چین یەکێکە لەو وڵاتانەی کە هەمەچەشنە لەبواری کەلتورییدا، چونکە ژمارەی دانیشتووان و نەتەوە جیاوازەکانی زۆرە و ئەوەش وایکردووە کەلتورێکی فرەڕەنگ و هەمەچەشنی هەبێت و خاوەنی چەندین تایبەتمەندیی جیاواز بێت.
 دابەشبوونی پێکهاتە مرۆییەکان
هان: نزیکەی 92 ٪ ی دانیشتووانی چین پێکدەهێنن، واتە زیاتر لە یەک ملیار و دوو سەد ملیۆن کەس، کەمینە نەتەوەکان کە بریتین لە (55 نەتەوەی تر)، نزیکەی 8 ٪ ی دانیشتووانى چین پێکدەهێنن، کە دەگاتە نزیکەی 125 ملیۆن کەس و ئەمانەش گرنگترین کەمینە نەتەوەکانن، ژوانگ: زۆرترین کەمینە نەتەوەى چینە، زیاتر لە 17 ملیۆن کەس دەبن، مانچو: نزیکەی 11 ملیۆن کەس، هویی (موسڵمان): نزیکەی 11 ملیۆن کەس، میاو: نزیکەی 10 ملیۆن کەس، ئویگور: نزیکەی 12 ملیۆن کەس لە شینجیانگ، تبتییەکان: نزیکەی 7 ملیۆن کەس، یی: نزیکەی 9 ملیۆن کەس، هەر بۆیە ئەم جۆراوجۆرییە نەتەوەییە وایکردووە چین بە وڵاتێکی زۆر دەوڵەمەند لە رووی کەلتوریی و زمانیەوە بناسرێت.
پاراستنی پیرۆزیی
ئەژدیها لە کەلتوری چینییەکاندا یەکێک لە گرنگترین هێماکانە و مانای زۆر قووڵ و پیرۆزی هەیە، هێمای پاشایان و ئیمپڕاتۆرەکانیان بووە، لە کۆشکەکان و تەختی شاهانەدا بەکارهێنراوە، پێیان وابووە تواناى کۆنترۆڵی باران و ئاوى هەیە و دەسەڵاتى بەسەر رووبارەکان و دەریاکاندا زۆر بووە، لەگەڵ ئەوەشدا هێمای بەرەکەت و داهاتووی باش بووە، پارێزەری خێزان و ماڵ و موڵکەکانیانە، بەدبەختی دووردەخاتەوە، نیشانەى بەهێزیی و ورە بووە لە بەرامبەر دوژمناندا، نیشانەى سەرکەوتنی بازرگانی و ئابووری و گەشەپێدان و پێشکەوتن بووە، پردی پەیوەندیی نێوان ئاسمان و زەوی بووە، لە هەمان کاتدا هێمای دانایی و فێربوون بووە، تا ئەمڕۆش (سەرەڕای پێشکەوتنە لەبەرچاوەکانى ئەو وڵاتە)، ئەژدیها لە چیندا وەک هێمای نیشتمانی و شانازیی نەتەوەیی بەکاردێت.
چینییەکان و شانازییە کەلتورییەکان
گەلانى چین شانازیی بە مێژووی 5000 ساڵەی شارستانییەتی خۆیانەوە دەکەن، کە یەکێک بوون لە کۆنترین شارستانییەتەکانی جیهان و خۆیان بە خاوەنى داهێنانی کاغەز و زانستی پزیشکیی چینی (ئەکیوپەنکچەر، گیادەرمانی) دەزانن، تا ئێستاش بەنێو وڵاتانى جیهاندا بڵاوبووەتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا تا ئێستا خاوەنى چەندین ئایینى کۆنن و پەیڕەوەکانیان ماوە، لەوانەش: تائویسم کە کار لەسەر یەکگرتنی دڵ و سروشت دەکات، بودیسم کە پەیوەندییەکى بەهێزی لەگەڵ روحانییەتدا هەیە، سەرەڕای ئەوانەش لە بوارى شانۆ و میوزیک و ئەدەبیاتدا، کۆن و نوێیان تێکەڵکردووە، سەرەڕای ئەوانەش، زۆرینەى خەڵکی وڵاتەکە ئارام و یەکگرتوون، گرنگی بە خێزان و کۆمەڵگە دەدەن، رێز لە پیر و گەورەکان دەگرن، ئەمانەش زۆرجار لە هونەر، ئەدەبیات، سینەما و ژیانی رۆژانەی چینییەکاندا دەردەکەوێت.  
ژمارەکان لە چین
 لە کەلتوری چینییدا ژمارەکان واتای زۆر گرنگیان هەیە و دابەش دەبن بۆ پیرۆز و شوم. ژمارە پیرۆزەکانیان بریتین لە: ژمارە (هەشت)، گەورەترین پیرۆزیی لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت و دەنگی دەربڕینى وشەکە لە وشەی (دەوڵەمەندی) دەچێت، نیشانەی سەرکەوتن و پارەدارییە، زۆر بەکاردێت لە ژمارەی تەلەفۆن، ئۆتۆمبێل و ئەوانى تردا. ژمارە (شەش)، واتای ناوەکەی ئەوەیە (هەموو شتێک رێکە)، نیشانەی سەرکەوتنە لە کاردا. ژمارە (حەوت) گرنگی تایبەتى خۆی هەیە و تا ئێستاش لە نێو دیزاینى جۆراوجۆردا بەکاردەهێنرێتەوە، ژمارە (نۆ) نیشانەی درێژخایەنی و هەتاهەتایی نیشاندەدات لە ئاهەنگی هاوسەرگیریی و کار و کەسابەتدا گرنگی پێدەدەرێت.
 ژمارە شومەکان: چینییەکان ژمارە (چوار) بە گەورەترین ژمارەی شوم دەزانن، لەبەرئەوەى دەنگەکەى لە وشەی (مردن) دەچێت، زۆرجار لە نێو ئاسانسۆر و شوێنە گشتییەکاندا ژمارە چوار نانووسن و خەڵک خۆیانی لێ بەدوور دەگرن، هەروەها ژمارە (چواردە) لەبەرئەوەى چوارى تێدایە و بەماناى (بمرە) دێت زۆر خۆیانى لێدەپارێزن، هەربۆیە نرخی ماڵ و ئۆتۆمبێل بەپێی ئەم ژمارانە دەگۆڕێن، بۆ نموونە ژوورى ژمارە چوارى میوانخانەکان کەمتر بەکرێ دەدرێن. هەرچەندە ژمارە 13 لە چین زۆر بە شووم سەیر ناکرێت و کەلتورێکى رۆژئاواییە، بەڵام لە پەکینى پایتەخت و هەندێک لە شارە گەشتیارییەکان بەکارناهێنرێت و لەژێر کاریگەریی ئەوروپییەکاندا ئەم کەلتورە وەرگیراوە. 
رەنگ لاى چینییەکان: رەنگ لە چین تەنها بۆ جوانکاری نییە، بەڵکو زمانێکی کەلتورییە کە واتا قووڵەکانی هەیە، هەر بۆیە رەنگدانەوەی خۆی هەیە لە بوارەکانى جلوبەرگ، تەلارسازیی، بە بازاڕکردنی کاڵاکان و جەژن و ئاهەنگەکاندا، بە بەراورد بە کەلتوری رۆژئاوا پێوەرێکی جیاواز و بەهێزتری بۆ رەنگەکان هەیە و بۆ ئەو مەبەستە چەندین پاساویان هەیە، لەوانەش: 
بناغەی فەلسەفی:  تیۆری پێنج توخمەکە (کانزا، ئاگر، ئاو، دار، با)، رۆڵێکی زۆر گرنگی لە کاریگەریی زۆرێک لە نەریتەکان و باوەڕەکانی چیندا هەیە.
رەنگە سەرەکییەکان: سوور، پیرۆزترین رەنگە، نوێنەرایەتی بەختی باش و شادی دەکات، جلوبەرگی سوور دەکەنە بەرى بووکەکان، چونکە باوەڕیان وایە رەنگێکی پیرۆزە بۆ دوورخستنەوەی خراپە لە جەژن و بۆنەکاندا زۆر بەکاریدەهێنن. رەنگی زەرد، سیمبولى دەسەڵات و پاشایەتی و خۆشگوزەرانییە، لە کۆندا جلوبەرگی پاشاکانیان زەرد بووە.
گوندنشین و شارنشین
رێژەى گوندنشین لە چین بە شێوەیەکی بەرچاو لە دابەزیندایە و بەپێی ئامارە جیاوازەکان، ئەم رێژەیە لە ساڵانی کۆتاییدا بەردەوام کەمیکردووە. بەپێی دوایین زانیاریی بانکی نێودەوڵەتی، لە ساڵی 2024دا رێژەی دانیشتوانی گوندنشین لە چین نزیکەی %34.46 بووە. ئەمەش بەو واتایەیە لە هەر سێ کەس لە چین، نزیکەی یەکێکیان لە ناوچە گوندنشینەکاندا دەژین.  هۆکاری سەرەکیی ئەم دابەزینە خێرایە بریتییە لە پرۆسەی بەشاریبوون (urbanization) ، کە چین لە دەیەکانی رابردوودا بەخۆیەوە بینیوە و تێیدا ملیۆنان کەس لە گوندەکانەوە بۆ شارەکان کۆچیان کردووە، بە مەبەستی دۆزینەوەی هەلی کاری باشتر و ژیانێکی مۆدێرنتر، هەر بۆ نموونە لە ساڵی 2020 نزیکەی 544 ملیۆن کەس گوندنشین بوون، بەڵام لە ساڵی 2023 بووەتە نزیکەی 500 ملیۆن کەس، واتە لە ماوەى تەنها سێ ساڵدا 44 ملیۆن کەس لە گوندەکانەوە کۆچیانکردووە بۆ شارەکان، ئەم گۆڕانکارییە دیمۆگرافییە بووەتە هۆی سەرهەڵدانی چەندین ئاڵنگاری بۆ حکومەتی چین، لەوانە کەمبوونەوەی هێزی کار لە کەرتی کشتوکاڵ و فشاری زیاتر لەسەر خزمەتگوزارییەکانی شارەکان.
گوندنشینی لە چین تێکەڵەیەکی ئاڵۆزە لە دابونەریتی هەزاران ساڵە (بەها کۆنفۆشیۆسییەکان) و گۆڕانکارییە خێراکانی سەردەمی مۆدێرن. هەرچەندە چین بە خێراییەکی سەرسوڕهێنەر بەرەو شاریبوون هەنگاوی ناوە، بەڵام گوندەکان هێشتا وەک لانکەی کەلتوری دێرینی چین ماونەتەوە و خاوەنی تایبەتمەندیی جۆراوجۆرن، کە لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر دەگۆڕێت.  بناغەی کۆمەڵگەی گوندنشین پەیوەندیی خێزانیی پتەوە، خێزان گرنگترین یەکەی کۆمەڵایەتییە لە گوندەکانی چیندا. مۆدێلی خێزانی فراوان کە چەندین نەوە لەژێر یەک سەقفدا دەژیان، هەرچەندە وەک جاران باو نییە، بەڵام هێشتا بەهاکانی ماونەتەوە. 
رێزگرتن لە گەورەکان و بەتەمەنەکان بەردی بناغەی پەیوەندییەکانە و منداڵەکان بەرپرسیارێتی چاودێریکردنی دایک و باوکیان لە تەمەنی پیریدا لە ئەستۆ دەگرن. بە شێوەیەکی نەریتی، کۆمەڵگە گوندییەکان پیاوسالارن و کوڕان بە میراتگری بنەماڵە دادەنرێن. هەرچەندە لە یاسادا ژن و پیاو یەکسانن، بەڵام لە زۆرێک لە ناوچە گوندنشینەکاندا، هێشتا پیاوان دەسەڵاتی سەرەکییان لە بڕیارداندا هەیە. پرۆسەی هاوسەرگیری لە گوندەکاندا رێوڕەسمێکی کۆمەڵایەتی گرنگە. هەرچەندە هاوسەرگیریی رێکخراو کەمتر بووەتەوە، بەڵام رەزامەندی خێزان هێشتا رۆڵێکی گرنگی هەیە. لەگەڵ ئەوەشدا رێژەی هاوسەرگیریی لەم ساڵانەی دواییدا لە چین، بە ناوچە گوندنشینەکانیشەوە، دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە. ئەمەش وای لە حکومەت کردووە کە لە زیاتر لە 20 شاردا دەستپێشخەری بۆ هاندانی هاوسەرگیری و پێکهێنانی خێزان رابگەیەنێت.
ژیانی کۆمەڵایەتی و دابونەریتی هەرەوەزی و پەیوەندییەکان لەناو گوندنشینەکاندا: ژیانی گوند لەسەر بنەمای پەیوەندییەکی نزیکی نێوان دراوسێ و خزمەکان دامەزراوە. هەستی هەرەوەزی و یارمەتیدانی یەکتر، بەتایبەتی لەکاتی کارە کشتوکاڵییەکاندا (وەک چاندن و دروێنە)، بۆنەکان (وەک ئاهەنگی هاوسەرگیری) و پرسەکاندا زۆر بەهێزە.
 جەژن و بۆنەکان: گوندنشینانی چین بە پەرۆشەوە پێشوازی لە جەژنە نەریتییەکان دەکەن. گرنگترینیان جەژنی بەهار (ساڵی نوێی چینی)یە کە کاتی کۆبوونەوەی خێزانەکانە. جەژنەکانی تری وەک جەژنی فانۆس، جەژنی گڵکۆ پاککردنەوە و جەژنی مانگ، هەریەکەیان رێوڕەسم و خواردنی تایبەت بە خۆیان هەیە و رۆڵێکی گرنگیان لە بەهێزکردنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا هەیە.
 جلوبەرگی فۆلکلۆری: جلوبەرگی نەریتی چینی کە بە (هانفو) ناسراوە، لەم ساڵانەی دواییدا لەلایەن گەنجانەوە زیندوو دەکرێتەوە و حکومەت هانی ئەم دیاردەیە دەدات بۆ پاراستنی کەلتوری دێرین. رۆژی سێی مانگی ئازاری هەموو ساڵێک وەک رۆژێکی تایبەت بۆ پۆشینی ئەم جلوبەرگانە دیاریکراوە و فێستیڤاڵی تایبەتی بۆ ساز دەکرێت.
 کاریگەرییەکانی مۆدێرنیتە و بەشاریبوون و کۆچی گەنجان: یەکێک لە گەورەترین گۆڕانکارییەکان، کۆچی بە لێشاوی گەنجانە لە گوندەکانەوە بۆ شارە گەورەکان بە مەبەستی کارکردن. ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی زۆربەی دانیشتووانی گوندەکان لە منداڵان و بەساڵاچووان پێکبێن. ئەم دیاردەیە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر هێزی کاری کشتوکاڵی، پەیوەندییە خێزانییەکان و گواستنەوەی نەریتەکان بۆ نەوەی نوێ هەبووە. 
گۆڕانی شێوازی ژیان: هاتنە ناوەوەی تەکنۆلۆژیا، ئینتەرنێت و ئامێرە مۆدێرنەکان شێوازی ژیانی گوندنشینەکانی گۆڕیوە. ئەمەش لە لایەکەوە ئاسانکاری بۆ ژیانیان دەکات، بەڵام لە لایەکی دیکەوە دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر هەندێک پیشەی دەستی و نەریتیی کۆن. 
ئاڵنگارییە ئابوورییەکان: هەرچەندە حکومەت هەوڵی زۆری داوە بۆ گەشەپێدانی گوندەکان و کەمکردنەوەی جیاوازیی نێوان شار و گوند، بەڵام هێشتا داهاتی گوندنشینان بە شێوەیەکی گشتی کەمترە لە داهاتی شارنشینەکان. بە کورتی، کەلتوری گوندنشینی لە چین وێنەیەکی رەنگاوڕەنگی کۆن و نوێیە. لە کاتێکدا رووبەڕووی کاریگەرییە قووڵەکانی بەجیهانیبوون و بەشاریبوون دەبێتەوە، هێشتا ریشەیەکی پتەوی لە مێژوو و نەریتدا داکوتاوە کە لە پەیوەندییە خێزانی و کۆمەڵایەتییەکان و جەژن و بۆنەکاندا بە زیندوویی ماوەتەوە.
لە کاتێکدا کە رووبەڕووی کاریگەرییە قووڵەکانی بەجیهانیبوون و بەشاریبوون دەبێتەوە، هێشتا ریشەیەکی پتەوی لە مێژوو و نەریتدا داکوتاوە، کە لە پەیوەندییە خێزانی و کۆمەڵایەتییەکان و جەژن و بۆنەکاندا بە زیندوویی ماوەتەوە. 
فەرهەنگی مامەڵەکردن لەگەڵ مردن و مەراسیمەکانی
 چین تێکەڵەیەکی ئاڵۆزە لە دابونەریتی کۆن، فەلسەفەی کۆنفۆشیۆسی، باوەڕە ئایینییەکانی وەک بودیزم و تائۆیزم، لەگەڵ کاریگەرییەکانی حکومەتی کۆمۆنیستی و ژیانی مۆدێرن. روانگەی فەرهەنگی چینی بۆ مردن: مردن تەنها کۆتایی ژیان نییە، بەڵکو گواستنەوەیە بۆ جیهانێکی تر، یان ژیانی دوای مردن.
 رێزگرتن و یادکردنەوەی باوکوباپیران بەشێکی سەرەکیی ئەم فەرهەنگەیە، چونکە باوەڕ وایە کە رۆحی کۆچکردووان دەتوانێت کاریگەریی لەسەر چارەنووسی زیندووەکان هەبێت، جا بە باش بێت، یان بە خراپ. بۆیە ئەنجامدانی رێوڕەسمی ناشتنی گونجاو زۆر گرنگە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە رۆحی مردووەکە بە ئارامی دەمێنێتەوە و دەبێتە پارێزەری بنەماڵەکەی.
مەراسیمەکانی مردن و ناشتن
 قۆناغ و دابونەریتەکانی مەراسیمەکانی ناشتن لە چین بەپێی ناوچە، ئایین و باری کۆمەڵایەتیی خێزانەکە دەگۆڕێت، بەڵام چەندین توخم و دابونەریتی هاوبەش هەن.
 ئامادەکاریی پێش ناشتن: ئاگادارکردنەوە، دوای گیانلەدەستدانی کەسێک، خێزانەکەی دەستبەجێ ئاگاداری خزم و دۆستان دەکەنەوە. زۆرجار فانۆسی سپی بە دەرگای ماڵەکەدا هەڵدەواسرێت بۆ ئاماژەدان بە بوونی پرسە.
شەونوێژ (پرسە): خێزانی نزیکی کۆچکردوو بۆ ماوەی چەند شەوێک لەلای تەرمەکە دەمێننەوە، ئەمەش پێی دەوترێت (پارێزگاریکردن لە شەو). لەم ماوەیەدا، جلوبەرگی تایبەتی پرسە لەبەردەکەن، کە زیاتر رەنگی سپییە، چونکە سپی لە فەرهەنگی چینیدا هێمای مردن و ماتەمینییە. خزمان و دۆستان سەردان دەکەن و سەرەخۆشی دەکەن و دیاری ماتەمینی دەهێنن کە زۆرجار پارەیە لەناو زەرفی سپیدا. 
تابووت: تابووتەکە لە هۆڵی سەرەکیی ماڵەکە دادەنرێت و قاچەکانی تەرمەکە ئاراستەی دەرگاکە دەکرێت. 
لەبەردەم تابووتەکەدا مێزێکی قوربانیکردن دادەنرێت کە وێنەی کۆچکردوو، خواردن و بخووردی لەسەرە. 
رۆژی ناشتن: بۆ رێوڕەسمی ماڵئاوایی زۆرجار قەشەیەکی تائۆیی، یان راهیبێکی بودایی بانگهێشت دەکرێت بۆ ئەنجامدانی نوێژ و رێوڕەسمی ئایینی بۆ رێنوێنیکردنی رۆحی کۆچکردوو.
 رێپێوانی ناشتن: تابووتەکە لە ماڵەوە دەهێنرێتە دەرەوە و بە رێپێوانێکی ماتەمینی بەرەو گۆڕستان دەبرێت. لە رابردوودا مۆسیقای ماتەمینی لێدەدرا. 
ناشتن: بە شێوەیەکی نەریتی، ناشتن لە گۆڕدا باو بووە و شوێنی گۆڕەکە بەپێی (فێنگ شوی) (Feng Shui)  بە وریاییەوە هەڵدەبژێردرا بۆ دڵنیابوون لەوەی کە کاریگەرییەکی باشی لەسەر نەوەکانی دوای خۆی دەبێت.
گۆڕانکارییەکانی سەردەم و کاریگەرییەکانی سووتاندن لە جیاتی ناشتن: لە سەردەمی حکومەتی کۆمۆنیستیدا و بۆ پاراستنی زەوی کشتوکاڵی، سیاسەتی سووتاندنی تەرم جێگەی ناشتنی گرتووەتەوە، بەتایبەتی لە شارە گەورەکاندا. ئەمڕۆ زۆرینەی تەرمەکان دەسووتێندرێن و خۆڵەمێشەکەیان لەناو قاپێکی تایبەتدا لە گۆڕستان، پەرستگە، یان ماڵەوە دادەنرێت.
 سادەکردنەوەی مەراسیمەکان: فشاری ژیانی مۆدێرن وایکردووە ماوەی پرسە و شەونوێژ کورت بکرێتەوە و مەراسیمەکان سادەتر ببنەوە. 
دابونەریتەکانی دوای ناشتن ماوەی ماتەمینی: بە شێوەیەکی نەریتی، ماوەی ماتەمینی دەتوانێت تا سێ ساڵ بخایەنێت، بەڵام ئەمڕۆ ئەم ماوەیە زۆر کورت کراوەتەوە.
جەژنی گڵکۆ پاککردنەوە 
 ئەمە گرنگترین بۆنەیە بۆ یادکردنەوەی مردووان. لەمڕۆژەدا (کە دەکەوێتە سەرەتای مانگی نیسان)، خێزانەکان سەردانی گۆڕی ئازیزانیان دەکەن، گۆڕەکان پاک دەکەنەوە، خواردن و پارەی کاغەزی (کە پێی وایە لە جیهانی دوای مردندا بەکاردێت)، وەک قوربانی پێشکەش دەکەن و بخوورد دەسووتێنن. 
جەژنی رۆحەکان: باوەڕ وایە کە لە حەوتەمین مانگی ساڵنامەی مانگییدا، دەروازەکانی جیهانی ژێرەوە دەکرێنەوە و رۆحەکان سەردانی دنیای زیندووەکان دەکەن. خەڵک خواردن و قوربانی پێشکەش دەکەن بۆ ئەوەی رۆحەکان ئازاریان نەدەن. بەکورتی، هەرچەندە رووکەشی مەراسیمەکان بەهۆی سیاسەت و مۆدێرنێتەوە گۆڕانکاریی بەسەردا هاتووە، بەڵام جەوهەری فەرهەنگی چینی بەرامبەر مردن، کە بریتییە لە رێزگرتنی قووڵ لە باوکوباپیران و گرنگیدان بە چارەنووسی رۆحی کۆچکردوو، هێشتا بە پتەوی ماوەتەوە.
*نووسەر و رۆژنامەنووس