د. ئیسماعیل عوسمان 
م.ی. ئیمان لوقمان  
1-2

پێشەكی
ئەمڕۆ رووبەرێكی فراوان بۆ تیۆرە زمانەوانییەكان هاتووەتە ئاراوە، چونکە كارپێكردنیان تەنیا لە چوارچێوەی زماندا نییە، بەڵكو هاتوونەتە ناو دنیای ئەدەب و سیاسەت و میدیا و بواری كۆمەڵایەتی و رۆشنبیریش. كارابوونی ئەم تیۆرانە لە چوارچێوەی سیاسەت و سیاسەتی نێودەوڵەتیدا بوونیان هەبووە، بەڵام میدیا دەتوانێت زیندوویەتی هەمیشەی بەم جۆرە گوتارانە بدات.
هەندێك لەو تیۆرە زمانەوانییانە تەنیا چوارچێوەی تیۆریدا نییە، بەڵكو بە کردار بۆ شیكردنەوەی تێكستە جیاوازەكان بەسوودن و بەکاردەهێندرێت و دەتوانێت شیكردنەوەی گشتگیریان بۆ بكرێت. یەكێك لەو تیۆرانەش «نۆرمان فركلاف»ە، ئەم تیۆرە لە گۆشەنیگای جیاوازەوە شێواز و پێكهاتە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان لەسەر سێ ئاستی جیاواز شیدەکاتەوە، ئەوانیش؛ تێكست (Text)، دەرەوەی تێكست، واتە مانا نەوتراوەكانی تێكست (Meta Text)، پێناسە (Describe)، هەروەها ئاستی لێكدانەوەی بابەتەكە (Interpretations) شرۆڤە دەكات (رحیم پور، 2022). 
1-1 سەرۆک مام جەلال و گوتاری سیاسی 
مام جەلال، وەك یەكەم سەركردەی سیاسیی كورد، لە 6ی نیسانی 2005 دوای هەڵبژاردنی لەلایەن ئەنجوومەنی نوێنەرانی عیراقەوە پۆستی سەرۆک کۆماری عیراقی پێدرا، لە (25 سێپتەمبەری 2008) ئەو كات وەك سەرۆک کۆماری عیراق بانگهێشتكرابوو، وتارێکی بە عەرەبی پێشکەشکرد، لە بەشێکی وتارەکەیدا باسی هەڵەبجەی کرد وەک کارەساتێکی مرۆیی گەورە، هەروەها ئاماژەی بە راپەرینی گەلی کورد لەساڵی 1991 دا، پاشانیش تیشکی خستەسەر ئەو سەرکەوتنە گەورەیەی کورد لە ماوەی حوکمرانیکردنیدا بەدەستی هێناوە. بەشێکی کورتی وتارەکەی بۆ یەكەمجار بە زمانی كوردی لە نەتەوە یەکگرتووەکان پێشكەشكرد، لەو وتارەدا زیاتر جەختی لەسەر چەمكی كوردستانیبوون كردەوە، لەسەرەتای وتارەكەیدا ئاماژەی بەوەكرد: (راستە من سەرۆک کۆماری عیراق-م، عیراقێک کە زۆرینەکەی عەرەبە، بەڵام هەرگیز ئەو پۆستە وام لێناکات نەتەوە چەوساوەکەی خۆمم لە بیربچێ کە بێبەشکراوە لە مافی هەبوونی کورسییەک لە باڵەخانەی نەتەوە یەکگرتووەکان، هەر بۆیە رێگەم بدەن بە زمانی شیرینی کوردی قسە بكەم).
ئەم وتارە دەنگدانەوەیەكی زۆری لە سەر ئاستی سیاسی و رۆژنامەوانی و جیهانیدا دروستكرد، چونكە یەكەمین وتاربوو بە زمانی كوردی پێشكەش کرا و جەخت لەسەر کارەساتی مرۆیی کورد و چەمكی كوردستانیبوون بكاتەوە. 
سەرۆک مام جەلال لە زۆرێك لە بۆنەكاندا جەختی لەسەر كوردستانیبوون کردووەتەوە، لە وەڵامی خوێندكارێكی تورك-دا کە دەڵێت مەبەستت چی بوو لە كوردستان؟ ئەو بە توندی وەڵامی دەداتەوە و دەڵێت:  (كوردستان وڵاتێك نییە من دروستم كردبێت، خودا دروستیكردووە، ئەگەر ئێوە نكوڵی لێ دەكەن، مانای ئەوە نییە بوونی نییە، کوردستان تەنانەت لەسەردەمی كەمال ئەتاتوركیشدا ناسراوە، بڕۆ سەیری دیوارەكەی بكە، لیستی میللەتی كوردستان دەبینی، ئەم وڵاتە ئێستا بەشێكە لە عیراق، عیراق بە رەسمی ناساندوویەتی و ناوی حكومەتی هەرێمی كوردستان-ە، ئەگەر ئێوە دانی پێدا نانێن، ئەوا پەیوەستە بەخۆتانەوە!). 
هەروەها لە كۆنگرەیەكی رۆژنامەنووسیدا كە لە دوكان کرا ساڵی 2009 لەگەڵ کاک مەسعود بارزانی، سەبارەت بە هەڕەشەكانی توركیا و تەسلیمكردنەوەی چەكدارانی پەكەكە، سەرۆك تاڵەبانی وتی: (ئێمە پشیلەیەكی كوردیش رادەستی توركیا ناكەینەوە)! ئەمە وەك پیشاندانی هەڵوێستی نەتەوایەتی و كوردستانیبوونی مام جەلال لێكدانەوەی بۆ كرا.
لەو چوارچێوەیەدا ئەم توێژینەوەیە، شیكاریی گوتاری رەخنەیی بۆ یەكەمین وتاری رەوانشاد مام جەلال دەكات، وەك وتارێكی سیاسی لە رووی فۆڕم و ناوەڕۆك و ئاستەكانی دەربڕینی گوتارەكە لە دیدگای تیۆری نۆرمان فركلاف -ەوە شیكردنەوەی بۆ دەكرێت.
1-2   کورتەیەک لە مێژووی شیکاری گوتار
وشەی (Discourse)  بۆ یەکەمین جار لە ساڵی (1952) لەلایەن بیرمەندی زمانناسی ئینگلیزی زلینک هێریس (zelink Herris) بەکارهاتووە، لە توێژینەوەکەیدا کە زیاتر تێڕوانینی بنیادگەریانەیە، گرنگی زیاتر بە شێوە و رووخساری تێکست دەدات کە (رستە و وشەیە)، هەربۆیە لە دوای هێریس-ەوە بەشێکی زۆری زمانناسەکان شیکاریی گوتاریان بە شیکاریی تێکست زانیوە. ئەوان لە بارەی شیکاریی گوتارەوە دوو بۆچوونی جیاوازیان هەیە، یەکەمیان: بنیادگەرەکان، شیکاریی گوتار بە یەکەیەکی گەورەتر لە رستە دەزانن، جەخت لەسەر شێوەی تێکست دەکەنەوە، دووەمیان: دوای بنیادگەرەکان، پۆست مودێڕنەکان زیاتر جەخت لەسەر شێواز و بەکارهێنانی زمان دەکەنەوە، شیکاریی گوتار لە رووی چۆنیەتییەوە دەخەنە روو، کار لەسەر یەکە و پێکهێنەرەکانی زمان دەکەن، هەوڵدەدەن مانا کۆمەڵایەتی و کەلتوری و پێگە کۆمەڵایەتییەکەی بەکارهێنانی زمان بخەنە روو، ئەمانەش بە دوای بنیادگەرەکان ناودەبرێن. (قجری، 1392: 37-39).
ئەگەر بە کورتی پێناسەیەکی شیکاری گوتاریی بکەین: (گوتار لە کۆمەڵێک بیروباوەڕ و بەهای دیاریکراوەوە سەرچاوە دەگرێت، کە لە پشت هێز و بیرکردنەوەی کەسەکانەوەیە، قسەکردنە لەبارەی جیهانی دەوروبەر و دوو شێواز لەخۆدەگرێت، هەروەها لە چوارچێوەی دەقدا بە پێی بۆچوونە زمانەوانەکان ((قسەکردن، یان نووسین)) لەخۆدەگرێت، لە چوارچێوەی بیرکردنەوەشدا، گوتار بە سیستمێکی واتادار هەژمار دەکرێت).  (هەمان سەرچاوە، 42)
  3-2 تیۆری رەخنەیی نۆرمان فێرکلاف 
تیۆری سەرەکیی توێژینەوەکە شیکاریی گوتاری رەخنەیی (Critical Discourse Analysis)ی نۆرمان فێرکلاف  (Norman Fairclough) یەکێکە لە دامەزرێنەرە سەرەکییەکانی تیۆری رەخنەیی بنیادگەری، تیۆرەکە پەیوەندیی لەنێوان هێز و زمان (توانا و دەسەڵات) نیشان دەدات، ئەو پێیوایە کە زمان بەشێکی گرنگی کۆمەڵگەیە، کۆمەڵگە بە بێ زمان نابێت، پەیوەندیی نێوان کۆمەڵگە و زمانیش بەو جۆرە پێناسە دەکات؛ کۆمەڵگە گشتییە، زمان بەشێکی بنیاد و پێکهێنەری ئەو گشتییەیە.
فێرکلاف سوودی لە تیۆری سۆسۆر وەرگرتووە، پێیوایە زمان (langue)؛ سیستمێکی زمانەوانییە بۆ پەیوەندیی نێوان هاووڵاتییان بەکاردەهێنرێت، هەروەها پارۆڵ (parole) هەموو ئەو دەربڕینانە لەخۆدەگرێت کە تاکێک بەرهەمی دەهێنن، لە پەیوەندیی و کۆمینکەیشنەکانی رۆژانەیدا سوودی لێوەردەگرێت (jiali Cao:2022: 27). فێرکلاف، پەیوەندیی نێوان زمان و گوتاری ئاشکرا کرد و ناوی لێ نا (توێژینەوەی رەخنەی زمان)، کە ئێستا بووەتە یەکێک لە روانگە نوێیەکانی شیکاریی گوتاری رەخنەیی (مظفری، 1396: 66).
فێرکلاف گوتار بەم جۆرە پێناسە دەکات
من گوتار بە سێ  توخمی کرداریی پێکەوە بەستراو دەبینم، ئەوانیش (بەرهەمهێنان، دابەشکردن، بەکارهێنانی تێکست)ە، بۆ شیکردنەوەی هەر گوتارێک پێویستمان بەم سێ توخمە سەرەکییە هەیە. ئەم سێ رەهەندە پەیوەندیی پێکەوە بەستراویان هەیە، هەر بۆیە گریمانەی ئەوە دەکرێت، کە پەیوەندییەکی مانادار لەنێوان تایبەتمەندییەکانی تێکست و سروشتە کرداری و کۆمەڵایەتییەکەیدا هەبێت (فێرکلاف، 1397: 97-98). 
دوو چەمکی سەرەکی کە فێرکلاف گرنگی پێدەدات، هێز و ئایدۆلۆژیایە، فێرکلاف لەبارەی پێناسەی ئایدیۆلۆژیاوە دەنووسێت: ئایدۆلۆژیا پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ زماندا هەیە، سوود وەرگرتن لە زمان بەربڵاوترین جۆری رەفتاری کۆمەڵایەتییە، هێز لە کۆمەڵگەی نوێدا بەشێوەیەکی بەردەوام لە رێگای کارکردنی ئایدۆلۆژیاوە شکڵ و شێوە وەردەگرێت (فرکلاف، 1995: 2).

سەرۆک مام جەلال لە زۆرێك لە بۆنەكاندا جەختی لەسەر كوردستانیبوون کردووەتەوە، لە وەڵامی خوێندكارێكی تورك-دا کە دەڵێت مەبەستت چی بوو لە كوردستان؟
دەڵێت: (كوردستان وڵاتێك نییە من دروستم كردبێت، خودا دروستیكردووە
4-2 مۆدێلی سێ لایەنی فێرکلاف
مۆدێلی شیکاریی گوتاری فێرکلاف، پەیوەندیی و کارلێکی نێوان دەسەڵات و زمانە، هەوڵدەدات نیشانی بدات کە رووداوەکان و تێکستەکان لە هزری دەسەڵاتەوە دێنە دەرەوە، دەچنە ناو پێکهاتە و ململانێکانی هێزەوە لە کۆمەڵگەدا، ناوبراو پێیوایە کە زمان بەشێکی گرنگی کۆمەڵگەیە، ئەوەش بەو مانایە دێت کە کۆمەڵگە گشتە و زمان بەشێکی ئەو کۆمەڵگەیەیە. ئەوانیش سێ بەشن:
1- وەسفکردن (Description)
ئامانج لەم بەشەدا خستنەڕووی گوزارشتی ئایدۆلۆژیای تێکستە، کە بە یارمەتی زمان دەکرێت. لەم قۆناغەدا زیاتر جەخت لەسەر وشە، شێوازی رێزمان و دەربڕین، شیکاریی زمانناسیی تێکستەکان دەکرێتەوە. لە رووی زانستییەوە، ئەزموونی بەرهەمهێنەری تێکست، لە جیهانی کۆمەڵایەتی و سروشتییەوە سەرچاوە دەگرێت، ئەوەش لەو کاتەوە دێت کە وشەی جیاواز بەکاردەهێنرێت بۆ وەسفکردن و پێداهەڵدانی رووداوێک. بەکارهێنانی کۆمەڵێک ئاوەڵناوە بۆ خستەڕووی حاڵەتی ئەرێنی و نەرێنی شوناسە کۆمەڵایەتی و نەتەوەییەکان (هەمان سەرچاوە).
2- لێکدانەوە و شیکردنەوە (Interpretations)
لێکدانەوە بۆ پێکهاتەی شوێن، یەکێکە لە گریمانە چاوەڕوانکراوەکانی نێوان تێکستەکان، ئەم لێکدانەوانەش بەشێکن لە چوارچێوەی نووسین و بیرکردنەوەی هزری نووسەر و لە دەربڕینی تێکستەکانییەوە سەرچاوە دەگرێت، هەروەها تایبەتمەندیی نووسینەکەش سەرەداوێکن بۆ چالاککردن و خستنەڕووی شرۆڤە و سەرچاوەکانی هزری نووسەرەوە، کە لە تێکستکی نەوتراوەوە هەیە (فرکلاف، 1379: 215). واتە مانا شاراوەکانی تێکست دەخرێتە روو.
3- خستنەڕوو  (Explanation)
لەم قۆناغەدا وەسفکردنی گوتار بەشێکە لە پرۆسەی کۆمەڵایەتیبوونی نووسەر، جەخت لەسەر نووسینی گوتار، هەروەها خستنەڕووی چوارچێوەی گوتارەکە دەکاتەوە. لێرەدا بەدوای وەڵامی ئەو پرسیارانەوەین کە لەم نووسینانەدا بەرهەمهێنراون، هەروەها پەیوەستن بە کام پرۆسەی کۆمەڵایەتی و سیاسییەوە؟ ئەم قۆناغە ئەوە نیشاندەدات کە گوتار چ کاریگەرییەکی لەسەر دووبارە بەرهەمهێنانەوەی مانا و پێکهاتە زمانەوانییەکان دەبێت (مظفری، 1396: 68).
یەکێکی دیکە لە شێوازەکانی شیکاریی گوتاری لای فێرکلاف؛
شیکاری گوتاری گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکان؛ هەموو رووداوێکی کۆمەڵایەتی بە نموونە وەک پارچەیەک تێکست دەزانرێت کە دەتوانێت لێکدانەوەی جیاوازی بۆ بکرێت. 
 شیکاری هێماناسیی گوتار؛ ژیانی کۆمەڵایەتی وەک تۆڕێکی پێکەوە بەستراوە، کردارە کۆمەڵایەتی، ئابووری، سیاسییەکان پێکەوە دەبەستێت، هەریەک لەو کردارانەش کۆمەڵێک هێما لەخۆدەگرێت، لەسەر بنەمای (هۆکار، چالاکی بەرهەمهێنان، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، شوناسی کۆمەڵایەتی، بەها کەلتوورییەکان، هۆشیاری، هێماکان) کاردەکات، هەموو ئەمانە پەیوەندییەکی دیالێکتیکیان پێکەوە هەیە. شیکاری رەخنەیی گوتار، شیکاریی هێما دیالێکتیکی -زمانەوانییە، لە چوارچێوەی کردارە کۆمەڵایەتییەکاندا خۆی دەبینێتەوە، ئەمەش سەرچاوەی لە هێماناسی سۆسۆرەوە وەرگرتووە. (Fairclough, 2001:121-129) 
5-2  چەمكی كوردستانیبوون
کوردستانیبون یەکێکە لە چەمکە ئاڵۆزەکان لە گوتاری سیاسی و فەرهەنگی کوردیدا، تەنیا پەیوەندیی بە جوگرافیا و نەتەوەوە نییە، بەڵکو لەوە تێدەپەڕێت بۆ دەربڕینی فۆڕمێکی رزگاریخوازیی گشتگیرەوە بە رەهەندە فەلسەفی و کۆمەڵایەتی و بوونگەراییەکانەوە. کوردستان لە دوای رێککەوتنی سایکس بیکۆ لە ساڵی 1916 بەسەر چوار بەشی سەرەکیی تورکیا، ئێران، عیراق و سوریادا دابەش بوو، جوگرافیایەکی سیاسیی پارچەپارچە) و شوناسێکی بەرهەمهێنا کە لە سنوورەکانی دەوڵەتی نەتەوە یاخی بوو. (McDowall, 2004:33)
لەم چوارچێوەیەدا کوردستانیبون تەنیا دەربڕینی خواستی سەربەخۆیی نەبووە؛ گۆڕا بۆ فەلسەفەیەک کە هەوڵیدا پەیوەندیی نێوان خاک و مرۆڤ و کۆمەڵگە پێناسە بکاتەوە(Jongerden, 2007:55) .
کوردستانیبون بە شوناسە سیاسی- رۆحی- فەرهەنگییەکەی وەک بەدیلێک بۆ مۆدێلی کلاسیکی دەوڵەتی نەتەوەیی جیا دەکرێتەوە. لەسەر بنەمای باڵادەستی نەتەوەیی نییە، بەڵکو لەسەر پلۆرالیزمی کەلتوری و پرەنسیپی دیموکراسیی رادیکاڵ دامەزراوە، عەبدوڵڵا ئۆجەلان لە کتێبی مانیفێستی شارستانییەتی دیموکراتیدا دایڕشتووە، کە ناوی ناوە «کۆنفیدرالیزمی دیموکراسی» (calan,2001-2015:76)
 لەم دیدگایەدا کوردستانیبون نەک هەر وەک مافێکی سیاسی، بەڵکو وەک دیدێکی گشتگیر بۆ کۆمەڵگەیەکی نوێ کە لەسەر بنەمای دادپەروەری ژینگەیی و یەکسانی جێندەری و دیموکراسی دەخرێتەڕوو.(Biehl, 2013:31).
لە روانگەی زانستی و بە پشت بەستن بە سەرچاوەکانی تویژینەوەکان، کوردستانیبوون وەک هەستێکی نەتەوەیی و کەلتوریی دیاردەیەکی ئاڵۆزە کە چەندین لایەنی مێژوویی، فەرهەنگی و سیاسی لەخۆدەگرێت. کوردستانیبوون بنەمایەکی نوێیە کە لەسەر بنچینەی «کەلتور، زمان، خاک، هێما، یادەوەری و ئەزموون و ئاواتە سیاسییە هاوبەشەکان» دروست دەبێت(Khdhir,2015). 
جوست جۆنگێردن توێژەری سیاسی ئاماژە بەوە دەکات، کوردستان تەنیا پەیوەندییەک نییە بە جوگرافیاوە، بەڵکو شێوازێکە بۆ دووبارە خەیاڵکردنی ئەم جوگرافیایە لە دەرەوەی لۆژیکی کۆنترۆڵی ناوەندیی دەوڵەتی مۆدێرن ( Jongerde,2007:57). لە لایەکی تریشەوە کوردایەتی بە کردەی رەتکردنەوە و بەرەنگاریش پێناسە دەکرێت، شوناسێکە لە سایەی قەدەغەکردن و نکۆڵیکردن و سڕینەوە دروستبووە، ئەمەش وای لێ دەکات کە شوناسێکی نەتەوەیی نەریتی نەبێت، بەڵکو شوناسێکی بوونگەرایی بێت- پڕۆژەیەکی بەرەنگاربوونەوەی نەبینراو و نەگوتراو، بەم مانایە لە رووی فەلسەفییەوە لەگەڵ چەمکی بوونگەرایی سارتەردا یەکدەگرێتەوە کە ئازادییە (Dirik,2022:251).
لەبەشی دووەمی ئەم گوتارەدا لەم چوارچێوە تیۆرییەدا وتارەکەی سەرۆک مام جەلال شیکردنەوەی بۆ دەکرێت، چونکە ئەو گوتارە توانیی رەنگڕێژی سیاسەتی کوردی لە نەتەوە یەکگرتووەکان بکات.
سەرچاوەکان
فۆکۆ، میشل (2018)، وەرگێرانی شوانی، ئارام ئەمین، دەبێ بەرگری لە کۆمەڵگە بکەین، سلێمانی، ئەندێشە.
-1 رحیم پور، زهرا، احمد پاشازانوس (2022)، تحیلیل الخطاب النقدی للخطب تركیزا علی منهج فیركلاف، (خطب هاشم بن عبدمناف نموذجا)، مجله‌ الجمعیه‌ الایرانیه‌ للغه‌ العربیه‌ و ادابها، العدد 66.
-2 مظفر، زهرا، (1396)، تحلیل زبان شناختی بازتاب (برجام) در گفتمان رقیب بر اساس رویکرد انتقادی فرکلاف، فصلنامە مطالعات زبان و گویش های غرب ایران، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه رازی کرماشان، سال پنجم، شماره 19.
-3 فرکلاف، نورمن، (1379)، تحلیل انتقادی گفتمان، مترجم، گروه مترجمان، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانەها 
-4 قجری، حسینعلی، جودا نظری، (1392)، کاربرد تحلیل گفتمان در تحقیقات اجتماعی، چاپ اول،  جامعه شناسان، تهران.
• Biehl, J. (2013). Democratic autonomy in North Kurdistan. New Compass Press.
• Cao, J. (2022). A study of Saussure‌s “langue” and “parole” from Marxist‌s law of the unity and opposites. Open Journal of Social Sciences, 10(2), 26–33. https://doi.org/10.4236/jss.2022.102003
• Dirik, D. (2022). The Kurdish women‌s movement: History, theory, practice. Pluto Press.
• Fairclough, N. (1992). Discourse and social change. Polity Press.
• Fairclough, N. (2001). Critical discourse analysis as a method in social scientific research. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of critical discourse analysis (pp. 121–138). Sage.
• Jongerden, J. (2007). The production of Kurdish space in Turkey: Modernity, memory and conflict. Ashgate.
• KHdhir, D. (2014). Dynamics of Kurdish identity formation in the Kurdistan region–Iraq between 1991 and 2014. Academia.edu. https://www.academia.edu/
• McDowall, D. (2004). A modern history of the Kurds (3rd ed.). I.B. Tauris.
• calan, A. (2001–2015). Manifesto for a democratic civilization (Vols. 1–5). International Initiative.
پەراوێزەکان:
-1 زانکۆی سلێمانی/ کۆلیژی کارگێڕی و ئابوری/ ماستەر لە راگەیاندنی ئیتیک و میدیای نوێ
-2 زانکۆی سلێمانی/ کۆلیژی زانستەمرۆڤایەتییەکان/ بەشی فەلسەفە و توێژینەوە کلتوورییەکان   ماستەر لە میدیا و تویژینەوە کلتوورییەکان/ دکتۆرا میدیای نوێ                                      
-3 نۆرمان فرکلاف، (1941) لە بریتانیا لە دایکبووە، بیرمەندی گەورەی زمانە، مامۆستا خانە نشین لە زانکۆی لنگستەر، 
-4 یەکەمین کتێب بەناونیشانی (زمان و هێز) (langman)  لەساڵی 1989 بڵاوکراوەتەوە.

دەقی وتارەكەی رەوانشاد مام جەلال
وتارەکەی مام کە لە 25 سێپتەمبەری 2008 لە نەتەوەیەکگرتووەکان پێشکەشی کرد، وەک یەکەم سەرۆک کۆماری کورد لە عیراق، لە سەرەتادا باسی ئەو سەرکەوتنە گەورەیەی کرد کە عیراق لە دوای پرۆسەی ئازادییەوە بە دەستیهێناوە، پاشان بەشێکی وتارەکەی باسی لە نەهامەتییەکانی گەلی کورد و راپەڕینی کوردستان کرد، هەروەها سەرکەوتن و فیدراڵییەتی هەرێمی کوردستانی وەک نموونە هێنایەوە و گواستنەوەی ئەو ئەزموونەی بۆ پارێزگاکانی دیکەی عیراق بە پێویست زانی، لێرەدا ئەو بەشەی کە پەیوەندیی بە کوردەوە هەیە، هەروەها ئەو بەشەی کە بە کوردی قسەی کرد دادەنێن، پاشان شیکاریی بۆ وتارەکە دەکەین:
((هەرێمی کوردستان - باکووری عیراق، کە لە ساڵی 1991ەوە سەرکەوتوو بووە لە دەربازبوون لە چەقی دیکتاتۆرییەت، بەرنامەی گەشەپێدانی سەرکەوتووی لەگەڵ سیستمی پەرلەمانیی و دیموکراسی،  وەبەرهێنانی ئەقڵانی لە سەرچاوە کەمەکان و کارکردن و کاریگەریی رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، هەروەها کرانەوەی ئابووری و سیاسی و کەلتوری بۆ جیهان جێبەجێکردووە. ئەزموونی هەرێمی کوردستانی عیراق ئەو راستییە پشتڕاست دەکاتەوە، گەشەپێدانی مرۆیی ناتوانێت بەردەوام بێت و ئەنجامە خوازراوەکان لە کۆمەڵگەیەکی پڕ لە نادادپەروەری و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ بەدەستبهێنێت، ئەگەر هاتوو دیموکراسی و ئازادی مەرجی سەرەکی نەبن بۆ گەشەسەندنی ئابووری و ژینگەیی و کەلتوری. بۆ جەختکردنەوە لەسەر کۆدەنگی گەلەکەمان لەسەر ئەم بابەتە، بە چەند رستەیەکی کورت بە زمانی کوردی سڵاوتان لێدەکەم:
بەڕێزان، سڵاوی كۆمەڵانی خەڵكی كوردستانیش وەك بەشێك لە گەلی عیراق لە هەمووانتان دەكەم. مایەی شانازیمانە كە كوردستانی عیراق هەروەك لە كاتی خەبات دژی دیكتاتۆرییەت قەڵای ئازادیخوازانی هەموو ئۆپۆزیسیۆنی عیراق بوو، ئاوهاش لە رووی تاقیكردنەوەی دیموكراسی و ئاوەدانكردنەوە و گەشەپێدانی ئابووری و كۆمەلایەتی و فەرهەنگییەوە بۆتە نموونەیەكی زیندوو، ئەمەش ئەم راستییە دەسەلمێنێ كە خەڵكی ئازاد و دیموكرات دەتوانن پێشڕەوی گەشەپێدانی هەمەلایەنەی ژیان بن.
عیراق له سایەی شه ڕی رزگاریخوازیدا سەرکەوتوو بووە، له رزگارکردنی خۆی لەو دەسەڵاتە و  ئەزموونی کوردستانیش بۆ هەموو پارێزگاکانی عیراق بووەتە نموونە، بەڵام سوود وەرگرتن لەو ئەزموونە پێویستی بە نەهێشتنی کەڵەکەبوونی دواکەوتوویی هەیە کە لە ناوچەکانی دیکەی عیراقدا شاهیدی دراوە)).
لە کۆی گشتی تێکست و مانا نەوتراوەکان و ئایدیۆلۆژیای وتارەکەشدا دەرکەوتووە، مام پارێزگاریی لە چەمکی (کوردستانیبوون) کردووە لە چوارچێوەی عیراقدا، لە چەندین شوێنیشدا جەختی لەسەر کردووەتەوە و هەوڵیداوە ئەم چەمکە بە گوێی جیهاندا بدات
بونیادی كرداری
لەسەر بنەمای تیۆری توێژینەوەکە، هەروەها بە لەبەرچاوگرتنی سەرجەم دەستەواژە و چەمکە سەرەکییەکانی وتارەکە، ئەم بەشە دابەش دەکەین بۆ چەند تەوەرێکی سەرەکی:
زمان و پرۆسەی بەرهەمهێنان
زمان و ئامرازەکانی پەیوەندییکردنی جەستەیی، کاریگەریی بەهێزی لەسەر گوتارەکەی رەوانشاد هەیە، سەرەرای ئەوە وەسفکردنی هەرێمی کوردستان، وەک قەوارەیەکی سیاسی و سەربەخۆ، بۆ پیشاندانی شوناسی نەتەوەیی کورد، کە توانیویەتی رووبەڕووی دیکتاتۆرییەت لە ساڵی 1991 ببێتەوە.
کوردستان (دال، فۆرمی فۆنەتیکی وشەکەیە، کە دروستەیەکی فۆنۆلۆژی و واتایی هەیە) کە فێرکلاف لە زمانی سۆسۆرەوە وەریگرتووە، (مەدلول)ەکەی پیشاندانی هێز و شوناسی نەتەوەی کوردە، بۆ رووبەرووبوونەوەی دیکتاتۆرییەتی عیراق، لە وتارەکەیدا ئەوە دەردەکەوێت کە هەرێمی کوردستانیش وەک جوگرافیایەکی سیاسی خاوەن مافی گرنگ وەسف دەکات.
ئەزموونی سیاسی کوردی (دال)، وەک چەمکی کوردستانیبوون لە چەند شوێنکدا جەختی لەسەر دەکاتەوە، مەدلولەکەی تێگەیشتنی جیهانە بۆ ئەو خەبات و تێکۆشانەی کە کورد بە درێژایی تەمەنی خۆی هەوڵی بۆ داوە، پرسی کورد وەک پرسی نەتەوەیەکی بێ دەوڵەت دەناسێنێت، لەهەمان کاتدا وەک شوێنگرەوەیەکی باش بۆ عیراق وەسفی دەکات، ئەمەش ئەو راستییە دەسەلمێنێ كە خەڵكی ئازاد و دیموكرات دەتوانن پێشڕەوی گەشەپێدانی هەمەلایەنەی ژیان بن.
لە فەلسەفەی کوردستانیبووندا روونە کە خاک تەنیا وەک فەزایەکی سەروەری مانا ناگەیەنێت، بەڵکو وەک فەزایەکی رەمزی و کەلتوری و سۆزداری مانادارە، کوردستان نوێنەرایەتی یادەوەری و زمان و خوێن و خەونێکی دواخراو دەکات.
قەڵای ئازادیخوازیی ئۆپۆزسیۆن (دال)، «مایەی شانازیمانە كە كوردستانی عیراق هەروەك لە كاتی خەبات دژی دیكتاتۆرییەت قەڵای ئازادیخوازانی هەموو ئۆپۆزیسیۆنی عیراق بوو»، مەدلولەکەی دەیەوێت ئەوە وەبیری جیهان بخاتەوە کە کورد گەلێکی ئازادیخوازە و خاکەکەی (کوردستان)، لانەی ئازادیخوازان و خاکی بەرگریکرن و خەباتکردنە دژی دیکتاتۆر و داگیرکاری، بۆ ئەمەش بەڵگەی ساتەوەختی رزگارکردنی عیراق دەهێنێتەوە کە چۆن گەلی کوردستان وەک قەڵا وەستاون لە دژی ستەم، بەرگریی لە ئازادی هەموو عیراق کردووە، نەک تەنیا هەرێمی کوردستان.
دەسەڵات و ئایدیۆلۆژیا 
فێرکلاف چەمکی دەسەڵاتی لە فۆکۆوە وەرگرتووە، فۆکۆ باس لەوە دەکات، دەسەڵاتێکی دیسپلینکەر کە جەستە و سایکۆلۆژیای تاک کۆدەکاتەوە، کۆنترۆڵی دەوڵەت دەکات، هەروەها دەسەڵات لەسەر بایۆلۆژیای مرۆڤ کار دەکات، رووی لە دانیشتوانە، خەریکی گشتییەتی کۆمەڵگەیە، هەر لەسەر ئەو گشتی بوونە دەیەوێت کاربکات (شوانی، 2018: 17).
لەکۆی گشتی وتارەکەیدا کە باس لە کوردستان دەکات، دەسەڵاتی پێشووی عیراق وەک دەسەڵاتێکی دیسپلینکەر، ویستوویەتی کۆی گشتی جەستەی عیراق داگیر بکات، بەڵام کورد هەمیشە دژی وەستاوەتەوە، هەوڵی ئەوەی داوە پانتاییە دیموکراسییەکانیش فراوان بکات، لەهەمان کاتیشدا بووەتە قەڵایەکی بەرگریکردن دژی ستەمی دیکتاتۆرییەت، لەو قەڵایەشدا پارێزگار و بەرگریکردن لە هەموو ئەو هێزە ئۆپۆزیسیۆنانەی کە لە ناوچەکەدا هەبوون، هەوڵی گەشەکردنی دیموکراسی بۆ کۆی گشتی عیراق داوە، ئەمەش رەنگدانەوەی زیاتری چەمکی کوردستانیبوونە.
فێرکلاف ئایدیۆلۆژیا و زمانی بیرکردنەوە پێکەوە دەبەستێتەوە، ئەوەی لە وتارەکەدا دەردەکەوێت بیرکردنەوەیەکی قووڵی کوردایەتییە، کورد و عەرەب لە عیراقدا هاوتای یەکتر دەکات، ئەو وتانەشی کە لە زمانیدا دێتە دەرەوە، لەپشت ئەو بیرکردنەوە قووڵە ناسیۆنالیستییەوە بووە کە رەوانشاد مام جەلال هەیبووە، لە زمان و جەستەیدا دەبینرێت کە خۆی وەک نوێنەری نەتەوەکەی خۆی نمایش دەکات.
هەروەها ئاماژە بەوە دەکات، لە دوای نەمانی دەسەڵات و دیکتاتۆرییەت و ئایدیۆلۆژیای ستەمکاری عیراقی لە کوردستاندا، ئێستا کوردستان زمینەی دیموکراسی و پێشکەوتنە، کوردیش تەنیا دژی زوڵم و ستەم و داگیرکاری و دیکتاتۆری نین، بەڵکو گەلێکی پێشکەوتوخواز و دیموکراتن و دەیانەوێت خەباتکردن دژی داگیرکاریی درێژە پێبدەن تا هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی دیموکراسی بۆ هەموو عیراق، ئەمەش لەپشت ئەو تێڕوانین و ئایدیۆلۆژیا سیاسییەوە کە سەرۆک مام جەلال دەیەوێت بۆ هەموو عیراق فەراهەم بکرێت، کوردستانیش بکاتە چەقی هێزی ئەو دیموکراسییەی کە بۆ هەموو گەلانی عیراق دەستەبەر بێت. لە وەسفی کوردستانیشدا دەڵێت: ((خەڵكی ئازاد و دیموكرات))، ئەمەش بە روونی رەنگدانەوەی چەمکی کوردستانیبوونە.
نەوتراوەکان نێوان تێکستەکان (پرۆسەی لێکدانەوە)
یەکێکی دیکە لە چەمکە سەرەکییەکانی تیۆری فێرکلاف (پرۆسەی لێکدانەوەی تێکستەکان)، نەوتراوەکانی نێو تێکستەکەیە؛ دالی مەرکەزی وتارەکە؛ ئەوەیە کە ناساندنی شوناسی کورد و کورستانیبوونە لە چوارچێوەی عیراقدا،  کە خاوەنی جوگرافیایەکی سیاسی دیاریکراوە، خاوەنی کەلتور و رەسەنایەتی خۆیەتی، هەروەها لە ماوەی چەندین ساڵدا لە چوارچێوەی عیراقدا بۆ مافە نەتەوەییەکانی جەنگاوە و قوربانی گەورەی داوە، لەوانەش کارەساتی هەڵەبجە و ئەنفال بە نموونە، کە سەرجەمیان لەپێناو سەربەخۆیی و ئازادی و دیموکراسی بوون بۆ کوردستانیان.
 لە دوای بەدەستهێنانی ئەو سنوورە جوگرافییە سیاسییە نوێیەوە، هەوڵی چەوساندنەوە و تۆڵەسەندنەوەی نەداوە لەوانی دیکە، بەڵکو ویستی پێکەوە ژیانی سیاسی و گەشەکردنی ئەزموونی دیموکراسی و ئابووری، فەراهەمکردنی بۆ هەموو نەتەوەکانی دیکەی عیراق بە گرنگ زانیووە، بۆ بەشدارییەکی دیموکراسییانە لە پرۆسەی سیاسیی عیراقدا وەک هەنگاوێکی پڕ بایەخ تەماشاکردووە.
دالی لاوەکی؛ کەمەنەتەوایەتییەکانی دیکە لە عیراق، کەمتر توانیویانە رووبەرووی دۆخ و دەسەڵاتی سیاسی عیراق ببنەوە، بەشێک بوون لەو دەسەڵاتەی کە بە درێژای چەندین ساڵ لە عیراقدا هەبووە، ژمارەی کەمی هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانیش لە عیراق لە دوای پرۆسەی ئازادیی عیراقەوە دەرکەوتوون، هەروەها کوردستانیش پەناگەی ئازادیخوازان و خاکی بەرگریکردن و خەباتکردن دژی دیکتاتۆر و داگیرکاریی دەسەڵاتی ناوەندیی عیراق بووە.
زەمینەی سیاسی و کۆمەڵایەتی 
زەمینەی سیاسی؛ وتارەکە لە رووی زەمینەی سیاسییەوە گرنگ و پڕ بایەخە، ئەویش هەڵبژاردنی بارەگای سەرەکیی نەتەوەیەکگرتووەکان، بۆ پێشکەشکردنی وتارەکە کە زیاتر لە 163 وڵات ئەندامن تێیدا، لەوێدا باسکردن لە نەتەوەی کورد وەک خاوەن کەلتورو فەرهەنگێکی دیاریکراو لە عیراق، دووبارە پێناسەکردنەوەی لە چوارچێوەی زمان و زەمینەیەکی دیموکراسی بۆ کۆی گشتیی جیهان گرنگ و پڕ بایەخ بووە، ئەمەش مەعریفەیەکی قووڵی سیاسی و نەتەوەیی لە پشتە، سەرەڕای ئەوەی کاریزمای خودی تاڵەبانی لەسەر ئاستی سیاسی لە عیراق و جیهاندا، هێندەی دیکە بەهێزی بە وتارەکە بەخشیووە.
زەمینەی کۆمەڵایەتی؛ وەکچۆن وتارەکە لە زەمینەی سیاسیدا گرنگ بوو، رەنگدانەوەی وتارەکەش لەناو کۆمەڵگەکانی ئەو وڵاتانەی ئەندامبوون لە نەتەوەیەکگرتووەکان گرنگ بوو، واتە دەنگدانەوەی زۆری هەبوو، ئەوەش وایکرد کۆی گشتیی میدیاکانی جیهان ئەم وتارە وەک دۆکیۆمێنتێک سەیر بکەن، وەک چرکەساتێکی گرنگیش بۆ کورد لای خۆیانەوە تۆماری بکەن.
دەرئەنجام
 ئامانجی گوتاری شیکاریی رەخنەیی، ئاشکراکردنی پەیوەندیی نێوان زمان، ئایدیۆلۆژیا، هێز، هەروەها هەموو ئەو باوەڕە ئایدیۆلۆژیانەیە کە بە شێوەیەکی ئاسایی بەرەوپێش دەچن، گوتاریش وەک رووداوێکی زمانی و پرۆسەی کۆمەڵایەتی دەناسێنێت، هەموو دیاردە کۆمەڵایەتییەکان وەک گوتارێک تەماشا دەکات، شیکردنەوەی لێکدانەوەیان بۆ دەکات.
شیکاری داتا و زانیارییەکانیش دەخەنەڕوو کە دوو جۆر گوتار لە چوارچێوەی عیراقدا هەبووە، گوتارێکی سەرکوتکەری ئایدۆلۆژی، هەروەها گوتارێک بەردەوام هەوڵی بەرەنگاربوونەوە و سەربەخۆیی داوە. تاوەکو توانیویەتی سەربەخۆیی وەربگرێت، قەوارەیەکی دیموکراسی دروستکردووە، کە ئەویش کوردستانە، هەوڵی فەراهەمکردنی ئەو جۆرە گوتارەش بۆ کۆی گشتی عیراق بە گرنگ وەسف دەکات. لە کۆی گشتی تێکست و مانا نەوتراوەکان و ئایدیۆلۆژیای وتارەکەش دەرکەوتووە، مام جەلال پارێزگاریی لە چەمکی (کوردستانیبوون) کردووە لە چوارچێوەی عیراقدا، لە چەندین شوێنیشدا جەختی لەسەر کردووەتەوە و هەوڵیداوە ئەم چەمکە بە گوێی گشتی جیهاندا بدات، کە کورد قەوارەیەکی دیموکراسییە، خاوەن کەلتور و شوناسی خۆیەتی، هەو بۆ بەدیهێنانی دیموکراسیی بۆ کۆی گشتی ناوچەکە دەدات.
ئەو ئایدیۆلۆژیا و بیرکردنەوەیەش لە پشت گوتارەکەوە، رەوانشاد مام جەلال بە درێژایی مێژووی خۆی وەک بیرێکی سیاسی و نەتەوەیی ناساندوویەتی و هەوڵی بۆ داوە، بەردەوام ویستویەتی پەیامە نەتەوەیی و نیشتمانییەکەی لە شوێن بەرجەستە بکات، بە زمانێکی دیبلۆماسی بیخاتەڕوو بۆ ئەوەی بیاندات بە گوێی جیهاندا.
پەراوێزەکان:
-1 زانکۆی سلێمانی/ کۆلیژی زانستەمرۆڤایەتییەکان/ بەشی فەلسەفە و توێژینەوە کەلتورییەکان
-2 ماستەر لە میدیا و تویژینەوە کلتوورییەکان/ دکتۆرا میدیای نوێ                                       
-3 زانکۆی سلێمانی/ کۆلیژی کارگێڕی و ئابوری/ ماستەر لە راگەیاندنی ئیتیک و میدیای نوێ