەیمانی كاسۆلیسی و جولەكە بەلای خۆیدا راكێشاوە، ئەمانە لەم چەند دەیەی رابردووەوە هاتوونەتە ناو ئەم جوڵانەوانەوە، چونكە ئەم كۆمەڵانە پێویستیان بە هاوپەیمان هەیە تاكو زۆرینەی سیاسی بەدەست بهێنن، لەگەڵ ئەوەی ئینجیلیەكان ژمارەیان زۆر دەبێت، بەڵام هێشتا كەمینەن، بۆ تێگەیشتن لە سیاسەتە ئایینیە نوێیەكان لە ئەمریكا، پێویستی بە تەماشاكردنی پێگەی توڕەبوونی ئەم كەمینانەیە، وەك ئەوەی لە زۆربەی وڵاتانی ئیسلامیدا هەیە، هەروەها هەندێك هاوسەنگی لەنێوان وڵاتانی خێڵەكیدا هەن، چونكە هەردوو جوڵانەوەی ئیسلامی و مەسیحی جەخت لەو هەڕەسانەی دەكات و خاوەنی هەڵوێستێكی پارێزگارانە لەمەڕ مەسەلەكانی وەك رەگەز، خێزان و نەریتی سێكسی، هەردووكیان لەبنەمادا حكومەتی علمانی و دەسەڵاتدارانی بەشەیتان ناوزەد دەكەن.
بەڵام جوڵانەوە ئیسلامیەكان، سەركردەكانی یان نەتەوەیین یان ماركسیستین، ئەمانە دەڵێن ئیسلام هۆكارێكی باشتری گۆڕانە، جوڵانەوەی (هەقی مەسیحی) یەكەمجار لە مەسیحیەتی پڕۆتستانتی دەق و پارێزگارەوە دروست بووە. بەم شێوەیە یەكەمجار دەستی بۆ بەرژەوەندییەكانی خۆی برد، ئەوانەی بریتین لە ئامانجی ئایینی، بەتایبەتی دژی ئەو بڕیارانەی دادگا سەبارەت بەمناڵ لەباربردن كاردەكەن، هەروەها دەڵێن پێویستە نوێژ لە قوتابخانەكاندا بكرێت، ئەمە جگە لەوەی زۆر دژی تیۆری پەرەسەندنن.
ئەمەریكاو جیهانی ئیسلامی هەردووكیان سیاسەتی ئایینی پلە بەپلەی رازی كەرو ڕادیكاڵیان تاقیكردووەتەوە، سیاسەتی ئایینی ئەمەریكی لەم چەند ساڵەی دووایدا، لەسەر سیاسەتی گۆڕینی پلە بەپلە كاردەكات، جەخت لەسەركەوتنی هەڵبژاردنەكانی ڕەگەزە ناوخۆییەكان دەكات و خۆی لە یاساو دەستوورەكانی حوكمڕانی بەنوێژی ناو قوتابخانەكان لادەدات، هەروەها دژی چیرۆكی خەلیقەت و لەباربردنی خوێندنگاكان، هەروەها (هەقی مەسیحی) هەوڵدەدات كۆنترۆڵی پارتی كۆماری بكات و هەوڵی گرتنە دەستی دەسەڵاتی نیشتمانی دەدات، رالف راید بەڕێوەبەری (ئیئتیلافی مەسیحی) ئەم مەسەلەیەی ئاوا كورت كردووەتەوە، تەكتیكیە بەپلەو ناوخۆی بەكاردەهێنێت و لایەنگرانی خۆی دەپارێزێت، بەڵام ئەوەی هەندێك والێدەكات دژی (هەقی مەسیحی) ئەو حاڵەتەیە. بەڵام ئەم تاكتیكە ناوخۆیی و هەڵبژاردنە لەناو هەندێك دەوڵەتی دیموكراتی لەناو جیهانی ئیسلامدا شاو نییە، بەڵكو تاكە رێگا بۆ وەرگرتنی دەسەڵات شۆڕش و كاری توندوتیژییە، كاتێك سیاسەتی هەڵبژاردن گونجاو دەبێت، ئەوا جوڵانەوە ئیسلامییەكان بنەمای گوتاری فراوانیان زۆرە وەك ئەوەی لای (هەقی مەسیحی) هەیە، وەك ئەو حاڵەتانەی لە توركیاو جەزائیری پێش ساڵی 1992 بینیمان، وەك ئەو هاوپەیمانیانەی ئیخوانەكان لەگەڵ پارتە علمانیەكانی میسردا بەستیان، هێزی ئیسلامیەكان لە هەڵبژاردنەكانی ئوردوندا، یان ئەو هەوڵدانە بەهێزە سەرنەكەوتووەی ویستی دان پیانانی وەك پارتێكی هەڵبژاردن لەتونس تەماشای بكرێت و لەدژی حكومەت بەشداری هەڵبژاردن بكات.
سیاسەتی مەسیحی و ئیسلامییەكانی ئەمریكاو جیهانی ئیسلامی لەوەدا لەیەك دەچن، هەردووكیان جەخت لە ئایین و ئاكاری پارێزگارانە دەكەن، زیاتر لەوەی ئامانجی ناوچەكانیان بە ئیرادەی گۆڕینی حكومەتە عەلمانییەكاندا هەبێت، بەڵام خاڵەكانی ئوسوڵیەتو ئەوانەی قسەیان بۆ دەكەن جیاوازییان هەیە، هەردووكیان جەخت لەو سیاسەتە دەكەن كە كاریگەری لەسەر ئافرەتو خێزان دادەنێت هەردووكیان هەندێك نەریتی هاوچەرخیان هەیەو دژی ئایین و رەوشت هەڵدەدەنەوە بۆ رابردوو نموونەی زێڕین بگەڕێننەوە، وەك خێزانی باوك سالاری سنووری دەسەڵاتی ئافرەتان بەسەر جەستەو چالاكییان لەبواری گشتیدا سیاسەتی دیموكراتی ناسەنتەریالیزمی لەویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا رێگەی داوە. (هەقی مەسیحی) لەنێو كۆمەڵێك رێكخراوو بەچەندەها رێگا بجوڵێت، لەوانە لایەنگری بۆ پاڵێوراوەكان، پڕوپاگەندەكردن لەسەر هەموو ئاستەكان، هەروەها وابكەن یاسا نیشتمانی و ناوچەییەكان دژی منداڵ لەباربردن ئاراستە بكەن، هەروەها مەسیحیەت لەخوێندنگاكاندا بخوێندرێت، هەروەها سنوورداركردنی كۆمەڵێك ئازادی یەكلایەنەی سێكسی و چەندەهای تر، سروشتی سیاسەتی (هەقی مەسیحی) رێگەی داوە بچێتە چەندەها شێوازی هەمەجۆری سیاسەتی جیهادی و نا جیهادی، ئەمە لەو جوڵانەوانە جیای دەكاتەوە كە لە سەدەی بیستدا لە جوڵانەوەی ئسوڵی ناویان دەركردبوو، بەرجەستەبوونی ئامانجە سیاسیەكان، لەوانە مەبەستە سیاسەتەكانی ئامانجە ئایدیۆلۆژیەكان ئەمڕۆ لای گروپەكانی (هەقی مەسیحی)یەوە ئەولەویەتی وەرگرتووە.
تایەفەو چڕبوونەوە لەناو جوڵانەوە ئایینیە سیاسیە نوێیەكاندا
ئەو باسەی كردمان تاكو ئێستا خاوەنی سێ سیمایە. یەكەم: لیستێك هۆكاری سۆسیۆ ئابووری. سیاسی، رۆشنبیری لەناو سیاسەتی ئاییندا دیاری دەكات. دووەم: پێناسەیەكمان سەبارەت بە ئایینە سیاسیە نوێیەكان دەداتێ، تەنها پشتی بە یەكتایی پەرتوك نەبەستووە، بەرپرسە لە جووڵانەوە خێڵەكیە یەكەمیەكان، لەسەر ئەو دامەزراوەی زیاترە لە ئاینداری، سێهەم: ئاینداری و تایەفەگەری، وەك پێناسەمان كرد، دوو هۆكاری سەرەكین بۆ دیاریكردنی ئەو ناوچانەی دەتوانین سیاسەتی ئایینی نوێی تێدا بدۆزینەوە، تێبینی ئەو جیاوازیەی نێوان ئەم جوڵانەوانەی ئەم دوو بنەمایەی تێدایە، دەكرێت بەبوونی ئەو جیاوازیە گەورەیەی نێوان جوڵانەوە ئاینییە سیاسیەكان، چەندە جێگەی سەرنجە لەكۆتایی هەفتاكانەوە بەو شێوەیە پیش بكەون، ئەو رووداوانەی پەیوەندییان بەم مەسەلەیەوە هەیە، حوكمی عورفی ئەندێرا غاندی لەساڵی 1973 بۆ 1975، هێزێكی پاڵنەری بەسیاسەتی سیخ و هندۆس و جوڵانەوە ئیسلامییەكانی كشمیر بەخشی، شۆڕشی 1979 ی ئێران و كاریگەرییەكانی، داگیركردنی ئەفغانستان لەلایەن سۆڤیەتەوە (1979) كاردانەیوەی ئیسلامیەكان، (چیا‌و الحق) یاساو كۆمەڵە ئیسلامییەكانی لە پاكستان پێشخست، لەویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاش: دامەزراندنی (زۆرینەی رەوشتی) لەسەر دەستی جیری فالویل لەساڵی 1979.
لەهۆكارەكانی ئەم هەمئاهەنگیە، فراوانبوونی ناڕەزایەتی سۆسیۆ ئابووری و لێسەندنەوەیان، بەشێكی كەمی جیهان لەو گۆڕانكارییە سۆسیۆ ئابووریە خێراو نایەكسانە رزگاری بوو، ئەگەرچی دابەشكردنی یەكسانی داهات و دابینكردنی كۆمەڵایەتی لەخۆرهەڵاتی ئاسیاو ئەوروپاو هەندێك گۆڕانكاری ئیجابی ئابووری یارمەتی هێوركردنەوەی ئەم بەرنگاربوونەوەی دا. لەهەندێك وڵاتدا هەندێك هۆكاری دیاریكراو وای كرد كۆمەڵێك جوڵانەوەی سیاسی ئایینی نوێی بەهێز سەرهەڵبدەن، ئەمانە دژی ئیمپریالیزم بوون، بەتایبەتی (لە باشووری گەردوون) یان بەهۆی پەیوەندییان لەگەڵ ئیسرائیل، لەلایەكی ترەوە ئاسان نییە ئەو هۆكارانە دیاری بكەن كە یارمەتی ئەمانی داوە: وەك بەرەنگارییەكانی ئافرەتان و باڵادەستیی پیاوان، تاكو جوڵانەوەی ئایینی سیاسی نوێ سەرهەڵبدەن، چونكە ئەم هۆكارانە لەناو هەموو ئەو وڵاتانەی ئەم ئایینە سیاسی نوێیەی تێدا دەركەوتووە یان دەرنەكەوتووە. ناكرێت بڵێین ئەم هۆكارانە تەنها خۆیان بەرپرسن لە سەرهەڵدانی ئایینی سیاسی نوێ، یەكێك لە هۆكارەكانی كە لە وڵاتانی خاوەن جوڵانەوەی ئایینی سیاسی نوێی تیدا بەهێزە ئەو نائومێدییەیە كە لە سیاسەتی نوێی حكومەتە علمانیەكانەوە تووشیان بووە، جا ئەمانە باسی سۆسیالیستی یان دەوڵەتی خۆشگوزەران، بازاڕی ئازاد یان هەر شتێكی بكەن، ناڕەزایەتی لەسەر سیاسەتی سۆسیۆ - ئابووری، زۆر جار دەبێتە هۆكارێك بۆئەوەی حكومەت دوژمنایەتی لەگەڵ ئایندا بكات، زۆربەی ئەوانە لە هندۆس و موسڵمان و مەسیحی و جولەكەكان هەست بەم حاڵەتە دەكەن.
هەروەها لەم چەند دەیەی دواییدا جوڵانەوە كۆمۆنیستی و سۆسیالیستەكان پاڵپشتی نێودەوڵەتی و سەرنج و راكێشانەكانی خۆی لەدەست داوە، چ لەوڵاتانی ئیسلامی چ لەوڵاتانی تر، ئسوڵییەكان زۆر جار لەهەمان باكگراوندا دروست نابن (قوتابی و پیشەوەر) وەك چۆن جاران شیوعیەكانی لێ بەرهەم هات، بەڵكو هەندێك رۆشنبیری چەپ بوون بەسەركردەی ئایینە سیاسیە نوێەكان.
ئاینداریەتی و تایەفەگەری دوو دیاردەی پەرەسەندوو مێژوویین و دەگۆڕدرێن، بەپێپەڕبوونی كات گۆڕاون، لەهەندێك شوێنی جیهان روو لە پەرەسەندنن، بەڵام ئەمیش بەبێ نسكۆ روونادەن، لەم چەند دە ساڵەدا كۆمەڵێك هۆكاری سەرهەڵدانەوە ئەم حاڵەتە بەدەركەوتوون، هەر هەمووشیان دەرئەنجامی هۆكاری ترن دەرئەنجامە تێكڕژاوە دیالێكتیكیەكان دەرئەنجامی كۆمەڵێك هۆكارن كە خاوەنی هۆكاری بەتوانای كاریگەرو دەرئەنجامن، تایفەگەری و ئایین داری لەهەندێك ناوچە خاوەنی پەیوەندین، بەتایبەتی لەو ناوچانەی خاوەنی سیاسەتێكی ئایینی بەش بەشن، وەك ئەو كێشمەكێشە ئەتەنیە ئایینیانەی لە یۆگۆسلافیای پێشوو، ئاسیای ناوەڕاست، ئێرلەندا، ئەفریقای موسڵمان یان ئەو رەوەندە ئایینیە سیاسیەی لە ئەمریكای لاتین هەن.
بۆئەوەی بتوانین وەڵامی ئەو پرسیارە بدەینەوە: بۆچی ئایینی سیاسی لە هەندێك وڵات زیاتر وەك لەوڵاتێكی تر، یان دەتوانین پرسیارەكە بەم شێوەیە بكەین: بۆچی لەویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، زیاتر لە هەموو وڵاتە پیشەسازییەكانی تر خاوەنی ئایینی سیاسی نوێیە، بەڵام لای ئەوانی تر، تەنها توخمە سەرەتاییەكان هەیە، وەك جوڵانەوەكانی (دیموكراتی مەسیحی) (كامڵبوونی كاسۆلیكی)، (لەهوتی رزگاریخواز)، یان خاوەنی ئسوڵیەكی ناسین.
وەڵامی دروست بۆ ئەو پرسارەی بۆچی ئەمریكا زیاتر جوڵانەوەی ئایینی ساسی هەیە، زۆرتر لەهەموو ئەو وڵاتانەی خاوەنی زۆرینەی مەسیحین، چونكە ئەم سیاسەتە تەنها لەوێ شیاوە، چونكە خاوەنی هەمەچەشنە ناوە، بەتایبەتی لەئاستی بەرزدا (وەك لە هەندێك ریفراندۆمی گشتییەوە دەردەكەوێت) ئەو ریفراندۆمانەی لەسەر باوەڕبوون بە خوا ئەنجام دەدرێت یان لەسەر ئینجیل و خوڵقاندنی تایبەتی، ئەم حاڵەتە لە هیچ وڵاتێكی زۆرینە مەسیحی تردا نییە، با تەماشای هەندێك لەو ریفراندۆمانە بكەین: 72%ی ئەمریكیەكان دەڵێن ئینجیل وشەی خوایە، 39% ئاماژەیان بەوەدا، پێویستە وشە بەوشە پێوەی پەیوەست بین، 44%ی وتیان باوەڕمان وایە خوا ئەم جیهانەی خوڵقاندووە (وەك ئەم شێوەیەی ئێستا خوڵباندوویەتی) ئەویش لەم 10 هەزار ساڵەی رابردوودا، لەنێو ئەو ژمارە زۆرەی باوەڕی بەكەنیسە هەیە، زۆربەیان بەسەر ناوەكانی ئینجیلەوەن و باوەڕیان وایە ئینجیل مەعسوومە لە هەڵە، ئەم كۆمەڵەیەی دوایی لە دەرئەنجامی گەشەسەندنی مۆدێرنەی ئایینی و دارپێشت سەدەی نۆزدەو پەرەیان سەندووە، ئەم بنەما فراوانەی ئسوڵیەت لەهیچ شوێنێكی تر نابینرێت، باوەڕهێنان بە خواو بە ئینجیل و بنەما سەرەكییەكانی ئینجیل كەمتر لە ئەوروپا بڵاوە، ئەمڕۆ كە لە لەئەوروپا هیچ بنەمایەك بۆ باوەڕی ئایینی بەربڵاو بوونی نییە تاكو دژی دارونیەت یان لەباربردن یان دیاریكردنی زاوزێ بن، یان هەر خاڵێكی كە ئسوڵیە ئەمریكیەكان لەناو ئینجیلدا دیاری دەكەن.
هیچ ریفراندۆمێك بەوڵاتانی تازە پێگەیشتوو نییە، چونكە لە زۆربەی ئەو وڵاتانەدا مرۆڤ ناتوانێت بیروباوەڕی خەڵكی بۆ رون بێتەوە، بەڵام گومانێكی كەم بەهێزی ئیمانی بە ئیسلام هەیە، هەروەها گرنگی پەرتوكەكەیان لە جیهانی ئیسلامی هاوچەرخدا لەئیسرائیل، ئەگەرچی دامەزرێنەرەكانی علمانی بوون، ئەمرۆش علمانیەت زۆر بەهێزە، بەڵام پاڵنەرێمی بەهێز بۆ بە ئایین بوون هەبوو بەتایبەتی لەلای كۆچبەرە جولەكە خۆرهەڵاتیەكان كە زۆر ئاینین، تا وای لێهات یەكگرتن لەگەڵ ئایینی جولەكەدا بوو بەبەشێك لە ناسنامەی ئیسرائیلی هەروەها لە باشووری ئاسیا، سەرنج لە ناسنامەی خێڵی بەهێز وەك تەقلیدێكی ئاینی شیاو دەدرێت، هەمان دەوری ئیمان دەگێڕێت.
لە جیهانی ئیسلامیدا، لەگەڵ بوونی هەندێ باكگراوندی سۆسیۆ ئابووری و دژە علمانی لە پشت ئەو ئسوڵیەتی هاوشێوەی شێوەكانی ترەوە بوون زۆرێك لە گرووپە كارتێكراوەكان لە هاوەڵەكانی ئەمریكای جیاوازتر بوون جوڵانەوە ئیسلامییەكان لە پارێزەرانی تەقلیدیەتی تەواوە دروست نەبوون، بەڵكو لەپیشەوەرو رۆشنبیرو قوتابیانەوە دروست بوون كە پیشتر بوایە لەوانەبوو بەلای جوڵانەوە نەتەوەیی یان سۆسیالیستی یان شیوعیەكاندا لایاندابایە، بەڵام ئەو بێ ئومێدیەی تێكشكاندنی (عبدالناصر)ی رەمزی نەتەوەیی بەسەری هات و لەبەردەم ئیسرائیلدا تووشی نسكۆ بوو، یان چارەسەری ناوخۆی بەد كەوتنی سۆسیالیستی و سەرمایەداری كرد، ئەمە یارمەتی خەڵكی دا بەدوای رابردووی ئیسلامی ئایدیالیستیدا بگەڕێن بەو سیفەتەی بەرجەستە كەری ناسنامەیە، زیاتر لەو ناسنامەیە نەتەوەییەكان یان ماركسیەكان پێشكەشی دەكەن., ئەو باوەڕە هاتە ئاراوە كە چارەسەرە ئیسلامیەكان دەتوانێ گرفتە هاوچەرخەكان چارەسەر بكات، بەتایبەتی لەو كاتەی وا تەماشای حكومەتەكان دەكرێت كە زۆر علمانی بێ و سەر بەخۆرئاوایەو سازش لەگەڵ ئیسرائیل دەكات.
لەگەڵ بوونی ئەم باكگراوندەشدا لە زۆربەی ئەو وڵاتانەی خاوەن جوڵانەوەی ئایینی سیاسی نوێ دەتوانێت ئاماژە بە هەندێ كاركردن بدەیت بەتایبەتی ئەوانەی حكومەتە علمانیەكان پێی هەڵدەستن، كە بوون بە هۆی چالاك بوونی سیاسەتی ئایینی جەماوەری ئەویش لەم چارەكە سەدەیەی رابردوودا، ئەو كردارانەی لەلایەن لیبراڵیەكانی ئەمریكاوە پێشوازی لێكرا، لای ئینجیلیەكان قێزەون بوون لەنێوان ئەمانەدا (چاككردنی هەقی یەكسان) وە هەندێ كرداری دادگای باڵای بنەڕەتی، بەتایبەتی ئەوەی بەپێی یاسا نوێژ لە قوتابخانەكاندا قەدەغە كرا، ئەم یاسایەش ساڵی 1962 دەرچوو، لەساڵی 1973 دا مافی لەباربردن درا بە ئافرەتان، ئەم كردارانەش ئاراستەیەكی گەشەسەندووی پاش سیەكان بوو، تاكو دادگای باڵا دەست بەسەر ئەمریكادا وەربگرێت، بەڵام بیرۆكەی جیاكردنەوەی كەنیسە لە دەوڵەت بۆ دوو سەدە بەر لە ئێستا دەگەڕێتەوە. لەشەستەكاندا دادگای باڵا هەندێك بڕیاری بنەڕەتی دەركردو مانای (یاسای ماف)ی فراوان كردو هەموو ویلایەتەكانی گرتەوە، ئینجیلە رەسەنەكان وا هەست دەكەن ئینجیل لەباربردنی قەدەغە كردووە (ئەگەرچی ئەو دەقانەی ئەوان بۆ خەڵكانی تری باس دەكەن، هیچ پەیوەندییەكی بەم مەسەلەیە نییە) حەرامكردنی نوێژی قوتابخانە كارێكی دزێوە، زۆرێك هەن دژی زانستەكانی پەرەسەندن، لەماوەی پاش جەنگ زانستێكیان داهێناو ناوی (زانستی خوڵقاندن) یان لێنا، تاكو ئەو چیرۆكەی ئینجیل سەبارەت بە خەلیقەت بسەلمێنن و لە سیستمی رەسمی خوێندندا بەكاری بهێنن، هەندێك سەركەوتنی بەرچاویان بەدەستهێنا، توانیان سنورێك بەسەر ئەمری واقیعدا بسەپێنن و خوێندن وەك هەوڵدانێكی بەردەوام لەزۆربەی شوێنەكانی وڵاتدا ئەم حاڵەتەی خۆیان بسەلمێنن بەتایبەتی لە ناوچەكانی باشووردا، ئەگەرچی دادگای باڵا نوێژی قوتابخانەكانی قەدەغەكردووە، بەڵام ئەم كارە لە زۆر قوتابخانەدا دەكرێت، دادگای باڵا شێوەیەكە بۆ بەهێزكردنی حكومەتی مەركەزی، بەڵام سروشتی نا نوێنەرایەتی وای لێدەكات ئامانجێكی ئاسانی هێرشە میللیەكان بێت.
لەوڵاتانی ئیسلامیدا، رقیان لەو حكومەتانەیە كە یاسا تەقلیدیەكان دەگۆڕن، بەتایبەتی ئەوانەی بەیاسای ئیسلامی ناوزەد دەكرێت، لە زۆربەی وڵاتانی ئیسلام و نا ئیسلامیدا حكومەتی مەركەزی زیاتر لە دەسەڵاتی رێگەپێدراوی خۆی بەكاردەهێنا، بەشێوەیەك دەیان وت دژی ئایین و داب و نەبیتە دامەزراوە ئیسلامیەكان و زانایانی ئایینی، زۆر جار دەستیان بەسەر خوێندن و دادگادا گرتبوو، هەروەها خزمەتگوزارییە كۆمەڵایەتیەكان و هەموو سەنتەرە هەستیارەكانی نوێكردنەوەی دەوڵەتان لەبەردەستدایە، لەو كاتەی دەوڵەت دەستی گرت بەسەر ئەو سەنتەرانەدا، لێرەوە بەڕێكەوتن بوو بەشتێكی حەتمی، بەشێوە تەقلیدیەكان تەماشای چارەسەری سێكسی خێزان و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان دەكرا، دەوترا ئیسلامییە تازەكان نائیسلامین، ئەم باڵا دەستیەی حكومەت لە خوێندن و یاسادا رەنگی دایەوە، بەتایبەتی ئەو یاسایانەی پەیوەندی بە خێزان و دەوری ئافرەتانەوە هەیە، هندستان هەندێ شێوەی علمانیەتی بەخۆیەوە بینی، ئەم كارەش لە ئیسلامەكان و هەندێك كەمینەی تر جێی دڵخۆشكەرەیە، جگە لەمانە پاراستنی مافی خوێندن بۆ خێڵە نزمەكان، دەست وەردان لە داب و نەریتی كۆمەڵایەتی لەناوی هاوچەرخ بوونەوە دەستی تێوەر دەدرا، جا لە هندستان بێت یان جیهانی ئیسلامی، لەجیهانی ئیسلامیدا جەخت لەوە دەكەن زۆر گرنگی چاكسازی خێزان، دەوڵەت فرسەت دەخاتە بەردەم ناموحەجەبەكان، هەروەها حكومەت و خەڵك لەسلێمانی بەوە سەرزەنشت دەكات دائیرەو قوتابخانەكان وەری بگرن و دوور بێت لە ئاوەدانی، هەروەها گاڵتەجاڕی بەحكومەت دەكەن بەشێوەی جل و بەرگ و ئاكاری ناسروشتی خەڵك دێنێت و كاری پێناكات.
حكومەتەكانی پاش سەربەخۆبوون لەژێر دەسەڵاتی ئیمپریالیزم، نەیانتوانی گرفتە سۆسیۆ ئابووری و رۆشنبیریەكان چارەسەر بكەن، بەڵكو زیاتر بەرامبەر دەوڵەت و حكومەتەكانیان تووشی نامۆ بوون بوون لە جیهانی ئیسلامیدا، زۆر جار حكومەتەكان بەقورسی سەركوتی جوڵانەوە ئیسلامیەكانیان بۆ دەكرا، ئەویش بەهۆی ئەو رێكخستنە نامەركەزییەی ئەم رێكخراوانەوە، مزگەوت و تۆرە ئاینییەكانی بۆ ئەم كارە بەكاردەهێنا، بەهۆی فەراهەمكردنی خزمەتی كۆمەڵایەتی بۆ هەژارەكان وایكرد لایەنگرانی زۆرن.
لەو سیما تایبەتیانەی جیهانی ئیسلامی بوونی ئیسرائیلە، ئیسرائیل لای زۆربەی ئیسلامییەكان و زۆربەی وڵاتانی جیهانی سێهەم، بەچێنراوێكی ئیمپریالیزمی دەزانن، ئیسرائیلیەكان لەژێر چاودێری حكومەتەكانی خۆرئاوادان ماوەیەكە ئەو رایە دروست بووە، ماقوڵ نییە ئیسرائیلیەكان بەزەبری هێز دەربكرێن وەك چۆن فەرەنسیەكان لە جەزائیر دەركران، بەپێی پێناسەی ئەو قۆناغەی دوای لە جوڵانەوەی دژی داگیركاری خۆرئاوایی بۆ زەوی ئیسلامی، بەڵام موسڵمانەكان دركیان بە توانای خۆیان نەكرد كە ناتوانن ئەو دینامیەتە قەڵپ بكەنەوە كە بەردەوام خزمەتی بوونی ئیسرائیل دەكات، ئەمانەش پاش چەند شكستێك دركیان پێكرد، ئەوانەی بڕوایان بەمە نییە ئەو ئیسلامیانەن كە ناتوانن قوبڵی دەوڵەتێك بكەن زەویەكیان داگیركردووە پێشتر موسڵمانەكانی لەسەر ژیاوە، ئەمەش هێزێكی پاڵنەرە بۆ سیاسەتی ئایینی نێوان موسڵمانەكان.
دیاردەی دووەم كە وڵاتە ئیسلامییەكان و هەندێك وڵاتانی باشوری ئاسیا جیادەكاتەوە، ئەگەر بەتەنها گرفتی ئەمان نییە، ئەوەیە كە بە دیاردەی (دوو رۆشنبیری) ناوزەدی دەكەین، دەتوانین ناوی دوالیزمەی رۆشنبیری لێ بنێین، رۆشنبیری زۆر جار بەگشتی كۆمەڵە ئەتەنیەكانەوە پەیوەستە، ئاستەنگیەكی تری جیاكاریمان هەیە، لە ئێرانی پێش شۆڕشی 1979 داو لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی دوو كۆمەڵ هەبوون كۆمەڵێك خەڵك خاوەنی نەریتو رۆشنبیری بە خۆرئاوا كراو یان بە هاوچەرخ كراو بوون زۆر جار علمانی بووە، ئەوانیتر خاوەنی رۆشنبیرییەكی تەقلیدی بوون (ئەگەرچی وشەی تەقلیدی جۆرێك ئاڵۆزی لەخۆ گرتووە مەبەست لێی ئەو مومارەسانەیە لە توخمی ناوخۆیی پێش نوێ پێكهاتوون).
كەلێنی نێوان ئەم دوو رۆشنبیرییە زۆر فراوانە، بەتایبەتی لە بواری رۆشنبیری هاوچەرخ بوو شێوازی سەیری جل و بەرگ و بەكاربردنی لەخۆگرتووە، بەتەواوەتی پشتی بەسەرچاوەكانی رۆشنبیری خۆرئاوا بەستووە، هەروەها پێویستە زمانێكی خۆرئاوایی بزانێت (زۆر جار بۆ بەكارهێنانی رۆژانە سوودی هەیە) وەك شێوازێكی قسەكردن لایەنگرەكانی دەخوازن علمانی بن كۆسمۆپۆلیتین و مەیلی بیركردنەوەی خۆرئاواییان هەیە، ئەوانەی لەم رۆشنبیرییەدا كاردەكەن، بەوانەی خاوەنی رۆشنبیرییەكی تەقلیدین دەڵێن دواكەوتوون و بڕوایان بە خورافات هەیەو دەمارگیرو نا ئەقڵانین، وە چەندەها ناتۆرەی تریش هەروەها ئەوانەی خاوەنی رۆشنبیرییەكی تەقلیدین بڕوایان وایە پێویستە پەیوەندی رەگەزایەتی بەپێی پەیوەندییەكانی چەرخی نوێوە بێت، وەك ئەوەی هەردوو رەگەز لەڕووی كۆمەڵایەتییەوە لەیەك داببڕن، پیاوان دەسەڵاتێكی گەورەتریان بەسەر خوشك و ژنەكانیاندا هەبێت، جەخت لە سنووری توندی پەیوەندی سێكسی ئافرەتان دەكەن، ئەگەرچی ئەم دوو رۆشنبیرییە یەكەمجار بەوڵاتانی ئیسلامەوە پەیوەست كرا (لەگەڵ ئەوەی زۆر داوای لێبوردن لە سی. بی سنو) دەكەم، بەڵام زۆربەی ئەم حاڵەتانە لە باشووری ئاسا هەن، هەندێك جۆری لەویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا هەن، لەوێ ئسوڵیەكان زۆر بەنەریتە هاوچەرخەكان بێزار دەبن، وا تەماشای كارەكانیان دەكەن كە كاری گوناهكارانەو زیانمەندە، هەروەها علمانیەكان بە ئسوڵیەكان دەڵێن نا ئەقڵانی و نەزانن، هەروەها چەندەها شتی تریش.
ئەم دابەشكردنە بۆ دوو رۆشنبیری بووە هۆی سەرهەڵدانی ئایینی سیاسی نوێ زەوییەكی بەپیتی بۆ ئامادەكرد بەتایبەتی لە باشووری گەردوون بەخۆرئاواییەكانەوە پەیوەستیان كردو دەڵێن خۆشمان ناوێن، بوونی كوتلەیەكی قەبە لە خەڵكی، كە هەرگیز نوێ نەبووەتەوە، بنەمایەكی فراوان بۆ ئسولیە خوێندەوارو ئایدیۆلۆژیەكان فەراهەم دەكات، ئەمانە بەردەوام لە پێشدا لەلادێكانەوە  هاتوون، یان لە شارە بچووك و شارۆچكە تەقلیدییەكانەوە هاتوون هەستیان بەوە دەكرد لەنێوان خۆرئاوایی و تەقلیدیەتدا تووشی پچڕان دەبن، بەم شێوەیە بەشێوەیەكی ئیجابی تەماشای ئەو جوڵانەوانەیان دەكرد كە برەویان بە تەكنەلۆژیاو تەقلیدیەت دەدا، ئەمەش جەماوەرێكی فراوانی بۆ فەراهەم دەكردن، ئەو ژن و پیاوانەی ناسنامەی (تەقلیدی) هەڵدەبژێرن، وەك ئسوڵیەت یان میللی گەری، لەوێدا بنەچەیەكی جەماوەری فراوانتر لە بەشەكانی هاوچەرخ دەبینینەوە.
سیمایەكی تری ئایینە سیاسیەكان، زۆر دوژمنایەتی ئەو دەسەڵاتە زیادەیەی مەركەزی دەكات، پەیوەندی نێوان ئسوڵیەت و دەوڵەت زۆر كەم ئەو كێشەی پێویستیەتی دراویەتێ، لەمیسردا تۆمەتی زۆر لە دژی سۆسیالیستی ناسری بەرزكرایەوە، كە كۆنترۆڵی ئابووری كرد دەستی گرت بەسەر زانایان و بەرزترین زانكۆی ئیسلامیدا، سەرمایەداری سادات و كرانەوەی موبارەكیش هەمان كاریان كردو سیاسەتێكی خۆرئاواییان پەیڕەوكرد، لەئێرانی شای پێش شۆڕشدا ئۆپۆزسیۆنی ئایینی بەزۆر هەڵس و كەوت و دەوروژا، لەوانە چاكسازی كشتوكاڵی، ماف ژنان لە دەنگداندا، هاوكاریكردنی ئەمریكاو ئیسرائیل دەوڵەتانی پاش سەربەخۆیی لەژێر دەسەڵاتی كۆلۆنیالیزم، زۆرتر كە داگیركەرەكان دەستیان لە هەموو شتێكی ژیان وەردەدا، زۆرجار بەئاگاوە لەپێكهاتە كەسی و خێزانیەكاندا دەست تێوەردانیان هەبوو، كاردانەوەی بە ئیسلامبووەكانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، زۆر دژی كارەكانی دەوڵەت بوو كە بە تاغوت و دژە ئیسلام لەقەڵەمیان دەدا، لە هندستان و ئیسرائیل و ئەمریكا، دەوڵەت زۆر دەستی لە مەسەلە كۆمەڵایەتیەكان وەردەدا، بەتایبەتی لە تافی پاش جەنگ، ئەمەش سەرچاوەی بێزاری پارێزگاركارەكان بوو، جا ئەوانە ئسوڵی بووبن یان نا.
لێكۆڵەرەوەكان لە بواری ئسوڵیەتدا زۆر جار جەخت لە گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و ئابورییەكان دەكەن، ئەوانەی بوونەتە هۆكاری دڵەڕاوكێ، كەلێنی داهاتی كەس و لێسەندنەوە نوێیەكان، هەندێك لەم گۆڕانكاریانە گرنگی باوەڕهێنان بەسروشتی پێشكەوتنخوازی كۆمەڵایەتی نوێ كەمكردۆتەوە، بۆ هەندێكیان تاكو هەست و پێداویستیەكانیان چڕ بكەنەوە، بەتایبەتی لەو وڵاتانەی ئاینداری تێیدا لاوازە، روویان كردووەتە نەتەوە یان سیاسەتەكانی تر.
لە هۆكارەكانی تری بڵاوبوونەوەی ئایینی سیاسی بەهێز، ئەم نموونانەن: وەك چۆن شۆڕش لەسەدەی نۆزدەدا بڵاوبووەوە، پاش ساڵی 1917 سیاسەتە ئایینیەكان پشتگیرییەكی فراوانیان لەڕێگەی نموونەكانەوە لێكرا، جوڵانەوەی ئیخوان موسلیمین لە میسر سەرنجی هەندێكیان كۆمەڵەی لەو شێوەیەیان بەلای خۆیاندا راكێشا، شۆڕشی ئێرانی ئیلهامی بە سیاسەتی ئایینی شیعەو سونی بەخشی، بڵاوبوونەوەی ئایینی سیاسی لە جیهانی عەرەبیدا پاش نسكۆی میسر لە ساڵی 1967 بەدەستی ئیسرائیل هات، وا تەماشای كرا گوایە ئیسرائیل بەهۆی هێزی ئایینەوە جەنگی بردەوە، ئەم جۆرە تەقلیدە لای كۆمەڵە ئایینیەكانی تریش دەردەكەون، دەتوانین پاش پەرەسەندنی سیاسەتی ئایینی لە كۆمەڵگا جیاوازەكانی باشووری ئاسیادا دەستمان پێ رابگات، كە وەك كاردانەوەیەكی نەتەوەیی پێش هیندۆسیەت وابوو، هەروەها دیاردەی جوڵانەوەی دژی لەباربردن لە ئینگلتەرە لاسایی هەمان نموونەی ئەمەریكی دەكاتەوە.
لێرەوە هۆكارەكان و سیاسەتەكانی ئایینیە سیاسییە نوێیەكان رووكاری هاوشیوەیان هەیەو توانای شیكردنەوەیمان هەیە، هەروەها دەتوانین هەموو جیاوازییەكانیش شیبكەینەوە، ئەم نووسینە هەموو خاڵەكانی باس نەكردووە، تاكو ئایینیە سیاسیەكان وا لێبكات توانای بەووردەكاریمان هەبێت، دەبوایە بەجەخت كردن لەم خاڵە چارەسەری پێكهاتەكانی هەموو جوڵانەوەكانمان بكردایە، جوڵانەوە تاكڕەویەكان یان سیما بەرجەستەكانی وەك جیهادییەكان یان هەڵوێست و مومارەسە سێكسیەكان لە زۆر شوێنیتر لێكۆڵینەوەی لەسەر كراوە، خاوەنی هەمەجۆر تەكنیكی و ئایدیۆلۆژیاو گۆڕانكاری بوون، ئەمانە مادەی لێكۆڵینەوەیەكی ترە، بەڵام لێرەدا جەخت لەو سیمایانە كران كە دەتوانن بەراوردیان بكەین بەتایبەتی بۆ تایبەتمەندییەكانی هەر جوڵانەوەیەك، ئەمێستا ئەدەبیات زۆرن، بەڵام پێم وایە بەهایان كەم دەبێتەوە، لێرەدا هەوڵم داوە جەخت لەو خاڵە شیكاریانە بكەم، كە لەوانەیە شتێكی نوێمان سەبارەت بەم دیاردە نوێیانە پێ بڵێن.

*نوسەر لە زانكۆی كالیفۆرنیایە لە لۆس ئەنجلۆس
سەرچاوە: مجلە النهج السنە 16 عدد 23 ص 2000، ص 46-81.
لەگۆڤاری کەلتور بڵاوکراوەتەوە.