ئەنارشیزم
و/ لە ئەڵمانییەوە
سەلام عەبدوڵڵا
١- لەبارەی زاراوەی ئەنارشیزم : وشەیەکی یۆنانییە و لە (ئەنارشیا: نەبوونی دەسەڵاتدار) هاتووە دەبێتە تیئۆری و یۆتوپیای کۆمەڵگایەک بەبێ دەسەڵاتدار و زەبروزەنگی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە . ئەمئازادی رەهایە، ئامانجی بزوتنەوە سۆسیال – شۆڕش گێرەکانە کە دەیانەوێت هەموو شێوازەکانی ئامرازە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان و ڕێکخستنە توند و تیژەکان لەناو ببەن لە ”شۆڕشدا دەبێ پێش هەموو شتێک“ دەستبەجێ دەوڵەت نەهێڵن. لە هەر شوێنك ڕێکخستنی کۆمەڵگای ئەنارشی بێتە پشت ، پێکەوە ژیانی تاکەکان لەسەر ڕێکەوتنی ئازاد – خۆ بەڕێوەبردن – دادەمەزرێت و فیدرالیزم، شوێنی سێنترالیزم دەگرێتەوە .
٢- ئەنارشیزمی تاکە کەسی : مرۆڤ وەک تاکێکی دابڕاو لە ناوەندی ئەم یۆتۆپیایەیە . بۆ ئەوەی تاک ئازادی و بەرژەوەندییە تاکیەکەی بپارێزێ ، نەفرەت لە هەر جۆرە ڕێکخستنێکی دەوڵەت (شێوەی حکومەت) و بە دیموکراتیشەوە وەک زۆردار، نەفرەتی دەکەن. یەکێک لە نیوەی یەکەمی سەدەی نۆزدەهەم بەناوی (ئەنسلمە بیلا گاریکوی) حوکمڕانی بەسەر مرۆڤ، بەم زنجیرە بەڵگانەی خوارەوە تاوانبار کردووە : ” ئەوەی بڵێ من ئەنارشیم ، حکومەت ڕەتدەکاتەوە ، ئەوەی حکومەت ڕەت بکاتەوە، دەڵێ بەڵێ بۆ گەل و بەرگری لێدەکات ئەوەی بەرگری لە گەل بکات، دەڵێ بەڵێ بۆ ئازادی تاک ئەوەی ئازادی تاکی بوێت دەڵێ یەکسانی، هاوپشتی و برایەتی دەوێت ئەوەی سەربەخۆیی بۆ هەرکەسێ بوێت ، دەڵێ یەکسانی . ئەوەی بڵێ یەکسانی، هاوپشتی و برایەتی دەوێت کەواتە : ئەوەی داوای ئەنارشیستی بکا، داوای ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی دەکا، ئەمەیە ئازادی و لایەنی کۆمەڵایەتی و مرۆی و ئەنارشیستی . لە لایەکیترەوە ئەم ئەنارشیستیانە پێیان وایە مرۆڤ بێ مێژوو و ناکۆمەڵایەتی و خۆپەرستەو حەز لە خودی خۆی دەکا:
”ئەفراندی جیهان لە ڕۆژی لە دایکبوونم دەستپێدەکات“ کۆتای جیهان بۆ من، ئەو ڕۆژەیە کە ئۆرگان و هەناسەدان کەسایەتیم پێکدەهێنن و توخمەکان دەگەڕێنێتەوە . من ئەو ڕۆژەیە کە ئۆرگان هەناسەدان کەسایەتیم پێکدەهێنن و توخمەکان دەگەڕێنێتەوە . من یەکەم مرۆڤ و من دوا مرۆڤم . من تەنها تاقە ئیئۆریەکم هەیە و تەنها یەک داڕشتنم هەیە و ئەمەیش تەنها یەک داڕشتنم هەیەو ئەمەیش تەنها یەک ووشەی هەیە : چێژ وەرگرە . ” ئەنارشیستە تاکگەراییە توندڕەوەکان، (ماکس شتێرنەر – جۆهان کاسبەر شمیت ،(١٨٠٦ – ١٨٥٦) لە کتێبەکەیدا (تاک و موڵکایەتییەکەی لە ناوەندی تێڕامانە ئیئۆرییە فەلسەفییەکەیان ) نووسراوە : من ژیان بەو شێوەیە وەردەگرم ، وەک بۆ من هەبێت و هی من بێت وەک موڵکێکی خۆم ، من هەمووی لە پەیوەند بە خۆمەوە دەبینم) شتێرنەر دان بە هیچ یاساو مافێکی سروشتی نانێ (بنەما و مافی مرۆڤ) : ” من لە لایەن سەرچاوە یاساییەکانی خۆمەوە ماف بەخۆم دەدەم یان نادەم .... من لەلایەن خۆمەوە ئەو مافەم هەیە بۆ کوشتن ، کاتێ من لەخۆم قەدەغەی ناکەم ....“
ئەوانیتر ، بۆ ئەم جەمعە نا کۆمەڵایەتییە بۆ چێژوەرگرتنی خۆپەرستانە، تەنها بابەتن” بەڵێ، من جیهان و مرۆڤەکان بەکاردەهێنم “ مارکس و ئەنگلس لە (ئیدۆلۆژی ئەڵمانی) بەوردی ورەخنەگرانە لە دژی شتێرنەر رادەوەستن . شتێرنەر کارتێکردنی هەبووە بەسەر چەندین فەیلەسوف و نووسەر وەک فریدیک نیشتە ، جیورج بێرنارد شۆ ، ئەلبێرت کامۆ ، جان پاوڵ سارتەر .
٣- ئەنارشیزمی هاوکارانە: چەقی رەخنەکانی پێرچۆزێف پرۆدۆن (١٨٠٩- ١٨٦٥) لە موڵکایەتی بریتییە لە باج و ، کرێی خانوو، بەشی قازانج لە پشک (سەهم) قازانجی بازرگانی و لە کتێبەکەی
Qu est ce que la properiete? وەک دزیکردن (راوروتکردن) لە هاوڵاتییە بچوکەکان و، سەرچاوەی دڕندەکان و دایکی چەوسێنەران، ناونوسی کردوون، ئەڵتەرناتیڤەکەی بۆ ئەوانەی سەرەوە، بریتی بوو لە: دابەشکردنی موڵکایەتییە (گەوورە)کان و بەمە کۆمەڵگایەک لە خاوەن موڵکە بچووکەکە ئەتۆنۆم و بەرهەمهێنەرە بچووکەکان دادەمەزرێت. تیۆریەکەی پرۆدۆن لەبارەی شارستانیەتێکی کشتوکاڵی و پیشەوەرە دەستکارەکانە. (ئەو بۆچوونە یۆتۆپیایەکی پاشکەوتوو بوو چونکە ئەوسا دەمێک بوو ، پیشەسازیکردنی بەریتانیا لە کیشوەرەکە دەستیپێکردبوو) نابێ موڵکایەتی ببێت بە ئامرازێک بۆ چەوساندنەوەی کەسانیتر و کۆمەڵگا لەیەک لە پرۆلیتاریا و سەرمایەداری رزگاربکرێت، بەرهەمهێنەرە بچوکەکان دەتوانن بەڕێگای (بانقی گەل)وە بەرهەمەکانیان بگۆڕنەوەو چیتر پێویست بە دراویش ناکات
سلفا بەبێ سوو دەدرێت. لە نەخشەی بانقی گەلی، پرەنسیپی مامەڵەکردنی هاوشێوە جێبەجێ دەکرێت. موتوالیزم وەک ئەنارشیزمە هاوپشتییەکەی (پرپدۆرن)ە، نیشاندەدات و ماناکەی ئەمەیە: یارمەتی دانی بەرامبەرێکی (هاوکار) لەسەر بنچینەی ڕێکەوتنی ئازادانە، نەک قەڵەمڕەوی دەوڵەت لەسەر بنچینەی یاسایی . پرۆدۆرن داوا دەکات:(چیتر ئۆتۆریتمان ناوێ : ئازادی ڕەهایی بۆ مرۆڤ .. حکومەتی مرۆڤ لەلایەن مرۆڤەوە کۆیلایەتییە “ پرۆدۆرن، دیموکرای بە ستەمکاری خاوەن شکۆکان و، پێش هەمووشیان بە قێزەوەنترین ستەمکاری دادەناو تەنها ئەنارشی قبوڵدەکرد، بەڵکو بەرامبەرێکی، هاوکار حکومەتی خود و پەیمانی ئازادانە شەریکایەتی و فیدراتیسیون . مارکس لەکتێبەکایدا (هەژاری فەلسەفە) بە توندی ڕەخنە لە تیۆریەکەی پرۆدۆن دەگرێ . پرۆدۆن لە دیالێکتیەکەی هێگل بە هەڵە تێگەێشتووە، ئەگەر لە هەرشتێک لایەنێکی باش و لایەنێکی خراپ ببینێت “ سوود و زەرەر بسەلمێنی، بیەوێ ناکۆکییەکان بەڕێگای ڕێکەوت چارەسەر بکات، بەڵام دیالێکتێک توانای لەوە زیاترمان بۆ بڕەخسێنێ، ناکۆکییەکان بەمانای سێ جار لاببرێ .
ڕەفزکردنی مارکس بۆ پڕۆدۆن لەلایەن زۆر لە مارکسیستەکانەوە، داڕێژراوە. بایەخی پڕۆدۆن بۆ بزووتنەوە سۆسیالیست و سەندیکالیزمەکان بە تایبەتی لە فەرەنسا و ئەسپانیا بەدەگمەن بەرز ڕادەگیرێت. پڕۆدۆن کارتێکردنی لەبەرچاوی هەبوو بەسەر میشائیل باکۆنین، پیتر کرۆپۆتکین و گۆستاڤ لاندەوەر .
٤- ئەنارشیزمی هەرەوەزی – سۆسیالیزمی لیبرتێ: ئەم رەوتە لەلایەن میشائیل باکۆنین(١٨١٤ تا ١٨٧٦) نوێنەرایەتی دەکرێت و لە پیاوێکی شۆرشگێری عەمەلی و پیلانگێڕان زیاتر بوو. (بیرکردن، هاندان و کرداری پێکەوە گرێدابوو) و زیاتر بڕوای هەبوو بە هەڵچوون و ئیرادە، هێزی شۆڕشگێڕ بۆ ئەنجامدانی کاری لەپڕ غەریزەی زۆربەی جووتیاران: "گەل فێربکەین؟ ئەمە گێلایەتییە. گەل بەخۆی لە ئێمە باشتر دەزانێ، پێویستی بەچییە. بە پێچەوانەوە، دەبێ ئێمە لەوانەوە فێر بیین". باکۆنین هیوای بەوە بوو کە جەماوەر لەپڕێکدا خۆی شۆڕشی گەل بەرپا بکات و بە بازدانێکیشەوە شۆڕش سەربخات. "شۆڕشی گەل" ئەو شۆڕشە نییە کە تەنها بۆ خەڵک دەکرێ، بەڵکو شۆڕشێکە بە تەنها لەلایەن گەلەوە بەرپا دەکرێت" هەڵبژاردەی شۆڕش کە دواتر (لینین) ببوو بە رابەری و بە کردەوە شؤڕشیان کرد، توانیان تەنها بە پاڵپشتی ناو جەماوەری گەلەوە، کار بکەن و رێکبخەن و هانبدەن و چالاکی ئەنجام بدەن. دەوڵەت بە بۆچوونی باکۆنین، ناشرینکردنی وێنەی پەیوەندییەکانی مرۆڤە و نابێ بە هیچ شێوەیەک تەنانەت بە دەستی پڕۆلیتاریاشەوە بمێنێتەوە، باکۆنین پێیوایە کۆتایی دەوڵەت لە دەستپێکی شۆڕش، کۆتایی پێدێت (لەلای مارکس و ئەنگلس لە پرۆسەیەکی شۆرشگێرانەی دوورودرێژدا ئەنجامدەدرێت کە تێیدا سیاسەت لە حزبێکی رێکخراو کە پرۆلیتاری خاوەن هۆشیاری چینایەتی وەک چینێکی دەسەڵاتدار، دیکتاتۆرییەتی پڕۆلیتاریا دادەمەزرێنێ. (تێبینی وەرگێر: ئەم جۆرە دەسەڵاتە سەرەتای قۆناغی بەرەو هەڵوەشاندنی دەوڵەتە). بەبۆچوونی باکۆنین، (مارکستزم) شێوەی خەباتە بۆ دەسەڵاتی کۆمونیستی دەوڵەتی" ئازادی (ئازادی، ئەنتی دەسەڵات) سۆسیالیزمی نموونە بەرامبەرایەتی. کۆمەڵگای ئەنارشی خۆی وەک "فیدرالیزمێکی ئازادە کە هاوکاری کرێکاری لەژێر دەستەیی دەوڵەت رزگارکردوە، وێنادەکات.ڕێکخستنێک "لە خوارەوە بۆ سەرەوە" لە دەوروبەرەوە بۆ ناوەند ئەنجامگیری بەرزترین پرەنسیپ" گەورەترین توانای گەشەسەندنی هەموو ئازادی لۆکاڵ، هاوبەش و تاکە کەسەکانە". بۆ باکۆنین، ئازادی واتای ئازادی ناکۆمەڵایەتی، خۆپەرستی تاکەکان نییە وەک بۆچوونەکەی شتێرنەر، تاک تەنها وەک بوونەوەرێکی کۆمەڵایەتی دەگاتە هۆشیاری ئینسانیبوونی و ئازادی: "ئازادی هەرگیز مەسەلەی دابڕاندن نییە، بەڵکو دانپێنانی بەرامبەر کێیە، مەسەلەی کۆتایپێهێنان نیە، بەڵکو بە پێچەوانەوە، یەکگرتنەوەیە" ئازادی هەر مرۆڤێک شتێکیتر نییە بێجگە لە رەنگدانەوەی مرۆڤبوونی یان مافی مرۆڤ لە هۆشیاری هەموو مرۆڤە ئازادەکان و برا و هاوڕێکانی... تەنها ئەوکاتە من بەڕاستی ئازادم، کاتێ هەموو مرۆڤەکانی دەورەبەرم، هەموو پیاو و ژنەکان بەهەمان شێوە وەک من ئازادبن". جیاوازی ئەنارشیزمی هاوپشتییانە لە ئەنارشیزمی هاوبەشی بریتیە لەوەی کە سەرمایە، ئامرازەکانی بەرهەمهێنانی موڵکایەتی زەویوزار، جیاوازیان هەیە لەگەڵ کشتوکاڵی، پیشەوەرانی دەستکاری یان هاوبەشی کرێکارانی پیشەسازی.
دوژمنایەتی نێوان باکۆنین و مارکس باری ئینتەرناسیۆنالیزمی یەکەمی گرانگرد کە تێیدا باکۆنینستەکان لە کۆنگرەی (دێنهاک) لە هۆڵەندا لە ساڵی ١٨٧٢ بە هاندانی مارکس، دەرکران.
حکومدانی ئەوسای باکۆنین و ئەنارشیستەکان لەلایەن (لینین)ەوە نۆژەن کرایەوە (بەرهەمی گومانەکان) و تا ئێستا بڕیاردەری هەڵوێستی مارکسیست لینینستەکانە و کە باکۆنین بە یەکێک لە گەورەترین دوژمنی بزووتنەوی کرێکاری شۆڕشگێڕ نیشاندەدرێت.
٥- ئەنارشیزمی کۆمونیستی : لەناو ئەنارشیستە کۆمەڵایەتییەکان، بەرهەمهێنەری بچووک بە ئامرازەکانی کارەکانیانەوە، کاردەکەن و ئەوەی زیاتر کاربکات، دەتوانێ بەرهەمی زیاتریش بگۆرێتەوە. ئامرازەکانی بەرهەمهێنان ئەناریشیستی هاوبەشدا، موڵکایەتی هابەشبوونە، بەڵام پاداشتی کرێی کار درێژەی هەبوو. تیۆری ئەنارشیستی کۆمۆنیستی داوای لابردنی سیستێمی کرێدان و بەرهەمەکان بەگوێرەی '' هەرکەسێ بەپێی پێویست''ی دەکرد. پیتر کرۆپۆتکین(١٨٤٢ – ١٩٢١): (موڵکایەتی هاوبەش بۆ ئامرازەکانی کارکردن بەرەو چێژلێوەرگرتن لەبەرهەمە هاوبەشەکانی کارکردن دەمانبات). بنچینەی ئەنارشیی کۆمۆنیستەکان بریتیە لە ''هەموو موڵکی هەمووانە''و مرۆڤە هاوبەشەکان کە دەیانەوێت بەشێوەیەکی ئازادانە لە کۆمۆنەکان ئەمە واقیعی بکەن، مەرجی شۆڕشێکیان لەبەردەمە کە دەبێ موڵکەکان لە خاوەنەکانیان وەربگرنەوە. بە بۆچوونی کرۆپۆتکین، دەبێ پێش وێرانکردنی کۆمەڵگای بۆرژوازی، دەوڵەت وێرانبکرێت(دەوڵەت): پارێزەری چەوسێنەران، دەڵاڵی موڵکایەتی سیاسییە گەورەکانە ... ئەمیری رووسی کرۆپکۆتین بەڕێگەی ئاشنابوونی بە ئەنارشیستە کومونیستەکان لە ئۆروپای ڕۆژئاوا بوو بە ئەنارشیستی کۆمۆنیست. پاش ١٨٨٠ بەشێوەیەکی لابەلاکەرەوە لەلایەن خۆیەوە ئەنارشیزمی کومونیستی دیاریکرد و بوو بە گرنگترین هێڵی ناو بزووتنەوەی ئەنارشیستەکان،، کرۆپکۆتین دەسەڵاتی ئەخلاقی، ڕۆشنبیری و سەرکردەیەکی کاریزمایی بوو. لە ١٩٢١ گیانی لەدەستدا، مەراسیمی ناشتنی تەرمەکەی بوو بە گەورەترین و دوا خۆپیشاندان لەپێناو کۆمۆنیزمی ئازادیخوازانەو دژی دەسەڵاتی ئۆتۆریتێتی کۆمۆنیزمی حیزبی بۆلشەویستەکان. لەڕێپێوانی ماتەمینەکەیدا لەتەنیشت ئاڵا سوورەکان، ئاڵای ڕەش بەرز ڕاگیرابوەوە و ئەم نووسینەی لەسەربوو: لەهەر کوێ دەسەڵات هەبێ ئازادی نییە، کرۆپکۆتین وەک زانایەکی سروشتناس بڕوای وابوو کە یاسای یارمەتیدانی بەرامبەرکێیی دۆزیوەتەوە کە یاسایەکی سروشتییە و هۆی سەرەکی گەشەسەندنە لەناو ئاژەڵەکان، بەم بۆچوونە لەدژی تیۆری گەشەکردنی شێنەیی(ئیڤۆلۆتسیۆنی) (Evolution) داروین راوەستا (لەراستیدا نەخشە دژەکەی کرۆپکۆتین لەئاستی ئەزمونگەری نەسەلماوە).'' هاوکاری سروشتی و پێشکەوتنی بێوێنەی زانست وتەکنەلۆژیا وایان لە کرۆپکۆتین کرد، هیوایەکی گەورەی بە دواڕۆژ هەبێ: هەر کۆمەڵگایەک موڵکایەتی تایبەتی لەناو دەبات، بە بڕوای ئێمە ناچار دەبێ خۆی بەشێوەیەکی ئەنارشیستی کۆمۆنیستی رێکبخات. ئەنارشیزم دەمانبات بەرەو کۆمونیزم بەرەو ئەنارشیزم''
٦- ئەنارشیزم و سەندیکالیزم – ئەنارشۆ سەندیکالیزم: بنچینەی کۆمەڵایەتیی هاوکاری، هاوبەشی، کۆمۆنیزمی ئەنارشیستی بریتی بوون لەکرێکارانی کشتوکاڵی، جوتیارە بچوکەکان، پیشەوەران، بۆرژوازی بچووک، هونەرمەندان، ڕۆشنبیران، مامۆستایان، ڕۆژنامەنووسان و بەشێکی بچووک لە کرێکارانی پیشەسازی. بنچینەی کۆمەلایەتیی سەندیکالیزم (بزووتنەوەی کرێکاری. تێبینی وەرگێڕ): سەندیکالیزم مانای بزووتنەوەی کرێکاری نادات، بەڵکو تەنها شێوەیەکی رێکخستنی پیشەیی ئەو چینەیە! بەشێوەیەکی بەرفراوان کرێکارانی پیشەسازی بوون کەلە سەدەی نۆزدەهەم هەنگاو بە هەنگاو خۆیان لە سەندیکاکان رێکخست. ئامانجیسەندیکاییەکان بریتی بوون لە هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەی دەوڵەتی سەرمایەدارو، دەستگرتن بەسەر ئامرازەکانی کارکردن بەرێگای سەندیکاکانەوە. ئامرازەکەی بریتی بوو لە چالاکییە راستەوخۆکان کە لە هەرەوەزییە رێکخراوەکانەوە ئەنجام دەدرا: مانگرتنی گشتی، ئابڵوقەدان، داگیرکردنی فابریکەکان، بزووتنەوەی سەندیکایی فەرەنسی لە هەشتاکانی سەدەی رابردوو بە زۆربەی دەنگ لەدژی چالاکی هاوبەش لەگەڵ حزبە سیاسییەکان بڕیاریاندا (بەپێچەوانەی سەندیکای بەریتانی و ئەڵمانی)، پەیوەندی نێوان سەندیکاییەکان و ئەنارشیستەکان مۆرکی مانگرتنێکی زۆری پێوەیە، سەندیکالیستەکان لە خەباتی چینایەتی پشت بە مانگرتنی گشتی (کەمکردنەوەی کاتی کار، زیادکردنی کرێی کار..هتد) و بۆ ئازادی تەواوەتی درێژخایەن، ئەنارشیستەکان ترسی ئەوەیان هەیە کە ئامرازی ''بەرزکردنەوەی میتۆدی مانگرتنی گشتی'' دەکرێ ببێت بەو ئەنجامە کە خەباتی رۆژانەی ئابووریانەو بەهۆی دەسکەوتەکانی چاکسازیە کۆمەڵایەتییەکان، دوا ئامانجی ئەنارشیستی لەکۆمەڵگای ئازادو شۆڕشی کۆمەڵایەتی (کەهێشتا دوورە) لەبیر بچێت.
نووسینی: فرانس نۆیمان
بزووتنەوەی کرێکاری
لەژێر ناوی بزووتنەوەی کرێکاریدا، نوێنەرایەتی بەرژەوەندی هاوبەشی کرێکاران وەک چین یان توێژێکی کۆمەڵایەتی سەربەخۆ تێدەگەین کە لەپڕ یان بەڕێکخراوەیی لەپێناو ئامانجی ئابووری – کۆمەڵایەتی و سیاسی خەبات دەکات. پەیوەندیەکانی دامەزراندنی مێژووی بزووتنەوەی کرێکاری لە کۆمەڵگای ئۆروپی و ئەمریکای باکوور گەشەیسەند بە بەراوردکردن لەگەڵ رابردوو، لەکاتی شۆڕشی پیشەسازی لەدەوروبەری ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەهەمدا پێکهات، پرۆلیتاریای پیشەسازی کە هەمیشە بەرفراوانتر دەبوو لەلایەکەوە لەبارەی بەشخوراویی کۆمەڵایەتی و سیاسییان و لەلایەکیتر لە ڕۆڵە گرنگەکەیان لە بەرهەمهێناندا، هۆشیارتر بوونەوەو لەچالاکی هاوبەش و یەکخستنی هاوکاری، رێکخستنی خۆیان بەرەو چاککردنی بارودۆخەکەیان و '' بۆ ئازادی کۆمەڵایەتی و سیاسی – ئیمانسیپاتسیون – بینی. هەر لەو سەردەمەدا بزووتنەوەی کرێکاری گەشەیدا بەشێوەی جۆر بە جۆر'' بەشێکیان لەگەڵ یەکتر یەکگرتوو بوون و بەشێکیان هەڵوێستی ململانێ – شێوەی ڕێکخستن و تێڕوانینی کۆمەڵایەتیان هەبوو نموونەی بنچینەییان بۆ ئەمڕۆش هێشتا هەر وێنەی بزووتنەوەی کرێکاری دیاریدەکەن.
١- شێوەکانی بزووتنەوەی کرێکاری : لەسەرەتای بزووتنەوەی کرێکاری هاوچەرخدا بەگشتی لە بەرامبەر خەبات لەپێناو مافی هاوپەیمانییەتی وەستابوون، واتە ئەو توانا یاساییانە کە بەرژەوەندی کرێکاران لەرێکخراوەکانیاندا، بەئازادی نوێنەرایەتی بکرێن لەبەردەم بەرامبەرە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانیان، مەبەست خاوەن کارەکان و دەوڵەت. لەهەمان کاتدا لەو کارە مەبەستیان مافی یارمەتیدانی خۆیی ئابووری کرێکاران بوو. لەم بنچینە سەرەتاییانە فۆڕمی جیاوازی بزووتنەوەی کرێکاری دروست بوو :
سەندیکاکان ئامانجیان ئەوە بوو بەڕێگای ڕێکخستنی هەرەوەزی کرێکارانەوە وەک (نیشاندەری) کاڵای هێزی کار، هەڵوێستی خۆیان لە ململانێی چینە کۆمەڵایەتییەکان بەهێز بکەن. لەپێش هەموو شتێک دا مەبەستیان ئەوە بوو ململانێ لەناو خودی کرێکاراندا بڕوخێنن، دەستکەوتی مێژوویی سەندیکاکان ئەوەیە کە گەیشتن بە جێبەجێکردنی ڕێکەوتنی هاوبەشی کار (" تاریف " " Tarif " واتە مافی کار) لە سیاسەتی ڕێکخستنی مافی کار، واتە ڕێکخستنی کارتێکردنەکان لە ململانێی و لە ڕێککەوتنەکە لەگەڵ خاوەنکارەکان (یەکێتی خاوەنکارەکان) هێشتا ئیمڕۆش خاڵی سەرەکی چالاکییەکانی سەندیکاکانە. تومد ترین ئامرازی نوێنەرایەتیکردنی بەرژەوەندی سەندیکاکان لە ڕەتکردنەوەی هاوبەشی کرێکارانە (مانگرتن و قەدەغەکردنی چوونە ژوورەوە بۆ ناو کارگە) جێبەجێ کردنی مافی مانگرتن بەبەردەوام داواکارییەکی حەتمی سەندیکاکان بوو و سنورەکانی ئەم مافە لە زۆربەی وڵاتاندا تائێستا مشتومڕی لەسەرە، کێبڕکێی گفتووگۆکردن ئەو پرسیارە نییە کە بزووتنەوەی کرێکاری بەڕێگای مانگرتنی ڕێکخراوەیی سەندیکاوە بۆی هەیە نەک تەنها خاوەن کارەکان، بەڵکو حکومەتیش بخاتە ژێر فشارەوە . چەندین جار لە یەک کاتی مێژوویدا و بەشێکیشی زووتر ، سەندیکاکان هەرەوەزی کرێکاریان دامەزراند . لە هەرەوەزییە بارهەمهێنەرەکاندا پێش هەموو شتێک لەسەرەتای بزووتنەوەی کرێکاری هەوڵیاندا، بەرهەم و کار وەک ئەڵتەرناتیڤ بۆ خاوەن کارە سەرمایەدارەکان دابمەزرێنن لەسەر مۆدێلی خۆ بەڕێوەبردن لە موڵکایەتی هەرەوەزی کرێکاران لە کارگەکان . هیوای ئەوەیان هەبوو کە بەم شێوازە، نمونەی خاوەنکار هێدی هێدی کەناربخەن، بیرۆکەی خۆ بەڕێوەبردنی کرێکاری لە کارگەکان لەناو چوو ئیمڕۆ ڕۆڵی باڵای خۆی دەبینێ لە ململانێیە کۆمەڵایەتییەکانی وڵاتە ئۆروپییەکان و پێش هەموو شتێک لە بەرگری دژ بە داخستنی کارگەکان گەورەترین مانا لە هەرەوەزی بەرهەمهێنەرەکان لە وڵاتە سەرمایەدارەکان ، هەرەوەزیەکانی بەکاربردن بوون کە ئەرکیان ئەوەیە لەلایەن خۆیانەوە و زۆرجار لە پەیوەندی سەندیکاکان لەگەڵ خاوەن کارە ئابووری پەیوەندیدارەکانەوە کرێکاران بە مەرجگەلێکی گونجاو کاڵاکان بکڕن و خانوو دروست بکەن مەبەست ئەوەیە خانوویان بۆ ئامادە بکەن . هەندێ کات و هەندێ جار ئەو دامەزراوە کرێکاریانە وەک سەنگی بەرامبەرکێی سیاسەتی ئابووری لەبەردەم ئابووری تایبەتییەکانی کەرتی خاوەن کارەکان و دەسەڵاتەکەیان چاویان لێدەکرا . لە راستیدا ئەو جۆرە کارە هەرەوەزیە سەندیکاییانە ئیمڕۆ زۆرجار وەک کلتورێکی سیاسی تایبەتمەند بە مانا نەریتیەکەی بزووتنەوەی کرێکاری . بەبێ گومان لەپال سەندیکاکاندا ، گرنگترین فۆرمی بزووتنەوی کرێکاری، حزبە کرێکاری ، حزبە کرێکاریەکان پێکدەهێنن (لە ئەڵمانیا ١٨٦٣/ ١٨٦٩ دامەزراندنی حزبی سۆسیال دیموکرات ، فێردیناند لاسال (کۆمەڵەی کرێکارانی گشتی ئەڵمانیا) هەروا (ئۆگۆست بیبڵ و کاڕڵ ڤیلێلم لیبنشت ) هەر حزبێک کە خۆی بە دەربڕی سیاسی بزوتنەوەی کرێکاری دادەنا یان ئەرکی سەرەکی خۆی لە بەرژەوەندی کرێکاران تێدەگەیشت. ئەو (حزب)انە لەسەرەتای بزووتنەوەی کرێکاری دەیانویست پێش هەمووشتێک لە ئاستی سیاسی
دیموکراسی جێبەجێ بکەن و لەم ئامانجەدا تاڕادەیەک لەگەڵ حیزبە بۆرژوا لیبڕاڵەکان ڕێکدەکەوتن یان یەکسانی سیاسی کرێکاران لە دەوڵەتە پەرلەمانییەکان دەوڵەت بەڕێگای مافی هەڵبژاردنی یەکسان و گشتی ( هەڵبژاردن و سێستمەکەی) و کە لەسایەیدا دەسەڵاتی نوێنەرایەتی کردنی حزبە کرێکارییەکان گەشەیدەکرد . هەر لەم کاتە ئاستی سیاسی حزبەکانی بزوتنەوەی کرێکاری ئاراستەی جیاکارو مۆرکی جیاواز لە تێڕوانینی سیاسەتی کۆمەڵایەتییان پێوەبوو لەولاوە کێشەی سیاسەتی حزبەکان لەناو بزووتنەوەی کرێکاری بە چەندین ڕێکخراوی فێرکردن و کلتوری و کاتی حەسانەوە بۆ کرێکاران (یەکێتی فێرکردنی کرێکاری یەکێتییە وەرزشیەکان ، ڕێکخراوەکانی دۆستانی سروشت یەکێتییەکانی لاوان ... هتد) وەک "کۆمەڵەی چوارەم " ی بزووتنەوەی کرێکاری دادەنران ئەرکەکانیان بریتیبوو لە پێشەوە بردنی سیاسەت لەبواری ڕێکخراوەییەدا، ناوەندێکی دابینکراو سەربەخۆی ئیدۆلۆژی بزووتنەوەی کرێکاری وەک ژیانی ڕۆژانە جێگیر بکەن ئیمڕۆ ئەم فۆڕمەی بزووتنەوەی کرێکاری تەنها لە پاشماوەکانیدا دەبینرێت
دەبێ فۆرمە جیاوازەکانی بزووتنەوەی کرێکاری لەچ پەیوەندییەک لەگەڵ یەکترا ڕاوەستن، بە چەندین جار پرسیارێکی مشتومڕ ئامێزانە بوو ئایا حیزبە کرێکارییەکان "ڕۆڵی ڕابەری" یان هەیە لەناو بزووتنەوەی کرێکاری؟ یان سەندیکا وەک فۆرمی نوێنەرایەتی کۆمەڵایەتی ڕاستەوخۆی بەرژەوەندی کرێکاران لەبەردەم حیزب هەیە یان لە لایەنی کەمەوە هاوچەشنن ڕەنگە لە پێشتریەوە بن؟
وەڵامدانەوەی ئەو پرسیارە لەناو بزووتنەوەی کرێکاری سەربەخۆ نییە لە تێڕوانینی نوێنەرەکانی سیاسەتی کۆمەڵایەتی .
٢- ڕەوتە سیاسیەکان لەناو بزووتنەوەی کرێکاری : لەکاتی دامەزراندنییەوە بزووتنەوەی کرێکاری لەبەردەم کێشەیەک ڕاوەستابوو ئایا دەکرێ ئامانجەکانی کە لەناو خۆیدا دایڕشتووە ، دواجار لەلایەن هێزە بۆرژوا – لێبڕاڵەکانەوە کە مۆرکی دەوڵەتی دیموکراتی – پەرلەمانی بە ڕێکخستنی ئابووری سەرمایەداری هەیە هەنگاو بە هەنگاو جێبەجێ دەکرێت یان پێویستە گۆڕانکاری یەکی کۆمەڵایەتی ئەنجام بدرێت بۆ فۆرمی دەوڵەتێکی تر تا بگەین بە ئازادی چینی کرێکار(بۆ بەراورد کردن :مارکس / ئەنگلس ، مانافێستی کۆمۆنێستی، ١٨٤٨) .
ئەڵتەرناتڤی سیاسی "ریفۆرمیستانە" یان "شۆڕشگێڕانە" بزووتنەوەی کرێکاری، بەرفراوانی هەڵوێستی سیاسەتی کۆمەڵایەتی ( سیاسەتی کۆمەڵایەتی ) لەناو حیزبە کرێکاریەکان و سەندیکاکان پێش جەنگی جیهانی یەکەم زۆر بە ناکامڵی . دەناسرێنەوە هەروەها ناسینی جیاوازیەکانی ڕەوتە "مارکسی" یان "غەیرە مارکسیستی" یەکانی بزووتنەوەی کرێکاری ناپێکی بۆ دۆزینەوەی ڕەوتە فرەڕەنگەکان (
تیۆری سۆسیالیزم) . لەکای پێش ١٩١٤ هێشتا ئەمەی خوارەوە بەشێوەیەکی زۆر جیاوازە پێشکەش دەکەن: ڕەوتی "لابۆریزم" پێش هەموو شتێک لە وڵاتە ئەنگلۆسەکسۆنەکان نوێنەرایەتی دەکرێن، لە چوار چێوەی مۆدێلی دەوڵەتێکی لیبڕاڵ " فۆرمەکانی دەوڵەت" هەوڵدرا و بۆ نموونە هاوپەیمانی سیاسی لەگەڵ هێزە لێبراڵ بۆرژوازیەکاندا هێڵی گرنگترین سیاسەتی کار لەبواری کۆمەڵایەتی ئابووری دەگرتەبەر ، بەبێ ئەوەی بڕوایەک لەسەر ئەم یان ئەو "کۆمەڵگەی دواڕۆژ" بسەپێنرێ (لە ئەڵمانیا ئیدوارد بێرنشتاین نوێنەرایەتی دەکرد) کارتێکردنی سەندیکالی و تا ڕادەیەک کارتێکردن لەلایەن ڕەوتی ئەناریشتەکانەوە لە پێشەوە لە وڵاتە رۆمانییەکان بەرفراوان بوون ، کەمتر هیوایان بە خۆگونجاندن لەگەڵ سیاسەتی دەوڵەت هەبوو لەپێناو بەرژەوەندی کرێکاران ، بەڵکو زیاتر هەوڵیان بەرێگای "چالاکی ڕاستەوخۆ " ی بزووتنەوەی کرێکاری لە مانگرتن وەک ئامرازێک بۆ گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی . ئەمانە خۆیان لە داڕشتنی بەرنامەیەکی بەهێز ، لادەدا و چالاکی سەندیکایی مانایەکی زیاتری بۆیان هەبوو لە حزبە سیاسیەکان بەهێزترین ڕەوتی سۆسیال دیموکرات لە ئەڵمانیا لەلایەن (بیرمەند :کارڵ کاوتسکی)بوو کە لەژێر کاریگەری پێکهاتی دیاریکراوی مارکسیزمدا ، لە چاوەڕوانی بەرنامەکەیدا "حەتمی" یەتی ڕووخاندنی سیستێمی ئابووری سەرمایەداری ( سەرمایەداری) بنووسن " لێرەدا حزب و چالاکی سیاسەتی هەڵبژاردن بەشێوەیەکی عەمەلی لەناوەند ڕاوەستابوو ، چوونکە هیاوایان بەوە بوو، بەڕێگای زۆربەی پەرلەمێنتاری، دەسەڵاتی دەوڵەت و بەڕێگایشیەوە "کۆمەڵگای نوێ" ڕێکدەخات .
بەشێوەیەکی ڕێکخراوەیی بەحاڵ دەکرێ ئەم ڕەوتە داببڕێت لە بوونی ڕەوتی سۆسیالیزمی دەوڵەتی لە لایەکەوە لە لایەکیترەوە لەپێناو باشکردنی بارودۆخی کۆمەڵایەتی کرێکاران ، ئامادەبوون فۆرمی دەوڵەتێکی دەسەڵاتدار قبووڵبکەن. (پێش هەموو شتێک لەناو سۆسیال دیموکراتە ڕووسەکان) رەوتگەلێکی "کودەتا کەری" کە حسابی ئەوەشیان دەکرد کەمایەەتییەکی بڕیاردەر دەتوانێ دەست بەسەر دەوڵەت و دەزگاکانی زەبروزەنگ دابگرن و بیگۆڕن. یەکەم هەڵ بۆ پێکەوە کارکردنی جیهانی ڕێکخراوە کرێکاریە فرە ڕەنگەکان لە "ئینتەرناسیەنالی یەکەم " لە (١٨٦٤ لەندەن دامەزرا)، بەهۆی ناکۆکیەکانی نێوان مارکسیست و ئەنارشیستەکان / سەندیکا لیستەکان، ڕووخا" لە دەیان ساڵ لەنێوان ١٨٩٠و ١٩١٤ باڵا دەستی "ئینتەرناسیۆنالی دووهەم" مۆرکی پەیمانێکی هەبوو لەنێوان لابووریستەکان و سۆسیال دیمووکراتەکان لە تەنیشتیانەوە ڕەوتێکی تایبەتی کرێکارە کریستیانییەکان هەبوو لەو شوێنە هەبوون کە هێڵی سەرەکی جیهانبینی کرێکاران لە دژی کلێسا ڕاوەستا بوون" لایەنگرانی کرێکارە کریستیانییەکان پێش هەموو شتێک لە شوێنە کاسۆلیکیەکان و بۆ ماوەیەک و تاڕادەیەک خۆیان ڕێکدەخست لە وێنەی ( قوتابخانەی کۆمەڵایەتی کریستیانی....)
نووسەر: ئارنۆ کلوێنەر