سەركردە خاوەنی هزری رووناك و كەسایەتی بوێر و گیانی فیداكاری خەبات و تێكۆشانی نەپساوە بە سروشتی لێهاتوویی، ئامادە دەكرێت بە هۆكاری مەشق و راهێنان و زانست و فێركردن و پەروەردەی پتەو. هەندێك کەسیش دەڵێن: سەركردایەتی سروشتییە و دروست نەكراوە. كاریزما بە تەنها سەركردە دروست ناكات،  ئەگەر ئامادەكاری كەسایەتی و فێربوونی شیاوی لەگەڵدا نەبێت.

پێنج رەهەندی سەركردایەتی
1 - سەرۆك ئەركی بەرپەرچدانەوە و سزا و گوێڕایەڵی پێویستە.
2 - سەرۆكی كاریگەر: مرۆڤی كاریگەر و پراكتیكی، باوەڕی تەنها بە خۆیەتی، هەمیشە شڵەژاوە بەڵام زیرەكە، دڵسۆزە، ئەزموونی فراوانە.
3 - بەڕێوەبەر: ئەركی نزیكە لە ئەركی فەرماندەیەكی سەربازی لە بەڕێوەبردنی كۆمپانیاكەی، یان فەرمانگەكەی. باوەڕی بە دەستووری كۆمپانیا هەیە لە دانانی نەخشە و سەرپەرشتی و فێرکردنی فەرمانبەر و كارمەندان.
4 - سەركردە: پیاو یان ژنی داهێنەر، لێهاتوو لە دانانی نەخشەكان، بینەری ئاسۆی داهاتوو و  رووداوەكان، هەستی مرۆڤایەتی وەك فەرماندەی یەكە سەربازییەكان لە كاتی ئاشتی و جەنگدا گرنگە.
5 - فەرماندە: ئەفسەرانی پلە بەرزی یەكەكانن لە سوپای وڵاتان و هێزە شۆڕشگێرەكاندا.

رەهەندە گرنگەكانی كەسایەتی سەركردە
- نەخشەدانان 80 %.
- جێبەجێكردن 20 %.
- رێكخستن لە نووسینگە و نووسراوەكان و لە دۆخێكی شیاودا.
-بڕیاردان، سەركردایەتی هونەری بڕیاردانە، سەركردە رووداو دروست دەكات، چاوەڕوانی هاتنی رووداو ناكات. 

زیرەكیی كۆمەڵایەتی 
سەركردە دەزانێت چۆن و كەی رێگە دەدات بە كێ بۆ راپەراندنی ئەركە گرنگەكان، پێشبینی زیرەك و ژیری هەیە لە داهاتوو  و گۆڕانكارییەكاندا، ئەمەش بەهۆی هاندان، رۆشنبیری، باوەڕ بەخۆبوون، پابەندبوون بە نەخشە و رێگە هەڵبژێراوەكان، پابەندبوون بە رەوشتی بەرز و بەهاكان، زیرەكیی بیركردنەوە و هزری رووناك لە رووداوە كتوپڕەكان.

سەركردە و حەوت نهێنی 
 (چەرچڵ) سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا دەڵێت: «سەركردایەتی زانستە و هونەرە لە جێبەحێكردندا بۆ داهاتوویەكی سەركەوتوو، یان سەرنەكەوتوو». سەركردە پشت دەبەستێت بە كەرەستە و پڕۆژەی ئاشتی و پێویست كە بە ئاسانی دابین كراوە، پڕ چەكە بە ئەزموونی داڕێژراو بۆ پێشوازی لە ئەنجامی بڕیارەكان.

چۆن بڕیارەكان شكست دەهێنن؟
1 - تووڕەیی و شڵەژان.
2 - سواربوونی ئەسپی لاواز و بێ توانا.
3 - بەدواداچوونی بێ نەخشە.
4 - مەترسی لە رابردوو و ئەزموونە بێ هودەكان.
5 -كاریگەرییە دەرەكییەكان.
6 - هەڵە لە هەڵبژاردنی كاتەكان.
7 - لووتبەرزی.

كلیلی چارەسەری كێشەكان 
1 -بڕیارەكان با شیاو بن، مەشق و راهێنان بکرێت.
2 - چاوت لە خۆت بێت، شیكردنەوە بۆ بڕیارە راست و هەڵەكان بکرێت.
3 - بەشدارییكردنی خەڵكانی خاوەن ئەزموون و دانا و زانا لە بڕیارەكاندا.
4 - بەدواداچوونی جێبەجێكردنی بڕیارەكان بە بێ كەموكوڕی.
5 - بڕیارەكانت با لەسەر خشتەی (فرانكلین)ی ئەمریكی بێت.

هونەری جەنگ 
(سون تزو) 544 - 496 پ.ز  لە دایكبووی چین  خاوەنی كتێبی (هونەری جەنگ)، سەركردەی سەربازی و ستراتیژی و فەیلەسوفی جەنگ، خەسڵەتی سەركردەی بوێر بەرەوسەركەوتن دیاریی دەكات بە پشوودرێژی، حیكمەت، راستگۆیی، ئازایەتی، توندوتۆڵی لە كاتی پێویستدا، رۆشنبیریی بەرز، لێرەدا گرنگی جەنگ بە بۆچوونی ناوبراو، ژیانە یان مردن. بەڵام (كلاوز فیتز) 1780 -1831ز،  راوێژكاری ئەڵمانیا خاوەنی كتێبی (جەنگ)، دەڵێت: «پێویستە لەسەر سەركردە، لێكدانەوەی هزری و گیانی مەترسییەكان بە هەند وەربگرێت، هەروەها خاوەنی سەلیقە و زیرەكیی بێت بۆ باش مامەڵەكردن لەگەڵ رووداوە كتوپڕەكاندا، بۆیە پێویستە داڕشتنی سەركردایەتی لە خوارەوە بۆ سەرەوە بێت، بە شێوازێكی جیاواز مەشقی پلە نزمەكان پێشبكەوێت بە رادەیەكی بەرز بۆ بڕیاردانی بە پەلە لە كاتی مەترسییدا، بە بێ گەڕانەوە بۆ پلە بەرزەكان.» 
لێرەدا جیاوازی لە نێوان یەكەم دانەری ستراتیژی (سون تزو) و (كلاوز فیتز)ی ئەڵمانی هەیە، یەكەم لەگەڵ ئەوەدایە كە سەركەوتوویی جەنگ شاڵاوی ستراتیژییە بۆ سەر مۆڵگاكانی دوژمن لەجیاتی هێرشی راستەوخۆ، ئەمەش لەبەر كەمی تێچووی لە خوێن و خەرجییدا، ئەمەش كارێكی ئاسان نییە، هەندێكیان دەڵێن: ستراتیژ خەیاڵە (وەهم)ه، مەبەستی ستراتیژ ئۆپەراسیۆنی هزرە بۆ داهاتوویەكی نادیار بە نەخشە و لێكدانەوەی ئەمڕۆ. لێرەدا رۆڵی ئەو سەركردانە دێت كە لەسەر بۆچوونی (سون تزو) دەڕۆن و لەسەر بنەمای هەڵخەڵەتاندن (الخداع)، لێكدانەوەی ورد بۆ تێكەڵاوكردنی (هێرش و بەرگری) لە هەمانكاتدا. 
(لیدل هارت  1895-1970 ز)، مێژوونووسی سەربازی ستراتیژی  و ئەفسەری بەریتانی،  كلاوز فیتز تۆمەتبار دەكات بە هۆكاری ئەو هەموو خوێنەی كە لە جەنگی جیهانی یەكەمدا رژا، هێرش بۆ دوژمن تا گەیشتن بە پایتەختی وڵاتەكە،  كە ئەمەش پێچەوانەی بۆچوونی (سون تزو )ە  لە هونەری جەنگدا بە هێرشی ستراتیژی بۆ سەر دوژمن.
بۆیە لیدل هارت دووپاتی دەكاتەوە كە سون تزو، گرنگترین بیرمەندی سەربازییە لە مێژوودا و بەراورد ناكرێت لەگەڵ ئەوانەی كە پاش 2000 ساڵ نووسینیان هەیە لەسەر ئەو بابەتە. هەروەها جەخت لەسەر راستی  بۆچوون و پێوستی سون تزو دەكاتەوە، زۆرتر لە كلاوز فیتز، نموونەش دەهێنێتەوە لەسەر هیتلەر كە توانی سەرەتای جەنگی جیهانی دووەم سەربكەوێت  دژی فەرەنسا، بە پەیڕەوكردنی رێنماییەكانی سون تزو، لە بەرامبەردا سەركردەكانی جەنگی ئەهلی ئەمریكا 1861 - 1865 ز، لەسەر هزر و بۆچوونی كلاوز فیتز رۆیشتن بۆ جەنگێكی یەكلایكەرەوە، ئەنجامەكەی كوژرانی  620،000 سەرباز بوو، بۆیە ئەمریكا رێچكەی جەنگی گۆڕی لە جەنگی كەنداودا بە تێكەڵكردنی نووسینەكانی سون تزو و كلاوز فیتز ساڵی 1991 دژ بە سەدام حسێن و سوپاكەی. 
سەركردە و سەركردایەتی بە لێكدانەوەی ستراتیژی كاری خۆی دەكات، بۆیە دەبێت سەركردە و فەرماندەی بە توانا، هەمیشە توانای ستراتیژییان هەبێت بۆ بەدیهێنانی ئامانجی جەنگ، هەر لە هونەری بەكارهێنانی چەك و مرۆڤ، لەگەڵ شێوازی سروشتی زەویدا. لێرەدا گرنگی جیۆپۆلیتیك سەر هەڵدەدات لەگەڵ ستراتیژ، ئینجا (تاكتیك) بە مانای هونەری جەنگ  بۆ ماوەیەكی سنووردار.
نەخشەو پڕەنسیپەكانی جەنگ و بەدیهێنانی سەركەوتن، پێویستە بۆ بەدیهێنانی ئاسایشی نیشتمانی و نەتەوەیی وڵات لە روانگەی پتەوكردنی پەیوەندی نێوان ئایدیۆلۆژیای سەربازی و ستراتیژی سەربازی و سیاسەتی دەوڵەت، بە هەماهەنگی لەگەڵ بوونی خەسڵەتی سروشتی سەركردە، تایبەت بە ئازایەتی و هێمنی و دانبەخۆداگرتن لە رووداوی خوازیار و نەخوازیاردا، وەك سەركردەی ئەڵمانی (رومل) لە شەڕەكانی باكووری ئەفریقا، ئینجا تەندروستی باش و توانای لەش، تەمەنی گونجاو، رۆڵی سەركردە و فەرماندەی لاو، هەرچەندە سەركردەی بەساڵاچوو، پڕە لە خەسڵەتی تاقیكردنەوەی ئەزموونەكانی رابردووی كاریگەر، توانای پێشڕەوی جەنگ و بڕیاری گونجاو.

نموونەی سەرکردەی سەرکەوتوو
 مێژوو باس لە ئەزموونی پڕ توانای (یولیوس  قەیسەر 100 - 44  پ.ز) دەكات كە پاش 40 ساڵ تەمەنی، سەركردایەتی جەنگی كردووە و چاكسازی كردووە لە رۆما.
(كرومویل 1599-1658ز) سەركردەی بەریتانی بە توانا لە جەنگ و دەسەڵاتی سیاسییدا،  سەركردەی بەریتانی مارلبۆرۆ تەمەنی 61 ساڵ بوو ساڵی 1711 ز پێشەنگی شەڕەكان بوو لە دژی ئیسپانیا. 
سەركردە لاوەكانیش كاریگەری تەمەن و خوێنگەرمی و زانستی سەردەم و كەڵك وەرگرتن لە ئەزموونی سەركردە مێژووییەكان و تەندروستی باشیان، هاندەرە بۆیان،  تا ببن بە سەركردەی نوێی گەلان و وڵاتان لەوانە: هانیبال، ئەسكەندەر، ناپلیۆن، ولنگتون (1769-1852 ز) كە سەركەوت بەسەر ناپلیۆندا لە كۆتا جەنگییدا، لە لاویدا سەركردایەتی ئەو جەنگانەی كردووە، لە كۆتایی تەمەنییدا 2 جار بوو بە سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا.

سەركردەكانی جیهانی ئیسلامی
1 -پێغەمبەر (د.خ) 570 - 632 ز، سەركردەی سیاسیی و سەربازی، دەوڵەتی ئیسلامی لە مەدینە دامەزراند، لە هەموو جەنگەكاندا بەشدارییكردووە.
2 - حەمزەی كوڕی عەبدولموتەلیب 566 - 625 ز،  مامی پێغەمبەر  و ناسراو بە (شێری خودا) لە شەڕی بەدر و ئوحد بەشداریكردووە و هەر لەو شەڕەدا شەهید بوو.
3 - خەلیفەكانی (راشدون) 632 - 661 ز.
عەلی كوڕی ئەبوتالیب 600 - 661 ز.
ئەبوبەكری سدیق (573-634 ز) بنەمای دەوڵەتی ئیسلامی دامەزراند، یەكەم خەلیفەی موسڵمانان بووە، خێڵە عەرەبەكانی یەكگرتوو كرد، بەشداری لە زۆربەی شەڕەكاندا كردووە.
عومەری كوری خەتاب (584-644 ز) دووەم خەلیفەی موسڵمانان،  وڵاتانی شام و میسری رزگار كرد.
عوسمانی كوڕی عەفان (576-656 ز) سێیەم خەلیفە، قورئانی كۆكردەوە و وڵاتانی ئیسلامی فراوان كرد.
4 - دەوڵەتی عەباسی (750-1258 ز) لەوانە: (ئەبو جەعفەری مەنسور)، (مەئمون786-833 ز.) پشتگیری زانست و رۆشنبیری و هزری پێشكەوتووی دەکرد.

سەركردە باڵاكانی ئیسلام
1 - حەسەنی كوڕی عەلی625-670 ز، دوای شەهیدبوونی باوكی، بوو بە دووەم ئیمامی موسڵمانان، لە مەدینە ژەهرخوارد كراو شەهید بوو، رێكەوتنی لەگەڵ معاویە ئەنجامدا بۆ ماوەیەك بۆ لابردنی پشێویی و كوشتار لە نێوان موسڵماناندا.
2 - حسێن كوری عەلی 626-680 ز، لە شەڕی كەربەلا شەهید بوو، لە لایەن یەزیدی كوڕی معاویە.

سەركردە كاریگەرەكانی مێژوو
1 - سەلاحەدینی ئەیوبی 1137-1193 ز،  سەركردەی موسڵمانانی كورد شاری (قودس)ی  ئازاد كرد لە داگیركەرانی سەلیبی (خاچ پەرستان)، دامەزرێنەری دەوڵەتی ئەیوبی بوو.
2 - سەیفەدین قتز -1222 1250 ز، سەركردەی میسری، مەغۆلەكانی بەزاند لە شەڕی عەین جالوت.

سەركردە باڵاكانی كورد
1 - شێخ مەحمودی بەرزنجی 1893-1956 ز، رێبەری تەریقەتی قادری سەرۆكی ساداتی بەرزنجە، گرنگترین سەركردەی راپەڕینی كورد لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، شێخ محمود وەك سەركردەی گەلی كورد، رۆژانی تێكۆشانی دامەزرێنەری مەملەكەتی كوردستان بوو، (-1922 1923)، نەك هەر سەركردەیەکی سیاسیی و سەربازی بوو، بەڵكو سەركردەی ئایینی بوو بە هەڵگرتنی رێبازی بابو باپیرانی، سەرۆك و رێبەری ساداتی بەرزنجە بوو، كە هاوتای ئەو سەری هەڵنەداوە تا ئێستا لە مێژووی ئەو بنەماڵەیەدا. 
یەكەم سەركردەی كورد بوو كە دەوڵەتی سەربەخۆی دامەزراند، هەرچەندە مەخابن زۆری نەخایاند، یەكەم شۆڕشی شێخ مەحمود ساڵی 1919 ز،  دژ بە لەشكری بەریتانی و هەر لەو ساڵەدا بە دیل گیراو نێردرا بۆ هیندستان ساڵی
1922-1923 پاش گەڕانەوەی، مەملەكەتی كوردستانی راگەیاند لە سلێمانی و دەوروبەری، بەریتانیا لەم سەربەخۆییەی كوردستان و مەملەكەتەكەی نیگەران بوو، پاش شەڕێكی بەهێز، توانی بیڕوخێنێت و هێزی شێخ بەرەو شاخەكانی ناوچەكە كشانەوە.
كۆمەڵگەی نەتەوەكان (عصبة الامم) بڕیارییدا (ویلایەتی موسڵ) بخاتە سەر عیراق، بە چاودێری (ئینتداب)ی بەریتانیا، شێخ محمود بەمە رازی نەبوو، بۆیە جارێكی تر شۆڕشی هەڵگیرساند و لە شارەزوور و سەرچنار و سورداش، هێرشی كردە سەر مۆڵگاكانی لەشكری عیراق و بەریتانیا، ئەم شۆڕشە 4 ساڵی خایاند (-1926 1930 ز)  بەربەرەكانی دوژمن و شۆڕش لە (1931 - 1935 ز) درێژەی كێشا.
مام جەلال (1933-2017) 
پێشمەرگە و سیاسەتمەداری گەورەی كورد و عیراق سەرۆک مام جەلال،  لە سەرەتای تەمەنی لاویدا لەناو بزووتنەوەی ئازادییخوازی کوردا بەشدار بووە، ساڵانی پەنجاكان وەك پێشمەرگە، ئینجا فەرماندە. وەک دەزانن پاش رێكەوتنی جەزائیر لە نێوان سەدام و بومدین  و محەمەد رەزای ئێران، دژ بە شۆڕشی ئازادییخوازی كورد لە ساڵی  1975، كودەتای سیاسی بەرامبەر كورد روویدا، ئەو سێ لایەنە توانیان هەرەس بەو شۆڕشە بهێنن، بەڵام خۆشبەختانە بڵێسەی شۆڕشی كورد، پاش ماوەیەكی كەم هەڵگیرسا و سەرەتای ساڵی 1975 یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان لە شام دامەزرا و لەلایەن رەوانشادان: مام جەلال، نەوشیروان مستەفا، عادل موراد، عەبدولرەزاق فەیلی، د.كەمال فوئاد  هەروەها عومەر شێخ موس و د.فوئاد مەعسوم كە لە ژیاندا ماون.
ساڵی 1976 خەباتی چەكداریی بەرپا بوو كە ناسراوە بە شۆڕشی نوێی گەلەكەمان، مام جەلال لە سەركردە دیارەكانی راپەڕینی كورد و عیراق بوو ساڵی 1991 دژ بە سوپای عیراق و رژێمەكەی.

مام جەلال سەرۆكی عیراق 
(2005 - 2014)
مام جەلال یەكەم كورد بوو كە بوو بە سەرۆك كۆماری عیراق، پاش ئەوەی عیراق بە قۆناغێكی حوكمدارییدا رۆشت لە 23 تشرینی یەكەم 1920ەوە وەكو حكومەتێكی كاتی پێش پاشایەتی:
مەلیک و سەرۆکەکانی عیراق
1921-1958 مەلیك فەیسەڵی یەكەم و مەلیك غازی و وەسی عەبدولئیلا  و مەلیك فەیسەڵی دووەم.
1958-1963  عەبدولكەریم قاسم
1963-1966 عەبدولسەلام عارف
1966-1968 عەبدولرەحمان عارف
1968-1979 ئەحمەد حەسەن بەكر
1979-2003  سەدام حسێن
2003-2005  بول بریمەر (حاكمی كاتی عیراق)، غازی یاوەر سەرۆك كۆمار.
2005-2014  سەرۆك مام جەلال.قۆناغی سەرۆكایەتی مام جەلال جیابوو لە دیاردەی حوكمی عیراقی پێش خۆیی و پاش خۆی تا ئێستا عیراق سەرۆك كۆماری وەك بەڕێزی نەبینیوە، لە رووی دیموكراسیەت، توانا، رۆشنبیری، دیبلۆماسیەت، سیاسیی، پەیوەندیی فراوان لەگەڵ سەرۆك و پاشایانی جیهان. سیمای پڕ لە خۆشەویستی بۆ هەمووان و زیرەكیی بێ هاوتا و بێ فیزی... هتد.
رۆڵی گەورەی هەبوو لە داڕشتنی دەستووری عیراق 2005 و دامەزراندنی حكومەتی عیراق و هاوسەنگی لە نێوان پێكهاتەكانی گەل (سوونە و شیعە و كورد و توركمان و كەمایەتییەكان)، سەركەوتوو بوو لە گفتوگۆ و چارەسەری كێشەكان، دژ بە هێنانە پێشەوەی دیاردەی بنەماڵەیی و خێڵەكی بوو، هەر ئەو بوو، بەرنامەی مەشقی هێزی پێشمەرگەی دانا، بە گۆڕینی لە جەنگی پارتیزانی بۆ جەنگی نیزامی وەك سوپاكانی جیهان، ئەوەش بە دامەزراندنی كۆلێژی سەربازیی قەڵاچۆلان لە ساڵی   1991 دا.
نەوشیروان مستەفا (1944-2017)
پێشمەرگە، فەرماندە، سەركردە، سیاسەتمەدار، نووسەری دەیان كتێبی سیاسی، ئەدەبی، دەرچووی كۆلێژی زانستی سیاسی، دیارترین سەركردەی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بوو پاش مام جەلال.
ئەندامی دامەزرێنەری یەكێتیی نیشتمانیی کوردستان بوو، سەركردەی زۆر لە شەڕەكانی شاخەكانی كوردستان بوو دژ بە بەكرێ گیراوان، لە پێشەنگەكانی سەركردایەتی راپەڕینی گەلی كورد بوو ساڵی 1991، چاودێر و سەركردەی رێكخستنەكانی سلێمانی بوو، بەشدارییكرد لە پێكهێنانی پەرلەمانی كوردستاندا.

تێبینی: تەنیا باس لە سەركردە كۆچكردووەكان كراوە.

سەرچاوەكان :
1 - خالد محمد خالد، رجال حول الرسول، دار الكتاب العربي -بیروت 1972.
2 - مەلا عبدالكریمی مدرس، بنەماڵەی زانیاران، چاپخانەی شەفیق - بەغدا 1984.
3 - سن تزو، فن الحرب، تقدیم الیاس طنوس حنا، ترجمة مالك سلمان، دار الساقي -بیروت 2020.
-4 سرور البرزنجی، مواضیع عسكریة ثقافیة، سلیمانیة 1999. 

* فەریقی خانەنشین