بەشێوەیەكی گشتی بیركردنەوەی رەخنەگرانە (التفكیر النقدی Critical thinking) بریتییە؛ لە توانای لێكدانەوە و هەڵسەنگاندن و شیكردنەوەی ئەو زانیارییانەی كە بەردەستن، بۆ توانای بڕیاردان لەسەر ئەوەی كە ئایا ئەو شتە راستە، یان هەڵەیە بیركردنەوەی رەخنەگرانە تەنیا بە واتای رەخنەگرتن نایەت، بەڵكو پرۆسەیەكی ئەقڵییە، گومانكردنە لەو شتانەی وەك راستی رەها نیشان دەدرێن، یان هەڵسەنگاندنی بەڵگەكانە و پرسیاركردنە لەبارەیانەوە، دووركەوتنەوەیە لە لایەنگیری و حوكمدانی پێشوەختە و كوێرانە. واتە سەرلەنوێ بیركردنەوە لەو بیروباوەڕانەی كە پێشووتر چەسپیون و كەسانی پێش ئێمە بیریان لێ نەكردووەتەوە.
لە جیهانی ئەمڕۆدا كە پڕە لە ململانێی سیاسیی، بیركردنەوەی رەخنەگرانە وەك قەڵغانێك وایە بۆ پاراستنی هاووڵاتیان لە هەڵخەڵەتاندن، سیاسییەكان زۆرجار زمانێكی سۆزداری بەكاردەهێنن بۆ جووڵاندنی هەستی جەماوەر، بەڵام بیركردنەوەی رەخنەگرانە دەپرسێت ئایا ئەم قسەیە بەڵگەی زانستی لە پشتە، یان یارییكردنە بە هەستی مرۆڤەكان؟، یان لەبری ئەوەی مرۆڤ كوێرانە شوێن حزبێك بكەوێت، بیركردنەوەی رەخنەگرانە یارمەتی دەدات لەوەی كام حزب شیاوی ئەوەیە لەگەڵی كار بكات زۆرجار سیاسییەكان تەنیا نیوەی راستییەكان دەڵێن، بەڵام بیركردنەوەی رەخنەگرانە بە پێچەوانەوە بەدوای لایەنە ونبووەكەدا دەگەڕێت. لە سیستمی دیموكراسیدا بیركردنەوەی رەخنەگرانە پێماندەڵێت، دیموكراسی تەنیا سندوقی دەنگدان نییە، بەڵكو دروستكردنی هاووڵاتی هۆشیارە كە بتوانێت هەڵسەنگاندنی ورد بۆ دەسەڵات بكات

ئاستەنگەکان
هەندێكجار بیركردنەوەی رەخنەگرانە رووبەڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە، بەتایبەت لایەنی سۆز و دەمارگیریی، مرۆڤەكان ئارەزوو دەكەن ئەو زانیارییانە وەربگرن كە لەگەڵ باوەڕە سیاسییە پێشوەختەكانیاندا دەگونجێت، سیاسییە پۆپۆلیستەكان هەمیشە هەوڵدەدەن پەنا بۆ سۆزی خەڵك بەرن نەك ئەقڵ. ئەوان دەزانن كە ترس، رق و سۆزی نەتەوەیی، یان ئایینی كوێرانە، دەتوانێت بیركردنەوەی لۆژیكی پەكبخات، وشەكانی مەترسی لەسەر بەرژەوەندیی گشتی و ئاسایشی نەتەوەیی بەكاردەهێنن، بەڵام لێرەدا، بیركردنەوەی رەخنەیی دەبێتە ئەو كەسەی كە لە پشت هەر وشەیەكی پیرۆز، یان هەر هەڕەشەیەك دەوەستێت و شیکاریی دەكات تا دەگات بەراستی.
رژێمە سەركوتكەرەكان هەمیشە هەوڵدەدەن بیركردنەوەی رەخنەگرانە پەكبخەن، چونكە مرۆڤی رەخنەگر بە ئاسانی كۆنتڕۆڵ ناكرێت و هەڕەشە دەبێت بۆسەر ئەو رژێمە سیاسییەی كە هەیە.
لە سیستمی دیموكراسیشدا بیركردنەوەی رەخنەگرانە پێماندەڵێت، دیموكراسی تەنیا سندوقی دەنگدان نییە، بەڵكو دروستكردنی هاووڵاتی هۆشیارە كە بتوانێت هەڵسەنگاندنی ورد بۆ دەسەڵات بكات، چونكە بەبێ بیركردنەوەی رەخنەگرانە، دەكرێت دیكتاتۆر بەرهەم بهێنێت، لە كۆمەڵگەیەكدا كە بیركردنەوەی رەخنەگرانە لاوازە، سیاسەت دەگۆڕێت بۆ كەلتوری شوێنكەوتن؛ شوێنكەوتنی سەركردە، حزب، یان رووداوەكان.  ئاستەنگێكی تر بوونی سۆشیاڵ میدیایە كە خێرایی بڵاوبوونەوەی هەواڵی ناڕاست وایكردووە، خەڵك  كاتی نەبێت بۆ بیركردنەوە و باوەڕ بە هەواڵە سیاسییە ناڕاستەكان بكات، هەربۆیە بیركردنەوەی رەخنەگرانە، هاووڵاتییەك بەرهەمدەهێنێت كە فێربووبێت سەیری رەهەندە جیاوازەكانی كێشەكان بكات، نەك تەنیا ئەوەی كە میدیایەكی حزبی، یان سۆشیاڵ میدیا بۆی وێنا دەكەن. 
بیركردنەوەی رەخنەگرانە، مرۆڤ ناچار دەكات لە قاوغی خۆی بێتە دەرێ، گوێ لە نەیارەكانی بگرێت و بە شێوەیەكی بابەتییانە خاڵە لاواز و بەهێزەكانیان هەڵبسەنگێنێت. ئەمە تەنیا كارێكی فیكری نییە، بەڵكو هەنگاوێكە بەرەو ئاشتی كۆمەڵایەتی و یەكترقبووڵكردن، هەربۆیە كۆمەڵگەیەك كە تێیدا بیركردنەوەی رەخنەیی غائیب بێت، دەبێتە نێچیرێكی ئاسان بۆ گەندەڵی و چەواشەكاری و توندڕەوی. لێرەوە سیاسەت بەبێ رەخنەگرتن، دەبێتە ئایینێكی توندڕەو كە تێیدا سەركردەكان دەبنە خوداوەند و شوێنكەوتووەكانیش دەبنە قوربانی. هەربۆیە، گەورەترین خزمەت كە سیستمێكی پەروەردە بە نیشتمانەكەی بكات، فێركردنی خوێندكارانە كە پرسیار بكەن، نەك گوێرایەڵ بن.

هەرێمی کوردستان 
 لە هەرێمی كوردستان، رەخنەگرتن زۆرجار بە شێوەیەكی هەڵە لێكدەدرێتەوە، وەك دژایەتی، یان خزمەتكردن بە دوژمن، ئەمەش تێگەیشتنێكی هەڵەیە، رەخنە لە بیركردنەوەی سیاسییدا، واتای تێكشكاندنی سیستمی سیاسی نییە، بەڵكو واتای پرسیاركردنی چۆنییەتی بەڕێوەبردن وڵات و
 دابەشكردنی سامانی و بەرپرسیارێتی دەسەڵاتە. بیركردنەوەی رەخنەگرانە لە سیاسەتدا، بە واتای دژایەتیكردنی هەموو شتێك نییە، بەڵكو بە واتای «نەخواردنەوەی ژەهرێكە كە لە پەرداخی هەنگویندا پێشكەشت دەكرێت». زۆرجار هاووڵاتی لە جێگەی ئەوەی پرسیار بكات بڵێت بۆچی؟ چۆن؟، پرسیاری كێ وتی؟ دەكات. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی سیاسەت بێ چاودێریی بمێنێت، لە روانگەیەكی بیركردنەوەی رەخنەگرانەوە، داهاتووی سیاسەت لە هەرێمی كوردستاندا، پەیوەستە بە دروستبوونی هاووڵاتی پرسیاركەر، نەك تەنیا هاووڵاتی دەنگدەر. ئەم جۆرە هاووڵاتییە پێویستی بە فەرهەنگی گفتوگۆ، رێزگرتن لە جیاوازی بۆچوون و ئازادیی رادەربڕین هەیە؛ لەم بوارەشدا جیاواز لە هەموو سەركردەكانی تر (سەرۆك مام جەلال)، گرنگی زۆری بە بیركردنەوەی رەخنەگرانە داوە و پێشنیازی كرد سەرەتا رەخنە لەخۆی بگرن، ئەو دەڵێت:« ژیان بەبێ‌ رەخنە و رەخنە لە خۆگرتن ناڕوات بەڕێوە، بەبێ‌ رەخنە هیچ كەس و حزب و كۆمەڵگەیەك پێشناكەوێت، هیچ لە رەخنە مەترسن و باببێتە نەریت چاكترین شێوەی گەشەپێدان رەخنە لەخۆگرتنە». 
لە كۆتاییدا، سیاسەت و بیركردنەوەی رەخنەگرانە، دوو هێزەن كە ناتوانرێت لێكجیابكرێنەوە. سیاسەت بەبێ رەخنە، مەترسییە بۆسەر ئازادیی. بیركردنەوەی رەخنەگرانە بەبێ سیاسەت، دەبێت تەنیا وتارێكی فیكری بێ كاریگەری. داهاتووی كۆمەڵگە لەو شوێنەوە دەستپێدەكات كە هاووڵاتی فێر دەبێت نەك تەنیا «چی وتراوە» ببیستێت، بەڵكو «بۆچی وتراوە» و «بۆ كێ وتراوە»ش بپرسێت.