جینۆساید وەک پرۆژەی ستراتیژیی ״نیشتمانی- نەتەوەیی״
 تەها سلێمان
(2-1)
پوختەی بیرۆکە
ناوەرۆکی بیرۆکەی ئەم پرۆژەیە هەوڵدەدات تاوانی جینۆسایدکردنی گەلی کورد و کوردستان بە گشتی و جینۆسایدی ئەنفال بە تایبەت، تەنیا وەک رووداوێکی مێژوویی و کۆمەڵایەتی نەبینێت، بەڵکو وەک تاوان و ئەزموونێک کە پاشخانێکی «فەلسەفی، فیکری، ئابووری، کۆمەڵایەتی، کەلتوری» ئامانجداری هەیە لەڕووی ستراتیژییەوە لێی بڕوانێت کە دەتوانێت لەگەڵ روودان، یان ئەنجامدانیدا، ببێتە خاڵی وەرچەرخان و دەستپێکی بنیاتنانی ستراتیژێکی نوێی نیشتمانی و نەتەوەیی، چونکە لە بنەڕەتدا کردەوەی جینۆساید لەپێناو لەناوبردنی تەواوی تایبەتمەندییەکانی «نەتەوە، یان گروپ»ی بەئامانجگیراوە. بنەمای سەرەکیی لێکۆڵینەوە لەم بابەتە ئەوەیە کە یادەوەریی جینۆساید ئەگەر «بە بەڵگەنامەکردن، پەروەردە، دادپەروەری، دامەزراوەسازی، پاراستنی ناسنامە، میکانیزمەکانی رێگری لە جینۆساید پەیوەست بکرێت» دەتوانێت لە یادەوەرییەکی تراژیدیی تاڵەوە بگۆڕدرێت بۆ بنەمای سیاسەت و ستراتیژی داهاتوو، ئەگەر ئاوا بیر لە بابەتی جینۆساید نەکرێتەوە، ئەوکاتە تەنیا لە خولگەی یادکردنەوەیەکی رۆتینیدا بە شێوەیەکی بێئاگا لە کاریگەریی و مەترسییەکانی تاوانەکە و دووبارەبوونەوەی لە هەموو ئان و ساتێکدا دەمێنینەوە!
بۆئەوەی ناوەرۆکی بیرۆکەکەی سەرەوە بسەلمێنین؛ دەبێت بیری هەموو لایەکی بخەینەوە کۆی تاوانەکانی جینۆساید دژی گەلی کورد و کوردستان لە نموونەی «تاوانی جینۆسایدی کیمیابارانکردنی هەڵەبجە، تاوانی جینۆسایدکردنی کوردانی فەیلی، تاوانی جینۆسایدی ئەنفال، تاوانی جینۆسایدی بەرزانییەکان، تاوانی جینۆسایدکردنی شاری قەڵادزێ، تاوانی جینۆسایدکردنی شاری سەیدسادق، تاوانی جینۆسایدی گوندی سوریا، تاوانی جینۆسایدی ئەشکەوتی دەکان، تاوانی جینۆسایدی ئۆردوگای زێوێ، تاوانی جینۆسایدکردنی ئێزدییەکان» بەپێی «دەیان بەڵگەنامەی رەسمی، چاوپێکەوتن لەگەڵ هەزاران رزگاربوو، رووخاندنی هەزاران گوند، بە قەرەبرووتکردنی ژینگە، گۆڕە بەکۆمەڵەکان، بڕیار و  دۆکیۆمێنتەکانی دادگا و پاشان پشتبەستن بە یاسا و رێسا نێودەوڵەتییەکان «ئەوەی ئەنجامدراوە جینۆساید بووە، ئەمە یارمەتیمان دەدات ئەوەندەی بە دوای کردنی تاوانەکە وەک ستراتیژی «نیشتمانی- نەتەوەیی» و بنیاتنانەوە لە دوای تاوانەکە بین، ئەوەندە نەکەوینە ژێر کاریگەریی سۆزی یادکردنەوە و بیرکردنەوەی موجەڕەد کە ئەمەی دووەم نامانگەیەنێتە هیچ دەریچەیەکی ئەرێنی.
روونتر ئەم دیدگایە لەسەر ئەو بنەمایە دەوەستێت کە «لەبیرنەکردنی جینۆساید» بە تەنیا بەس نییە، بەڵکو پێویستە بکرێتە بنەمای ستراتیژیکی «نیشتمانی - نەتەوەیی» کە بتوانێت «مرۆڤ، ناسنامە، خاک، بیرەوەری و داهاتووی بپارێزێت.»
پرسیاری سەرەکی
گەلان و نەتەوەکانی دنیا، ئەگەر نەڵێین هەمووان، زۆربەیان بەردەوام بیر لە خوێندنەوەی بنکۆڵکاری لە پرسە سەرەکییەکانیان وەک پرسێکی ستراتیژی دەکەنەوە، ئایا تاوانی جینۆساید لە کوردستان بە تێکڕایی بووەتە بابەتی خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە و کارکردن لەسەری بۆئەوەی ببێتە بابەتێکی ستراتیژی نیشتمانی و نەتەوەییمان؟ بۆچی لای گەلانی جینۆسایدکراو؛ تاوانەکە لە دژیان دەبێتە پرۆژەی بنیاتنانەوە و پارێزگاری لە شوناس و کەلتور و هێزی مانەوە؛ کەچی لای ئێمە تەنیا لە چوارچێوەی بابەتێکی راگوزەردا مامەڵەی لەگەڵ کراوە و دەکرێ؟ چی بکەین بۆئەوەی قۆناغی مامەڵەکردنی راگوزەرییانە لەگەڵ تاوانەکانی جینۆساید جێبهێڵین و بیکەینە پرۆژەی بنیاتنانەوە؟ ئایا لێکۆڵینەوەی بەراوردکاری لەنێوان تاوانەکانی جینۆسایدی دنیا و گەلی کوردستان و هەڵاوێردکردنی ئەزموونەکانی هەردوولا، بە ئەرێنی و نەرێنی دەمانگەیەنێتە دەریچەی دنیابینییەکی بابەتی و تێپەڕاندنی رابردوو، هەروەها هەنگاونان بۆ داهاتوو؟ نەبوونی دامەزراوەیەکی نیشتمانی بۆ  پرسەکانی جینۆساید و ئەنفال و  کۆنەکردنەوەی هەموو هەوڵەکان لە دامەزراوەیەکی وادا، چ کاریگەرییەک لەسەر کاڵبوونەوەی تاوانەکان و خولانەوە لە بازنەی خوێندنەوەی راگوزەرییانەدا دەگێڕێ؟ بۆچی ناتوانین دامەزراوەیەکی نیشتمانیمان هەبێ و هۆکارەکانی بۆچی دەگەڕێنەوە؟ ئەگەر پێمان وابێ حزب و سیاسەت لە باشووری کوردستان لە هەندێک باردا رۆڵی نەرێنی لە جوڵاندنی دۆسێی جینۆساید و ئەنفال وەک بابەتێکی «نیشتمانی - نەتەوەیی» گێڕابێ، ئەی رۆڵی بژاردەی رووناکبیران لەم پرسەدا چییە و هۆکارەکانی کەمتر خۆ لە قەرەدانی بۆچی دەگەڕێتەوە؟ چۆن جینۆساید و ئەنفال بکەینە پرۆژەیەکی ستراتیژی و کاری لەسەر بکەین؟
ئەمانە لەناو یەکدا هەم پرسیار و هەمیش وەڵامن؛ پرسیارن بۆ حکومڕانی وڵاتێک کە جینۆساید کراوە و مەترسی دووبارەبوونەوەی جینۆسایدی لەسەرە و لە هەمانکاتدا پرسیارن بۆ هەموو دامەزراوەیەکی توێژینەوە، هەروەها بۆ هەموو تاکێکی کۆمەڵگە. وەڵامیشن بۆ تێکشکاندنی دیوارەکانی بەردەم رۆچوون و ناسینی تاوانەکە و تێپەڕاندنی دەستەواژەی «چیمان بەسەرهات» و گۆڕینی بۆ «پێویستە لە دوای روودانی تاوان چی بکەین؟»، لەبەرئەوە لە بنەڕەتدا هێنانەپێشەوەی ئەم پرسیارانە و کردنیان بە بەشێک لە رەگەزی سەرەکیی باس و بابەتەکە بۆئەوەیە لە رێگەیانەوە لەوە تێبگەین «ئێمە لە بەرامبەر تاوانەکانی جینۆساید و کاریگەری و لێکەوتەکانیان و ئەرکی ئایندەمان لە کوێداین؟».
وردە وردە و لە درێژەی باباتەکەدا؛ لە چوارچێوەی خستنەڕووی بیرۆکە و بۆچوونەکانماندا بەشێک لە وەڵامی ئەو پرسیارانە دێنە بەردەمت و دروستترین رێگەش دەوڵەمەندکردنیانە لەڕێگەی گفتوگۆوە، بۆئەوەی دەریچە راستەکەی مامەڵەکردن بدۆزینەوە.  
دووبارەبوونەوەی دەستەواژەی سەرەکی
لە دووتوێی ئەم نووسینەدا کۆمەڵێک دەستەواژە بەردەوام دێنە بەردەمت، یان دووبارە دەبنەوە وەک «جینۆساید، تاوان، ئەنفال، ستراتیژیی نیشتمانی، ستراتیژیی نەتەوەیی، ناسنامە، بیرەوەریی، کەلتور، پاراستن، دادپەروەری، پەروەردە، ژینگە، کۆمەڵایەتی، بنیاتنانەوە، رێگری لە جینۆساید و زۆری تر؛ ئەمە لە بێئاگایی نییە، بەڵکو سروشتی بابەتەکە « جینۆساید وەک پرۆژەی ستراتیژیی نیشتمانی - نەتەوەیی» ئەوەمان لێدەخوازێ، یان کرۆکی بیرۆکەکە لەسەر ئەو بابەتانە راوەستاوە، یاخود رادەوەستێ.
چوارچێوەی کێشەکە 
مێژووی هەموو نەتەوەکان تەنیا کۆمەڵە رووداوێک نییە کە لە رابردوودا روویانداوە، بەڵکو ئەزموونێکە کە دەتوانێت شێوەی بیرکردنەوەی کۆمەڵگە بە سوودوەرگرتن لە رابردوو لە ئێستا و داهاتوو دیاریبکات، بۆ نەتەوەی کورد، جینۆساید یەکێکە لە قووڵترین ئەزموونە مێژوویی و مرۆییەکان کە تەنیا ژیانی ژمارەیەکی زۆر لە هاووڵاتییەکانی نەگۆڕی، بەڵکو «شوێن، خێزان، ئابووری، کەلتور، بیرەوەری و پەیوەندیی کۆمەڵایەتی، کۆمەڵێک ناوچەی کوردستانی و کوردنشینیشی بە شێوەیەکی ترسناک خستووەتەوە بەردەم مەترسییەوە» و تەنانەت دیموگرافیای بەسەر یەکدا تێکشکاندووە.
لەبەرئەوە پرسیاری سەرەکیی ئەم نووسینە تەنیا ئەوە نییە کە «جینۆساید چی بوو؟»؛ بەڵکو ئەوەیە کە «لە جینۆسایدەوە چی بزانین و دەبێت چی فێربین و چۆن ئەو زانین و فێربوونە بکەینە بنەمای ستراتیژێکی نوێ بۆ بنیاتنانەوەی داهاتوو؟» ئەم گۆڕانکارییە لە شێواز و ناوەرۆکی پرسیاردا گرنگترین جیاوازیی نێوان خوێندنەوەی مێژوویی جینۆساید و خوێندنەوەی ستراتیژیی جینۆسایدە؛ کە ئەگەر ئەم پرسیارە بە سادەیی بەسەرماندا تێپەڕبێت، باجەکەی مانەوەیە لەبەردەم چەندبارەبوونەوەی جینۆسایدکردندا. هەروەک مێژووی دوور و نزیکمان ئەم راستییە تاڵەی هێناوەتە بەردەممان نەک تەنیا لەسەر ئاستی باشووری کوردستان، بەڵکو لەسەر ئاستی باشوور و باکوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوای کوردستان، بەردەوام لەبەردەم هەڕەشە و پەلاماری جینۆسایدکردندا بووین. 
  باوەڕی قووڵمان لەسەر ئەوە رادەوەستێ کە پێویستمان بە خوێندنەوەی ستراتیژی و پلانی ستراتیژییە بۆ جینۆسایدکردنمان؛ نەک تەنیا بینینی وەک رووداوێکی مێژوویی و یەکێک لە یادەوەرییە تاڵ و ئازاربەخشەکان. 
کێشەی سەرەکی
کێشەی سەرەکیی ئەوەیە کە تاوانی جینۆساید زۆرجار لە چوارچێوەی «یادەوەری، مەراسیم و باسکردنی رووداوێکی مێژوویی مامەڵەی لەگەڵ دەکرێت»؛ لە کاتێکدا ئەزموونی جینۆساید دەتوانێت سەرچاوەیەکی گرنگی دانانی ستراتیژی بەرەنگاری و مانەوە و بەردەوامبوون بێت، ئەگەر جینۆساید تەنیا وەک تاوانێک لە رابردوو ببینرێت، کۆمەڵگە بەردەوام دەبێت لە بیرکردنەوەی «چیمان بەسەردا هات؟»، بەڵام خوێندنەوەی قووڵی ستراتیژی پرسیارێکی شێلگێرانە زیاد دەکات: «دەبێت چی بگۆڕین تا رێگری لە دووبارەبوونەوەی تاوانی جینۆساید بکەین؟»
لێرەدا دەتوانین نموونەیەکی گرنگ بێنینەوە وەک لە لێکۆڵینەوەکانی Human Rights Watch ئەوە روون دەکەنەوە کە تاوانی جینۆسایدی ئەنفال تەنیا زنجیرەیەک هێرشی سەربازیی نەبوو، بەڵکو بەشێک بوو لە پرۆسەیەکی رێکخراو کە دامەزراوە «سەربازی، ئەمنی و مەدەنییەکانی دەوڵەت» تێیدا بەکارهێنران بە ئامانجی قڕکردن «کۆمەڵکوژی»؛ ئەم خاڵە یاخود ئاماژەیە بۆ خوێندنەوەی پرسی ستراتیژی گرنگە، چونکە روونی دەکاتەوە کە جینۆساید دەتوانێت لەلایەن کۆمەڵێک دامەزراوەی دەوڵەت و بە میکانیزمی جیاجیا جێبەجێبکرێت؛ لەبەرئەوەش رێگریلێکردنی پێویستی بە دامەزراوە و میکانیزم و رێوشوێنی پاراستنی بەهێز هەیە، نەک لاواز.
پرسیاری تر
چۆن دەتوانرێت ئەزموونی جینۆساید بگۆڕدرێت بۆ بنەمای ستراتیژییەکی نوێی نیشتمانی و نەتەوەیی بۆ پاراستنی مرۆڤ، ناسنامە، خاک و داهاتوو؟ جینۆساید چ پەیام و وانەیەکی ستراتیژی بۆ داهاتوو هەڵدەگرێت؟ کام لایەنەکانی جینۆساید پەیوەندییان بە ناسنامە، خاک و بوونی نەتەوەییەوە هەیە؟ چۆن یادەوەریی جینۆساید دەتوانێت لە یادەوەرییەکی مێژوویی بگۆڕدرێت بۆ ستراتیژ و سیاسەتی نیشتمانی و نەتەوەیی؟ چ دامەزراوە و یاسایەک پێویستن بۆ پاراستنی بیرەوەری و بەڵگەکانی جینۆساید؟ چۆن پەروەردە دەتوانێت رۆڵی لە رێگری لە دووبارەبوونەوەی جینۆسایددا هەبێت؟ چۆن دەتوانرێت دادپەروەری و بەڵگەنامەکردن ببنە بەشێک لە ستراتیژیی نیشتمانی و نەتەوەیی؟ چۆن ئەم ستراتیژە دەتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ پاراستنی داهاتووی کۆمەڵگە؟
گریمانەی سەرەکی
ئەگەر ئەزموونی جینۆساید لە چوارچێوەی تەنیا مێژووییەوە بۆ چوارچێوەیەکی ستراتیژیی نیشتمانی بگوازرێتەوە، ئەوا دەتوانێت ببێتە بنەمای دروستکردنی سیاسەت و دامەزراوەیەک کە ئامانجی پاراستنی «مرۆڤ، ناسنامە، خاک، بیرەوەری» و داهاتوو بێت، ئەگەر وانەکەین، ئەوا بگەینە ئامانجە گشتییەکانمان لەڕووی ستراتیژییەوە، کە ئەمەی خوارەوە ناوەرۆکەکەین «دروستکردنی چوارچێوەیەکی تیۆری و ستراتیژی بۆ ئەوەی جینۆساید ببێتە خاڵی دەستپێک بۆ بنیاتنانی ستراتیژێکی نوێی نیشتمانی و نەتەوەیی» و لە هەمانکاتدا تووشی کورتهێنان دەبین لە ئامانجە تایبەتەکانمان وەک « لێکدانەوەی جینۆساید لە روانگەی مێژوویی و یاسایی، دەستنیشانکردنی وانە ستراتیژییەکانی جینۆسایدی ئەنفال، پەیوەستکردنی یادەوەریی جینۆساید بە سیاسەتی نیشتمانی، پێشنیازکردنی میکانیزمی پاراستنی بەڵگە و بیرەوەری، پەرەپێدانی رۆڵی پەروەردە و توێژینەوە، پێشنیازکردنی چوارچێوەیەکی دامەزراوەیی بۆ پاراستنی یادەوەری و رێگری، گۆڕینی ئەزموونی جینۆساید بۆ فێربوونێکی درێژخایەن بۆ داهاتوو».
چۆن توێژینەوە بکەین؟
بۆئەوەی بتوانین توێژینەوە بکەین و بگەینە دەرئەنجامی باش و داڕشتنی ستراتیژی نیشتمانی و نەتەوەیی تۆکمە، پێویستە تیکڕای ئەم بابەت و لایەنانە سەنتەری سەرەکیی کارکردنمان بێت  «بەڵگەنامە و راپۆرتە مێژووییەکان، بەڵگەکانی یاسای نێودەوڵەتی، راپۆرتەکانی دامەزراوە مرۆییەکان، شایەتی زیندووان و رزگاربووان، توێژینەوە ئەکادیمییەکان، لێکۆڵینەوەکانی جینۆساید». کەواتە ئەگەر دەستمان نەگاتە ئەو کەرەستانە ناتوانین لە رێگەی توێژینەوەی وردەوە بگەینە ئەنجامی باش بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ تاوانی جینۆساید وەک پرسێکی ستراتیژیی؛ ئەمەش بەردەوام دەمانگەڕێنێتەوە بۆ خاڵی سەرەتا و مەترسی دووبارەبوونەوەی جینۆساید، نەک دەستپیکی کارکردن لەناو رەهەند و کاریگەرییەکانی تاوانەکە لە روانگەی ستراتیژیی و هەوڵدان و هەنگاونان بۆ بنیاتنانەوە!
چۆن ئەدەبیاتی ستراتیژیی دروست بکەین؟
چۆن جینۆساید؛ لە رووداوی مێژووییەوە بۆ پرسی ستراتیژی بگوێزینەوە؟ کورد ئەزموون و نموونەی زۆری تاوانی جینۆسایدکردنی لەبەردەستە لە کۆن و نوێدا « تاوانی جینۆسایدی کیمیابارانکردنی هەڵەبجە، تاوانی جینۆسایدکردنی کوردانی فەیلی، تاوانی جینۆسایدی ئەنفال، تاوانی جینۆسایدی بەرزانییەکان، تاوانی جینۆسایدکردنی شاری قەڵادزێ، تاوانی جینۆسایدکردنی شاری سەیدسادق، تاوانی جینۆسایدی گوندی سۆریا، تاوانی جینۆسایدی ئەشکەوتی دەکان، تاوانی جینۆسایدی ئۆردگای زێوێ، تاوانی جینۆسایدکردنی ئێزدییەکان».. ئەمە تەنیا لە باشووری کوردستان، بێگومان لە باکوور و رۆژهەڵات و رۆژئاوای کوردستان چەندین وێستگەی تری تاوانی جینۆسایدکردنی گەل و نیشتمانەکەمان لەبەردەستە.
لیرەدا دەتوانین نموونەی تاوانی جینۆسایدی ئەنفال بێنینەوە «ئەنفال لە ساڵی 1988دا لە باشووری کوردستان و لەلایان دەوڵەتی عێراق بە شێوەیەکی رێکخراو جێبەجێکرا. بەپێی لێکۆڵینەوەکان و سەرچاوە و شایەتحاڵەکان تاوانەکە  لە ناوەڕاستی شوباتی 1988  دەستیپێکرد و تا سەرەتای ئەیلولی هەمان ساڵ بەردەوام بوو». بەپێی گرنگترین و دیارترین راپۆرتی رێکخراوی « Human Rights Watch «، پەلامارەکانی تاوانی جینۆسایدی ئەنفال تەنیا لە هێرشی سەربازی پێکنەهاتبوو، بەڵکو «کوشتنی بەکۆمەڵ، بێسەروشوێنکردنی خەڵکی مەدەنی، بەکارهێنانی چەکی کیمیایی، وێرانکردنی گوندەکان، دەستبەسەرکردن، ئاوارەکردن و تێکدانی بنەمای ئابووریی گوندنشینی، سووتاندن و تیکدانی ژینگە، سڕینەوەی کەلتور»یان لەخۆگرتبوو.
لەبەرئەوە لە لێکدانەوەی ستراتیژیی تاوانی جینۆسایددا ئەمە خاڵێکی گرنگە، چونکە جینۆساید تەنیا «کوشتن» نییە؛ بەڵکو پەیوەندی بە نیاز و ئامانجی لەناوبردنی گروپ و سیستمی کردارەکان و جوڵەی ژیانکردنەوە هەیە و هەروەک لەکۆی تاوانەکانی جینۆساید دژی گەلی کورد و کوردستان، هەرجارە و شارێک، یان ناوچەیەک بەتەواوی کراوەتە ئامانجی لەناوبردن بە هەموو پێداویستییە ژیانی و ژیارییەکانیەوە.
کەواتە گرنگە بپرسین» چۆن ئەدەبیاتی ستراتیژی دروست بکەین»؟ ئەدەبیاتێک بتوانێ، یان هێزی ئەوەی هەبێ رووبەڕووی کاریگەرییەکانی جینۆساید بێتەوە، نەک ئەدەبیاتێک تەنیا لە خولگەی پاڕانەوە و بەزەییدا خۆی خاڵی بکاتەوە، چونکە ئەمەی کۆتایی هیچ ئەنجامێکی نییە و نزیکمان ناکاتەوە لەبەرەنگاربوونەوەی جینۆساید و مەترسییەکانی دووبارەبوونەوەی!.
 
(2-2)
لە یادەوەریی جینۆسایدەوە بۆ  ستراتیژ؟ 
بیرەوەریی تاوانی جینۆساید بۆ هەر گەل و نەتەوە و گروپێک، ئەگەر تەنیا لە سنووری یادکردنەوەدا بمێنێتەوە، توانای بۆ گۆڕینی داهاتوو سنووردار دەبێت، بەڵام ئەگەر بیرەوەری بکرێتە سەرچاوەی سیاسەت و بگۆڕدرێ بۆ «ستراتیژ»؛ ئەوکاتە دەتوانرێ لەسەر کۆمەڵێک بنەما و کۆلکەی هاوبەش «سیاسەت و ستراتیژ» ببنە تەواوکەری یەکتر و رەنگڕێژی نیشتمانسازی و نەتەوەسازی و ئایندەسازی بکەن.
لێرەوە گرنگە لە بەرامبەر تاوانی جینۆسایددا بپرسین: چی روویدا؟ واتا ناسینی پاشخانی رووداوەکە و بەڵگەکان، بۆچی روویدا؟ گرنگیی لێکدانەوەی هۆکارە «سیاسی، ئایدیۆلۆژی، دامەزراوەیی، ستراتیژییەکان» چی لێ فێردەبین؟ دەستنیشانکردنی لاوازییەکان و ئەزموون و وانەکانی پاراستن، چۆن داهاتوو دەپارێزین؟ دروستکردنی یاسا، دامەزراوە، پەروەردە و سیاسەت و ستراتیژی رێگریی لە دووبارەبوونەوەی تاوانەکە، کاتێک ئەو پرسیار و لێکدانەوەیەمان کرد، دەگەینە رێگە  تەندروستەکەی مامەڵەکردنی ستراتیژییانە «یادەوەری، فێربوون، سیاسەت، دامەزراوە، پاراستن».
ستراتیژی «نیشتمانی – نەتەوەیی» 
بۆ جینۆساید و رووبەڕووبوونەوەی
بیرۆکەی ستراتیژی پێشنیازکراو دەتوانێت لەسەر کۆمەڵێک پایەی گرنگی «نیشتمانی -نەتەوەیی» دابمەزرێت، بە خوێندنەوە و لێکدانەوەیەکی تر هەر بیرۆکە و پرۆژەیەکی ستراتیژی بۆ نەتەوە و گروپێکی جینۆسایدکراو، لە دەرەوەی بنەماکانی پرسە نیشتمانی و نەتەوەییەکاندا بێت، لە نیوەی رێگە تێکدەشکێ و ناتوانێ رێگری لە دووبارەبوونەوەی تاوانەکە بکات.
بۆیە لە هەموو شتێک گرنگتر لە داڕشتنی ستراتیژی « نیشتمانی – نەتەوەیی»دا بۆ جینۆساید و رووبەڕووبوونەوەی کاکڵەکەی «پاراستنی مرۆڤ، پاراستنی ناسنامە، پاراستنی خاک و شوێن، پاراستنی مرۆڤ، بەڵگەنامەکردن و ئەرشیفسازی، پەروەردە، دادپەروەری، دیپلۆماسی، رێگری لە دووبارەبوونەوە» بن.
ئەگەر بشمانەوێت هەریەک لەوانەی سەرەوە روونتر بکەینەوە «مرۆڤ، دەبێتە ناوەندیی ستراتیژی و ئامانجی سەرەکی ئەوەیە هیچ سیاسەتێک نەبێت کە مافی مرۆڤ بکاتە شتێکی لاوەکی. پاراستنی ناسنامە، زمان؛ کەلتور، مێژوو و بیرەوەری بەشێکن لە ئاسایشی نەتەوەیی، ئەگەر ناسنامە لاواز بکرێت، توانای کۆمەڵگە بۆ پاراستنی خۆشی لاواز دەبێت. وێرانکردنی گوندەکان لە تاوانەکانی جینۆسایددا؛ تەنیا لەناوبردنی خانوو نەبوو، بەڵکو تێکدانی پەیوەندیی مرۆڤ و شوێن بوو، بۆ نموونە وێرانکردنی نزیکەی 5000 گوند و تێکدانی بنەماکانی ژیانی گوندنشینی هیچ گفتوگۆیەک لەم بارەوە هەڵناگرن. بەڵگەنامەکردن و ئەرشیفسازی؛ هیچ ستراتیژێک بۆ رێگری لە جینۆساید ناتوانێت بەبێ بەڵگەی بەهێز کار بکات، پەروەردە؛ خوێندنی جینۆساید نابێت تەنیا بۆ یادکردنەوەی رۆژێک بێت، دەبێت ببێتە پەروەردەی مافی مرۆڤ، رێگری لە جینۆساید و پەرەپێدانی کەلتوری هاوبەشی، دادپەروەری پێویستە لە تۆمارکردنی رووداوەکانەوە بگاتە ناساندنی قوربانیان، بەرپرسیارکردنی تاوانباران و پاراستنی بەڵگەکان. ناسینەوەی جینۆساید لە ئاستی نێودەوڵەتیدا دەتوانێت بەشێک بێت لە دیپلۆماسیی نیشتمانی و نەتەوەیی و مرۆیی. ناساندنی جینۆساید تەنیا بەس نییە؛ ماددەی یەکەمی رێککەوتننامەی رێگری لە تاوانی جینۆساید بە روونی پابەندیی دەوڵەتەکان بە رێگری و سزا‌دانی جینۆساید دەستنیشان دەکات، گرنگە بزانرێت چۆن ئەمە بخرێتەگەڕ.
دامەزراوە بۆ جێبەجێکردنی ستراتیژ
بۆ ئەوەی ستراتیژ تەنیا تیۆری نەبێت و بچێتە بواری کردارییەوە، پێویستە بە دامەزراوەیی بکرێت» دامەزراوەی نیشتمانیی جینۆساید. ئێمە دەمێکە و لە رێگەی نووسین و لێکۆڵینەوە بەشداریمان لە کۆنفرانس و  کۆبوونەوە و سیمینار و تا ئاستی چاوپێکەوتن و دیدارەکانمان؛ جەختمان لە دامەزراوەی نیشتمانیی جینۆساید کردووەتەوە و باوەڕمان وایە تا نەبینە خاوەنی دامەزراوەیەکی ئاوا، قسەکردنمان تەنیا دەبێتە «گێڕانەوەی یادەوەرییەکی رووت» کە هیچ کاریگەرییەک دروست ناکات!
ئەرکی سەرەکی ئەم دامەزراوەیە بریتی دەبێت لەمانەی خوارەوە «بەڵگەنامە و ئەرشیفکردن، توێژینەوە، دروستکردنی تۆڕی پەیوەندیی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی، پاراستنی شوێن و شوێنەوارەکانی جینۆساید، دروستکردنی ئەرشیفی نیشتمانیی جینۆساید، کۆکردنەوەی بەڵگەنامە رەسمییەکان، وێنە و ڤیدیۆ، کۆکردنەوەی گەواهیی شایەتحاڵەکان، کۆکردنەوەی نەخشەی تایبەت بە تاوانەکانی جینۆساید، کۆکردنەوەی بەڵگەی پزیشکی، کۆکردنەوەی زانیاریی لەسەر گۆڕەبەکۆمەڵەکان، دروستکردنی ناوەندی نیشتمانی بۆ توێژینەوەی جینۆساید، پرۆگرامی نیشتمانی پەروەردەیی تایبەت بە جینۆساید، ناوەندی نیشتمانیی توێژینەوەی جینۆساید بۆ بەرهەمهێنانی زانستی، پەیوەندیی زانکۆیی و پەرەپێدانی توێژینەوە، ئەمانە و دەیان بابەتی دیکە دەکرێت لە دامەزراوەکەدا جێبیان بکرێنەوە و شێلگیرانە کاریان لەسەر بکرێت.
میکانیزمی کارکردن
دەتوانرێ میکانیزمی گونجاو بۆ کارکردن لە دامەزراوەی نیشتمانیی جینۆساید وەک ناوەند دەستنیشان بکرێ، دیارترینیان ئەزموونی جینۆساید بۆ پاراستنی داهاتوو، جینۆساید و راستییەکانی بەڵگەدار بکرێت، یادەوەری بکرێتە بەشێک لە هۆشیاریی نیشتمانی، هۆکار و پاڵنەر و میکانیزمەکانی جێبەجێکردنی جینۆساید، یاسا و دامەزراوەی پاراستن دروستبکرێت، میکانیزمی زوو ئاگادارکردنەوە و پاراستن پەرەی پێبدرێت، ئەزموونی رابردوو بکرێتە بنەمای بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی بەهێزتر « ئەمانە و دەتوانرێت سوود لە بانکی زانیاری میکانیزمی کارکردن و پەرەپێدانی تواناکان لەم بوار و ئاستەدا وەربگیرێ.
ئەنجام
تاوانی جینۆساید نابێت تەنیا بە «ژمارەی قوربانی، گۆڕی بەکۆمەڵ، گوندە وێرانکراوەکان، رۆژەکانی یادەوەری» بناسرێت؛ ئەگەر جینۆساید بە شێوەیەکی ستراتیژی بخوێندرێتەوە و توێژینەوەی لەسەر بکرێت، دەتوانێت ببێتە یەکێک لە گرنگترین سەرچاوەکانی  نیشتمانسازی لەپێناو بنیاتنانەوەدا، بێگومان هیچ نەتەوە و گرووپێک ئارەزووی ئەوەی نییە جینۆساید بکرێ، بەڵام کاتێک رووبەڕووی تاوانی جینۆساید دەکرێتەوە؛ گرنگترین شت بۆ ئەو پێویستە بیرکردنەوە بێت لەوەی چۆن مامەڵەی لەگەڵدا بکات؟
بۆ گەل و نەتەوەیەکی جینۆسایدکراوی وەک کورد و کوردستان؛ بنەمای ئەم بیرکردنەوەیە ئەوەیە: جینۆساید دەبێت لە یادەوەریی تاوانەوە بگوازرێتەوە بۆ سیستمی پاراستنی داهاتوو.
ئەم گواستنەوەیە پێویستی بە تێگەیشتنێکی قووڵ و نوێ هەیە لە ناسنامە، مافی مرۆڤ، پەروەردە، دادپەروەری، بەڵگەنامەکردن، دامەزراوەسازی و ئاسایشی نیشتمانی و نەتەوەیی، لەم روانگەیەوە، ستراتیژیی نوێی نیشتمانی و نەتەوەیی، نابێت تەنیا ستراتیژیی بەرگریی بێت، بەڵکو دەبێت ستراتیژی پاراستنی بوون بێت وەک پاراستنی مرۆڤ، زمان، کەلتور، بیرەوەری، خاک، بەڵگە و ماف.
ئامانجی کۆتایی لە بیرۆکەی دامەزراوەی نیشتمانیی جینۆساید بۆ جینۆساید وەک پرۆژەی ستراتیژیی - نیشتمانی - نەتەوەیی ئەوەیە کە گەلی کورد و کوردستان ناچار نەکرێت دووبارە لەناو کاریگەرییەکانی تاوانی جینۆسایددا بژی؛ بەڵکو بتوانێت لە ئەزموونی تاوانەکانی رابردووەوە توانای پاراستنی داهاتووی خۆی بە دەستبهێنێت.
سەرچاوەکان: 
- محەمەد حەمەساڵەح تۆفیق، جینۆساید لە عێراقدا، پەلاماری ئەنفال بۆ سەر كورد، چاپی سێیەم، سلێمانی.
- الحقوقی بهزاد علی ادم، اشراف واعداد، اڵانفال، قرار محكمە، «چاپی یەکەم»، 2014.
- دكتۆر مارف عومەر گوڵ، جینۆسایدی گەلی كورد، چاپی پێنجەم، هەولێر، 2010.
- دەرسیم دیبەگەیی، ئینیسكلۆپیدیای تاوانەكانی ئەنفال و كوردۆسایدكردنی گەلی باشووری كوردستان، 2010.
-تەها سلێمان، گفتوگۆ لەگەڵ دکتۆر ئاریان رەئووف «جینۆسایدی نەرم، شووناس، بڕیاری 688»، کتێب، 2026، چاپی سلێمانی
-گۆڤاری جینۆساید، ژمارە «3» ساڵی 2016 «دۆسییەی بابەتەکانی کۆنفرانسی جینۆساید و ئەنفال» گەرمیان، کەلار 2015
- گفتوگۆی کراوە: رەهەند و کاریگەرییەکانی جینۆساید و ئەنفال «پڕۆژەیەک بۆ بنیادنانەوە «تەها سلێمان 2026»چاپ نەکراوە «
- مركز المعلومات، نڤام روما الاساسی للمحكمە الجنائیە الدولیە المعتمد فی روما فی 17تموز/ یولیه 1998، انترنیت.
-بەڵگەنامەی رێگریکردن لەتاوانی جینۆساید «ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکان 1948»
- ئەرشیفی تایبەت: بەڵگەنامەكانی دۆسیەی تاوانی ئەنفال، لە دادگای باڵای تاوانەكانی عێراق، «43» فایل 2006 بۆ كۆتایی 2007.
- لێكۆڵینەوەیەك بە زمانی عەرەبی کاریگەریی ئابووری جینۆساید و ئەنفال»وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوانی هەرێمی كوردستان- دەستنووس».
- گفتوگۆ لەگەڵ کۆمەڵێک پسپۆڕ و شارەزای تایبەت لە بواری جینۆساید و ئەنفالدا.

پەراوێزێکی کورت: 
جگە لە سەرچاوەکان لە نووسین و ئامادەکردنی ئەم بابەتەدا سوودی زۆرم لە ئەزموونی نووسین و کارکردنی تایبەتی خۆم لە «دۆسییەی جینۆساید و ئەنفال»دا و بەشداریم لە کۆنگرەو کۆنفرانسە ناوخۆیی و هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان وەرگرتووە.