له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج

1-3

سەرەتا
فەیلییەكان، یان كوردانی فەیلی، پێكهاتەیەكی دێرین و دیاری هەر دوو وڵاتی عیراق و ئێرانن، ئەم پێكهاتە گرنگە، لە مێژوودا رۆڵێكی گەورەیان هەبووە و چەندین جار لە ناوچەی جیاجیا حوكمڕانیان گرتووەتەدەست، لە عیراق، لە بەغدا و حلە و خانەقین  و شارەبان و بەدرە و جەسان  و شوێنگەلی تر بە شێوەی فراوان هەن و لە سلێمانی و كەركوك و شارەكانی خوارووی عیراقیش بوونیان هەیە، حكومەتی عیراق تەنانەت لە قۆناغی پاشایەتیشدا مامەڵەی ناجۆر و دژبەرانەی لەگەڵ كردوون و لە زۆر ماف بێ بەشی كردوون، بەڵام لە قۆناغی كۆمارییدا ئەو ستەمكارییە بەرانبەریان گەیشتە لوتكە و لە ساڵانی 1969 و دواتر، رووبەڕووی راگواستن و لێسەندنەوەی شووناس و دەركردن و گرتن و ئازاری زۆر بوونەوە.

باشترین و دەوڵەمەندترینەكانی بەغدا بوون
فەیلییەكانی بەغدا، لە باشترین و دەوڵەمەندترینەكانی ئەو شارە بوون، زۆربەی ئەوان كاتێ‌ دەركران، دەستگیرا بەسەر هەموو كەلوپەل و ناسنامە و خانوو و دوكان و ماڵ و موڵكیاندا، فەیلییەكان لەلایەكەوە بەهۆی شیعەبوونیانەوە قوربانین، لەلایەكیشەوە بەهۆی كوردبوونیانەوە، بۆیە حكومەتی بەعس كە زیاتر سوننە تێیدا باڵادەست بوو، تۆڵەی كوردبوون و شیعەبوونیشی لێكردنەوە و بە توندترین شێوە سزایدان، لەدوای 2003شەوە كە حكومەتی بەعس هەڵوەشاوەتەوە و سەردەمێكی نوێ‌ هاتوەتە ئارا، وێڕای ئەوەی دادگای باڵای تاوانەكانی رژێم، كوشت و بڕ و دەركردنی ئەوانی وەك جینۆساید ناساندووە، بەڵام هێشتا تەواوی ئەو مافە زەوتكراوانەیان بۆ نەگەڕاوەتەوە، ئەوە جگە لەوەی زیاتر لە بیست هەزار لاوی ئەو پێكهاتەیە تا ئێستا بێسەر و شوێنن، بێسەر و شوێن بەو مانایەی هیچ شوێنەوارێكی گۆڕ و لاشە و ئێسك و پروسكەكەشیان دیار نییە و گومان هەیە بەشێكیان لە تاقیگە و ناوەندەكانی دروستكردنی ژەهری كیمیاوی و چەك و چۆڵدا تاقیكردنەوەیان لەسەر  كرابێت.
بۆ خۆم لەسەر دیوارێكی نوگرە سەلمان  نووسینی كەسێكم بە ناوی عەلی شیعە بینی، كە زۆر سەرنجی راكێشام، ئەو واتە عەلی شیعە ئەو كەسەی بەوجۆرە خۆی ناساندبوو، لە ساڵی 1980 تا ساڵی 1987 وەك ئەوەی ساڵەكانی تەمەنی لەنێو زیندان بنووسێت و ساڵ دوای ساڵ دووبارەی بكاتەوە، مێژووەكانی بەم جۆرە نووسی بوو، مانگی یەكی هەشتا، مانگی یەكی هەشتا و یەك، تا ساڵی 1987، رەنگە ئەمە یەكێك بێت لەو گەنجانەی بەڕێكەوت لە كوشتن و تاقیكردنەوە رزگاری بووبێت و كەوتبێتە نوگرە سەلمانەوە، چونكە لە كاتی دەركردن و ناردنیان بۆ ئێران، گەنجەكان لەوانی تر جیاكرانەوە، ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە ئەم جیاكردنەوە و دوورخستنەوەی گەنجانە، تەنانەت ئەو سەربازانەشی گرتووەتەوە كە خزمەتیان بە حكومەتی عیراقی كردووە، یانی حكومەت دەستی لە سەربازە فەیلییەكانیش نەپاراستووە .
فەیلییەكان لە بزووتنەوە سیاسی و چەكدارییەكەی كــــــــوردستانی باشووردا، لەسەرەتای شەستەكانەوە تا ئەمڕۆ رۆڵی دیاریان هەبووە و لەپێناوی ئازادیی كوردستاندا دەیان قوربانی و شەهیدیان داوە و لەناو زیندان و لەسەر پەتی سێدارەش جوامێری و جەربەزەییان نواندووە، حكومەتەكانی عیراق و بەتایبەتی حكومەتی بەعس، رقی زۆری لە فەیلییەكان بووە، كە فەیلییەكان بەشی زۆریان لە ناوەندی عیراق و لە بەغدا و خانەقین و ناوچە نزیكەكانی پایتەختەوە بوون و هەمیشە مەترسی ئەوەیان هەبووە، لەناو بەغدا و شوێنە ستراتیژییەكان دەستیان لێبوەشێنن، بۆیە بەعس لەگەڵ ئەوان توندوتیژتر بووە و بەهەموو شێوەیەك هەوڵی دوورخستنەوە و كەنارخستنی داون، لەگەڵ ئەوەشدا فەیلییەكان بوێرانە لە بەغدا و شوێنەكانی تری عیراق، چالاكی و ئازایەتیان نواندووە، بەعس وەك ئاماژەم پێیدا لەگەڵ فەیلییەكان توندبوو، چونكە لەلایەك شیعە بوون و لەلایەكی تریشەوە كورد، بۆیە هەمیشە ویستویەتی بەهەر شێوەیەك بێت سەركوتیان بكات و لە بەغدا و ئەو شوێنانەی بۆ بەعس گرنگن دووریان بخاتەوە، هەر لەبەر ئەوەش، پەیتا پەیتا بەرەو سنوورەكانی ئێران دووریانی خستووەتەوە و لەوێ‌ دوای ئەوەی ناسنامە و پارە و هەموو كەل و پەلێكی لێسەندوون، ئاودیوی ئێرانی كردوون، هەڵبەت تا نووسینی ئەم بابەتەش هەزاران فەیلی لە ئیلام و شوێنەكانی تری ئێران ماون، تەنانەت باس لە بوونی پێنج هەزار فەیلی دەكرێت كە هێشتا لە ئیلامن .
لە دوای رووخانی بەعس و سەرهەڵدانی سەردەمێكی نوێ‌، فەیلییەكانیش بە ئومێدی گەڕانەوە بۆ سەر خاك و نیشتمانی خۆیان و بۆ وەرگرتنەوەی موڵك و ماڵە داگیركراوەكەیان گەڕانەوە، من ئاگاداری ئەوە بووم بەشێك لەوانەی كە دەگەڕانەوە بۆ وەرگرتنەوەی ماڵ و موڵكەكەیان تووشی دەردی سەری و كێشە دەبوونەوە، لەبەرئەوەی لەلایەك هیچ بەڵگەنامە و قەباڵەیەكیان  نەمابوو، هەروەها خانوو و موڵك و ماڵەكەشیان كڕین و فرۆشی زۆری پێوە كرابوو، شاهیدی چەند كێشەیەكی لەو جۆرە بووم لە ساڵانی 2005 و دواتر، گەرچی چەند رێكخراوێكیش لەلایەن خۆیانەوە بۆ داكۆكیكردن لە مافەكانیان دروست كرابوو.
ساڕێژكردنی برینی فەیلییەكان و گێڕانەوەیان بۆ نێو ژیان، ئەركی حكومەتی عیراقییە، راستە دادگای باڵای تاوانەكانی رژێمی پێشوو، دەركردن و لێسەندنەوەی ناسنامە و كوشت و بڕی ئەوانی وەك جینۆساید ناساندووە، بەڵام هێشتا زۆر كار ماوە، بۆ ئەو پێكهاتە رەسەنەی بەغدا و شوێنەكانی دیكەی عیراق بكرێت .
 

فەیلییەكانی بەغدا، لە باشترین و دەوڵەمەندترینەكانی ئەو شارە بوون، زۆربەی ئەوان كاتێ‌ دەركران،
دەستگیرا بەسەر هەموو كەلوپەل و ناسنامە و خانوو و دوكان و ماڵ و موڵكیاندا، فەیلییەكان لەلایەكەوە بەهۆی شیعەبوونیانەوە قوربانین،
لەلایەكیشەوە بەهۆی كوردبوونیانەوە فەیلییەكان وەكو قوربانیی
 

هەندێك سەرچاوە باس لەوە دەكەن، كە لە مانگی نیسانی  ساڵی 1980دا دەیان هەزار كوردی فەیلی بە بیانوی ئێرانی بوون، لە سنوورەكانەوە  بەرەو ئێران دەركران، خاتوونێكی نووسەریش بەناوی ئەلیزابێس كامبڵ ژمارەكە بە 220000 بۆ 300000 كورد لە قەڵەم دەدات، ئەو ژمارەیە بەشی زۆریان هەر لە بنەڕەتدا خاوەن ناسنامە نەبوون، یان عیراق ناسنامەی پێڕەوا نەبینیبوون، ئەوانیتریش ناسنامەكانیان لێسەندرابووەوە، لە رۆژی 7/5/1980 بڕیاری (666) لەلایەن سەدام حوسێنەوە وەك سەرۆكی ئەنجومەنی سەركردایەتی بەعس دژی فەیلییەكان راگەیەنرا، بڕیارەكە لە 26ی ئایاری 1980لە ژمارە 2776ی وەقائیعی عیراقی بڵاو كراوەتەوە، بڕیارەكە لە سێ‌ خاڵ پێكهاتووە، خاڵی یەكەم دەڵێت:
ناسنامەی عیراقی لەهەموو ئەو عیراقیانە دەسەنرێتەوە كە لە بنچینەدا بیانین، ئەگەر دەركەوت بەرانبەر نیشتمان و گەل و ئامانجە نەتەوایەتی و كۆمەڵایەتییە باڵاكانی شۆڕش دڵسۆز نین، یان وابەستەگیان نییە، ئەم خاڵە هێندە بەمەبەستی سزادانی فەیلییەكان نووسراوە، كە تەنانەت بچووكترین بیانوو بەسە بۆ ئەوەی تووشی سزا و لێپێچینەوە و دەركردن بنەوە، ئەگەر بەوردی سەرنجی ئەم خاڵە بدەین، دەكرێت چۆنێتی رۆیشتن، یان دەستنوێژگرتن، یان هەر رەفتارێكی تر ئەگەر بە دڵی بەعس نەبێت، بەس بێت بۆ ئەوەی ناسنامەكەی لێبسەنرێتەوە و وڵات بەدەر بكرێت، بێگومان هەر بەوجۆرەشی كرد، لە خاڵی دووەمدا وەزیری ناوخۆ راسپێردراوە بە دەركردنی هەموو ئەوانەی ناسنامەی عیراقیان لێسەنراوەتەوە، خاڵی سێیەمیش فەرمانكردنە بە وەزیری ناوخۆ بۆ جێبەجێكردنی بڕیارەكە، هەڵبەت ئەمە تەنیا بڕیار نییە دژی كوردە فەیلییەكان و بڕیار و راسپاردەی تریش هەن، نووسەر و پارێزەری كوردی فەیلی،  ریاز جاسم فەیلی، كە یەكێكە لە كەسە چالاک و كارەكانی داكۆكیكردنە لە فەیلییەكان و لە چەند ساڵی رابردوودا، سەدان وتاری بۆ داكۆكی لە كوردی فەیلی نووسیوە، باسی هەموو ئەو نەهامەتیانە دەكات، كە بەسەر كوردی فەیلیدا هاتووە لە عیراقدا، دەڵێت: «زۆربەی كات پەلامار و هەڵكوتانە سەر ماڵ و خانەوادە كوردە فەیلییەكان، بە شەو دەكرا و هاووڵاتییەكان لە ماڵەكانی خۆیاندا رووبەڕووی سوكایەتی و لێدان و هەڕەشەی جۆر بە جۆر دەبوونەوە، هەروەها بۆ ماوەی جیاجیا دەستبەسەر دەكران و هەوڵدەدرا ناچار بكرێن، دەستبەرداری هەموو موڵك و ماڵی خۆیان بن، جگە لە گرتنی گەنجەكان،  هەڵبەت بە سەربازەكانیشەوە، واتە سەربازەكانیش مادام كوردی فەیلی بن دەگیران و دەستبەسەر ناسنامە و بەڵگەنامە رەسمییەكانیاندا دەگیرا، دوای ماوەیەك لە گرتن و هێشتنەوە لە زیندان و سووكایەتی زۆر، دواتر دەردەكران بۆ ئێران، ئەوەش بەجۆرێك كە لە دەشت و دەر و سنوورەكان بێ‌ نان و خۆراك و ئاو ناچار دەكران لە سنوور بپەڕنەوە، هەڕەشەی ئەوەیان لێدەكرا، ئەگەر لە سنوور نەچن بەو دیوا گولەباران دەكرێن، زۆرجاریش تەقە بە ئاسماندا دەكرا بۆ ترساندن و نەگەڕانەوەیان».
بە پێی قسەی ریاز جاسم، بە هۆی ئەو دەربەدەركردن و دەركردنەوەوە لێیان دەمرد، بەتایبەت منداڵ و بەساڵاچوو، یان خاتوونی دوو گیان، ئەوە جگە لەوەی ئەو سنوورانەی كە ئەوانی لێ‌ دادەنرا، زۆرێكی مینڕێژبوون و بۆمبی چێنراوی تێدا بوو، هەندێ‌ جاریش لە شوێنگەلێك دادەنران، كە رۆیشتنیان بەپێ‌ چەند رۆژێك بخایەنێت، ئەوەی جاسم دەیگێڕێتەوە بەشێكە لەو ستەمەی كە لە كوردە فەیلییەكان كراوە. 
مامۆستا خەلیل فەیلی، دانیشتووی كەركوك، سەبارەت بە ئازارەكانی كوردی فەیلی پێی وتم، هەشتاكان تاریكترین ساڵەكانی كوردی فەیلی بوون، ئەو ساڵانە فەیلی بوون، نەهامەتی و بەدبەختی بوو، وتی، بۆ ئەوەی فەیلییەكان لە بن بێنن، رۆژێك داوایان كرد، هەموو سەرمایەدارەكانی بەغدا لە هۆڵێك لە هۆڵەكانی  ئەو شارە كۆبوونەوەیەكی گرنگیان هەیە، پاش ئەوەی هەموو خاوەن سەرمایە و بەڵێندەرەكان چوونە هەمان شوێن، حكومەت هەموو فەیلییەكانی جیاكردەوە، بە بیانوی گواستنەوەی شوێنی كۆبوونەوەكە، هەموویان بە پاس بردن و دەستیان گرت بەسەر هەموو ئۆتۆمبیلە تایبەت و پارە و كەل و پەلە تایبەتەكانیاندا و خۆیانیان برد بۆ سنوور و لەوێ‌ ئیزنیان دان، دواتریش گەڕانەوە، تەواوی ژن و منداڵی ئەوانیان بەهەمان جۆر وڵات بەدەركرد، ئەو باسی ئەو رۆژگارە و خۆشاردنەوەی خۆیانی دەكرد، تا تووشی دەركردن و نەهامەتی نەبن .

قوربانییترین پێكهاتەی عیراق
بە درێژای ساڵانی هەشتاكان، لە ساڵی 1980تا 1987 و دواتریش، قوربانیترین پێكهاتەی عیراق، فەیلییەكانی بەغدا و ناوچەكانی تر و كورد لە باشووری كوردستان بوون، ئەگەر لە كوردستان شاخەكان و پەناو پەسێو هەبووە بۆ خۆشاردنەوە و خۆدەربازكردن، لە بەغدا و شوێنەكانی تری ناوەند و خوارووی عیراق، هەرگیز بۆ فەیلییەكان ئەوە بەردەست نەبووە.
 لە دوای 2003وە، كاتێك کە حكومەت دوو لیژنەی دروستكرد، یەكێك بۆ سنووری كەركوك و موسڵ و تكریت و ئەوی تر بۆ بەغدا و باشووری عیراق، ئێمە،  مەنسور محەمەد كەریم، بەڕێوەبەری گشتی وەزارەتی مافی مرۆڤ، ئاریان محەمەد عەلی پارێزەر، سەمەد جەبار زەنگەنە لە مەكتەبی مافی مرۆڤ، هەروەها من وەك نووسەری بواری جینۆساید، چووینە بەغدا و خوارووی عیراق و چەندین گۆڕی بەكۆمەڵمان دۆزییەوە، كە دەیان هەزار قوربانیان تێدابوو، لە بەغدا خاتوو مەدیحە محەمەد عەلی حەیدەری كوردی فەیلیم بینی، كە تازە دوو هەفتە بوو لە هۆڵەنداوە گەڕابووەوە بۆ سۆراغی برایەكی گەنجی و دوو برازای دیكەی لە برایەكی دیكەی، كە ئەوانیش گەنج بوون، مەدیحە ئەو كاتە شەش ساڵ بوو كە براو برازاكانی لە ساڵی  1981ونكرابوون، بە قسەی ئەو خاتوونە خۆی،  كەس و كارەكەی تریشی لە سنووری ئێران فڕێدرابوون، بەڵام گەنجەكان جیاكرابوونەوە برابوونە زیندانەكانی ئەبوغرێب و نوگرە سەلمان، ئەو دەیگوت تا ساڵی 1991 وێنە و نامەشیان ناردووە بۆ كەس و كاریان، دواتر بێسۆراغ بوون، مەدیحە زۆر بەتامەزرۆوە بەدوای ئازیزەكانیدا دەگەڕا، ئەو وێڕای ئەوەی هەموو سامان و موڵك و ماڵیان داگیركرابوو، بەڵام براو برازاكانی مەبەست بوون نەك شتی تر.
مەدیحە دەیگوت هیچ هیوایەكم نییە بەوەی مابن، بەڵام دەگەڕێم و واز ناهێنم تا شوێنەوارێكیان دەدۆزمەوە، ئەو دەیگوت 23 ساڵە چاوم لە گەڕانەوەیانە و دەمەوێ‌ بەو داخەوە نەمرم، هیچ نەبێ‌ روفاتەكانیان بدۆزمەوە، نازانم داخوا مەدیحە هیچی دەسكەوت یان نا، بەڵام لە بەغدا هەر مەدیحە نەبوو منەی كەس و كارەكەی بكات،  خاتونێكی دیكەشم بینی بەناوی خەیریە عەلی ئەنساری، خەیرییە كە لە دایكبووی 1940 بەغدا بوو، ئەویش بەدوای كەس و كارە ونبووەكەیدا دەگەڕا، هەروەها باسی ونبوونی چوار كوڕی یەك خانەوادەی ناسیاویانی كرد، كە بریتی بوون لە «فازڵ حەیدەر نوری عەلی، عادل حەیدەر نوری، ماجد حەیدەر نوری، خالید حەیدەر نوری»، ئەو دەیگوت من نەك خۆیان تەرم و ئێسك و پروسكەكانیشیان بدۆزمەوە و بیاننێژم ئیدی بە ئاسوودەیی دەمرم، خەیرییە پێی وتم، ئیتر لەوە زیاتریش نەژیم قەینا رووخانی سەدامم بینی.
 
(2-3)

ئەو ماوەیەی لە بەغداد بووین، رۆژانە رووبەڕووی چیرۆكی لەمجۆرە دەبووینەوە، ئەوكاتە لە بەغداد رێكخراوی زیندانییانی ئازاد كە بریتی بوون لە شیعە و یەك دوو كوردی فەیلیشیان لەگەڵدا بوو، زیاتر لە حەوت ملیۆن بەڵگەنامەیان لابوو كە لەوانە بەشێكی زۆری تایبەت بوو بە كورد و كوردی فەیلی، بەڵام كەس نەبوو خەمیان بخوات، من ئەوكاتە سەردانی ئەوێم دەكرد و زۆر هەوڵی ئەوەشمدا ئەوانەی کە تایبەت بوون بە كورد بگەڕێنرێنەوە بۆ كوردستان، بەڵام كام كوردستان، ئەوكاتەش پارتی و یەكێتی بۆ ئەو پرسە پێكەوە نەبوون، لای ئەوان واتە لای ئەو رێكخراوە سەدان ناوی فەیلی لە فایلی بەعسییەكاندا هەبوو بۆ نموونە بەمجۆرە بوو:
ناو: حوسێن كەمەر موسا القوتبی 
كار: بەرگدروو
گەڕەك: مەدینە سەدام 1095
لەدایكبووی: 1960 واست
نەتەوە: كوردی، فەیلی 

ئەمنی بەعس لە مانگی نۆی 1980 بردوویەتی بەپێی قسەی ئەو كوردە فەیلییانەی لە ئێرانەوە گەڕابوونەوە بۆ سۆراغی كەسوكار و گەنجەكانیان، تەنیا لە نوگرە سەلمان 4628 گەنج لەناو براون، تەنیا لە بەغداد دەستگیرابوو بەسەر هەزاران خانووی فەیلییەكاندا، یەكێكی تر لەو كەسانەی كە بینیم و هاتبووەوە تا دوو خانووە دەستبەسەردا گیراوەكەیان وەربگرێتەوە (سەعدون جبیر عەبد) بوو، سەعدون لەدایكبووی ساڵی 1969 بوو ئەو تەمەنی 14 ساڵ بووە كە دەركرابوون بۆ ئێران ساڵی 1983، ئەو وتی خانوویەكمان لە جەمیلە، ئەفسەرێكی ئەمنی بەعسی تێدایە و دەڵێت من كڕیومە، خانووەكەی دیكەشمان دارتاشێكی تێدایە كە پێشتر بەعسی بووە بە پلەی رەفیق، سەعدون برایەكی بە ناوی عیماد جبیر عبد كلابی لە ساڵی 1983 لە سێدارە درابوو.
چیرۆكی تاڵی فەیلییەكان دەریدەخات كە ئەوان لەنێو چ دۆزەخێكدا بوون، دۆزەخێك كە بەعس بۆی سازدابوون.

لێسەندنەوەی شوناس 
بڕیاری 666، بڕیاری لێسەندنەوەی شوناسە لە فەیلییەكان كە لەلایەن خودی سەدام حسێنەوە ئیمزا كراوە، دیارە هەر ئەم بڕیارە بەس نەبووە بۆئەوەی هەموو مافێك لە فەیلییەكان بسەنرێتەوە بۆیە دەیان رێ‌ و شوێنی دیکە گیراوەتەبەر، بۆ نموونە پێش دەرچوونی ئەم بڕیارە بڕیاری ژمارە 180 هەیە كە ئەویش بڕیارێكی هاوشێوەیە، بەڵام ئەمەیان هەندێك ئاسانكاریی بە مەرجی قورسەوە گرتووەتەبەر بۆئەوەی ناسنامە بدرێت بە كوردە فەیلییەكان دوای گەیشتن بە 18 ساڵ، بە ناویش ناوی (سورەمێری، زەرگوشی، كەركەشی، مەلەكشاهی قەرە لوسی و فەیلی و ئەركەوازی) دەهێنێت بۆ ئەمانەش نووسراوە کە دەبێت لانیكەم 15 ساڵ لە عیراق نیشتەجێبێت، كەسێكی نزیكی ناسنامەی عیراقی هەبێت، زیانی بۆ وڵات نەبێت و ...هتد، بەڵگەنامە زۆرە بۆ لێسەندنەوەی شوناس لە كوردی فەیلی و هەموو هەوڵێكیش بۆ سڕینەوەی ئەو پێكهاتە گرنگە گیراوەتەبەر، هەمیشە ئەوان لە دیدی بەعسەوە وەك بیانی سەیر كراون، بیانیش لە عیراقدا بە تایبەت كوردی فەیلی، مامەڵەی زۆر دڕندانەیان لەگەڵ كراوە، ئەوە لە كاتێكدا بەعس لە شەڕی هەشت ساڵەی خۆی لەگەڵ ئێران، سەدان هەزار سودانی، میسری و ئوردنی و یەمەنی هێنابوو بۆ عیراق بۆئەوەی ئیش بكەن.

بڕیاری ژمارە 474ی 1981/4/15 دەڵێت:
یەكەم: بڕی چوار هەزار دیناری عیراقی بۆ كەسێك كە سەرباز بێت و هاوسەرەكەی كوردی فەیلی بێت خەرج دەكرێت ئەگەر بێت و لە ژنەكەی جیابێتەوە “ تەڵاقی بدات “یان ژنەكەی دەربكرێ‌ بۆ ئێران، بڕی 2500 دیناری چاپی سویسری بۆ كەسێكی مەدەنیش خەرج دەكرێت ئەگەر هەمان كار بكات، لە نووسراوەكەدا لە بری كوردی فەیلی نوسراوە “ تەبەعیە ئێرانیە “.
دووەم: ئەو بڕە پارەیە كاتێك خەرج دەكرێت، كە جیابوونەوەكە بسەلمێنرێت و بەڵگەنامەی رەسمی هەبێت و لە بەرامبەریشدا عیراقییەكی مارە كردبێت.
سێیەم: لەسەر وەزیرە تایبەتمەندەكانە ئەم بڕیارە جێبەجێ بكەن.
ئەمەش بە ئیمزای سەدام حسێن وەك سەرۆكی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش دەرچووە و بڕیارەكە 1981/4/27 لە وەقائیعی عیراقیدا بڵاوكراوەتەوە، چەندین بڕیاری هاوشێوە هەن كە هەموویان مەبەست لێی لێسەندنەوەی  ناسنامەیە لە كوردی فەیلی، ئەمە لە كاتێكدا كوردی فەیلی رۆڵێكی گەورەیان لە بنیاتنانی بەغداددا بینیوە، لێسەندنەوەی شوناس گەیشتووەتە ئاستێك كە بەعس و سەدام سڵ لەوە نەكەنەوە چەندین خێزان تووشی هەڵوەشانەوە و لە یەکترازان بن، هەڵبەت تاوەکو نەهاتنی بەعس و سەدام هاوسەرگیری لەنێوان شیعە و سوننە، كورد و عەرەب و توركمان زۆر ئاسایی بووە و هیچ لەمپەرێك لە بەردەم ئەو جۆرە هاوسەرگیرییەدا نەبووە، بەم شێوە بڕیارانە بەعس ئەو جۆرە پەیوەندییەی هەڵوەشاندووەتەوە.
پرسی لێسەندنەوەی ناسنامە و پێنەدانی شوناسی عیراقی بە كوردی فەیلی مێژووەكەی بۆ سەرەتای دروستبوونی حكومەتی عیراق لە 1921/8/21 دەگەڕێتەوە، لەو  سەردەمەوە دەستەواژەی “ریشە بیانی  ئەسڵ بیانی هاتە بەرباس و لەو سەردەمەشەوە ئیدی فەیلییەكان وەك بەشێك لە كۆمەڵگەی عیراقی حساب نەكران، لە بیستەكاندا ئەم بابەتە بە جۆرێك وروژێنرا كە كۆمەڵگەی عیراقی ئەو سەردەمەی كرد بە چەند بەشێكەوە، ئەم كێشەیەش بە درێژای مێژوویەكی 80 ساڵە نەك چارەسەری بۆ نەدۆزرایەوە بگرە زیاتر قووڵكرایەوە، لە ساڵانی 70 و 80 کاندا، ئەم بابەتە گەیشتە ئاستێك ئیدی كوردی فەیلی مافی پێدانی ناسنامەی عیراقی نەبێت، لە دامودەزگاكانی حكومەتیشدا هیچ كارێكی بۆ جێبەجێ نەكرێت،  خێزان دەناسم لە كەركوك بە درێژایی دوو دەیە وێڕای ئەوەی خۆیان لە هەموو هەڕەشە و مەترسییەكی بەعس پاراست، بەڵام هەرگیز لە دەزگاكانی حكومەتدا هیچ كارێكی ئاسایی و یاساییان بۆ نەكرا.
هەڵبەت كە مافی هاونیشتمانی و هاووڵاتی بوون و ناسنامە لە گروپێك دەسەنرێتەوە ئیدی مافی دامەزراندن، خاوەندارێتی خانووبەرە و موڵك، خوێندن و هەموو مافێكی تریان لێوەردەگیرێتەوە، لە هاووڵاتی خستن لە وڵاتێکی وەك عیراقدا كە ناسنامە و شوناس رۆڵی گەورە لە ناساندنی كەس و خانەوادەدا دەبینێ‌ یانی كوشتن، چونكە هەموو كاروبارێك لە وڵاتێکی وەك عیراقدا بە ناسنامە و رەگەزنامەی عیراقی دەڕوات بەڕێوە، پرسی خوێندن، هاوسەرگیری، گەشتكردن، وەرگرتنی پاسپۆرت، بەشداریكردن لە چالاكی و بوارە جیاجیاكاندا لە دەرەوە و ناوەوەی وڵات، هەموو ئەمانە بەبێ‌ ناسنامە و رەگەزنامە بەڕێوە ناچن.
كاتێك كەسێك، یان خێزان و بنەماڵەیەك تەبەعیەی ئێرانی دەدرێتە پاڵی، ئیدی هیچ مافێكی لە عیراقدا نامێنێ‌، ئەمە بەپێی بڕیارەكانی بەعس و سەدام، بە تایبەت لە دوای سەرهەڵدانی شەڕی عیراق - ئێرانەوە كە هەمیشە بەعس فەیلییەكانی وەك مەترسییەك و لایەنگری ئێران بینیوە، بۆ ئەمەش هەموو رێگەیەكی بۆ دەركردن و سڕینەوەیان گرتووەتەبەر، هەڵبەت لەناو كوردی فەیلیشدا بەهۆی كورد بوون و شیعە بوونیان هەندێك جموجۆڵ و بزاوت هەبووە كە عیراق بیكاتە بیانووی سڕینەوەیان. 
 

جیاكردنەوە و دەركردن 
فەیلییەكان بۆئەوەی جینۆساید بكرێن، بە چەندین قۆناغی مەترسیداردا تێپەڕێنراون، سەرەتا هەموو دەوڵەمەند و خاوەن سەرمایە و بازرگانە فەیلییەكان لە دەوڵەمەند و سەرمایەدارەكانی تری بەغداد جیاكرانەوە، دواتر دەست بەسەر سەروەت و سامانەكانیاندا گیرا، هەموو ئەو سەرمایەدارە كوردە فەیلییانەی جیادەكرێنەوە سەرەتا خۆیان رەوانەی ئێران دەكرێن و دواتر كەسوكار و خانەوادە و منداڵەكانیان، لە هەنگاوێكی تردا لە كۆی ئەو ژمارە زۆرەی كە بە درێژایی ماوەی دەركردن دەردەكرێن بەردەوام گەنجەكان لە بەتەمەن و منداڵەكان جیا دەكرێنەوە و دەبرێن بۆ زیندانەكانی بەعس، هەندێك سەرچاوە باس لە دیارنەمانی 15 هەزار و هەندێكیش باسی 21 هەزار و هەندێك دەڵێن 22 هەزار گەنج لەناو براون، یان لەو ژمارەیە زۆركەمیان رزگاریان بووە، لە دانیشتنی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراقدا ژمارەی دانیشتنی 51 لە رۆژی 2011/4/4 كە سەعات 11و 35 خولەك بەڕێوەچووە، ئەندام پەرلەمان پەریزاد شەعبان ئەحمەد محەمەد دەڵێت: بەپێی بەڵگەكان و بەدواداچوونی ئەم دواییە زیاتر لە 20 هەزار گەنجی فەیلی شوێنبزر كراون، هەر لەو دانیشتنەدا حەسەن جیهاد ئەمینی پەرلەمانتار دەڵێت: بەپێی نووسراوەكانی وەزارەتی كۆچ و كۆچبەران، دەركراو و كۆچپێكراوانی بە زۆری فەیلییەکان، زیاتر لە 500 هەزار كەس دەبن، هەروەها دەڵێت: 10 هەزار شەهیدیشیان هەیە و تائێستا بە شەهید لە قەڵەم نەدراون، باس لە 20 هەزار زیندانی بێ‌ هیچ هاوكارییەكیش دەكات، ئەمانە هەموو پاش جیاكردنەوەیان لە یەكتر بەو دەردە براون.
هەر لەو دانیشتنەدا كە چەند پەرلەمانتارێك قسە دەكەن موحسین سەعدون دەڵێت: بە ئازارترین رۆژ لە مێژووی عیراق و كوردی فەیلیدا رۆژی 1980/4/4 یە، كە زیاتر لە 120 هەزار خانەوادەی فەیلی بە ئۆتۆمبێلی سەربازی و مەدەنی گوازرانەوە بۆ سنووری ئێران و وڵاتبەدەر كران، هەروەها باس لە جیاكردنەوەی 30 هەزار گەنج دەكات بۆ زیندانەكان و كەمپەكانی دەستبەسەری و دەڵێت: تائێستا هیچ شوێنەوارێكیان نییە، هەر لەو دانیشتنەدا نەسرین ئەنوەر و شۆڕش حاجی و مەحمود عەلی عوسمان و عەلی شاكر مەهدی و چەند پەرلەمانێكی دیکە قسە دەكەن و هەموویان باس لە جیاكردنەوەی گەنجەكان و لەناوبردنیان دەكەن لە دواتردا.
 سیاسەتی جیاكردنەوەی خێزان و خانەوادەكان لە یەكتر و دابڕینیان بەشێكە لە جینۆساید، فەیلییەكان جگە لەوەی گەنجەكانیان لێکجیاكراوەتەوە، تائێستا زیاتر لە 20 هەزار كەس كە تەمەنیان لەنێوان 18بۆ 30 ساڵدا بووە و هیچ شوێنەوارێكیان دیار نییە، دەستگیراوە بەسەر ناسنامە و هەموو ئەو بەڵگەنامە رەسمییانەی كە پێویستە هاووڵاتییەك لە عیراقدا هەیبێت، ئەمجۆرە لە جیاكردنەوە و ئەو بڕیارانەی بەعس كە دەڵێت: هەركەس هاوسەرە فەیلییەكەی  ناعیراقی  تەڵاق بدات ئەو لەبەرامبەردا پارە وەردەگرێت، بەشێكە لە رێگریكردن لە گەشەكردن و مانەوە، ئەمەش دەچێتە خانەی جینۆسایدكردن و سڕینەوەوە.
لە راستیدا بۆ سڕینەوە و دەركردن و لە ناوبردنی فەیلییەكان لە سەردەمی رژێمی بەعسدا زیاتر لە 50 بڕیار لە لایەن حكومەتی عیراقی و خودی سەدام حوسێنەوە دەرچووە، كە زۆربەیان بۆ هەڵوەشاندنەوە و پاكتاوكردنن.

دەستبەسەردا گرتن 
سیاسەتی دەستبەسەرداگرتنی موڵك و ماڵی فەیلییەكان بەشێكی پەیوەندی بەو توانستەی فەیلییەكانەوە بووە لە بواری بازرگانی و سەرمایەگوزاریدا، فەیلییەكان بە رادەیەكی باش دەستیان بەسەر بازاڕی بەغداددا گرتبوو، ئەمەش لەلای بەعس جێی رازی بوون نەبوو، چونكە بە لای بەعسەوە هەرگیز فەیلییەكان جێی متمانە نەبوون، گومانی ئەوەش دەكرا فەیلییەكان بەو سەروەت و سامانەی هەیانە یارمەتی بزوتنەوە چەكداری و سیاسییەكەی كورد بدەن، لەبەرئەوە بەعس بە ئاشكرا و بەبێ سڵكردنەوە لە هەر كاردانەوەیەك دەستی بەسەر سامانی فەیلییەكاندا دەگرت، خانوو و ئۆتۆمبێل و كەلوپەلەكانی ئەوانی هەرزانفرۆش دەكرد، یان دەیبەخشی بە بەعسییەكان، دواتریش بەشی زۆری خانووەكان كڕین و فرۆشتنیان پێوە دەكرا و ئیدی لە بارودۆخی ئاسایشدا وەرگرتنەوەیان زۆر ئەستەم دەبوو.
بەعس لەكاتی دەستگرتن بەسەر موڵك و ماڵی فەیلییەكاندا، هەموو ئەو بەڵگەنامە و قەباڵانەی داگیر دەكرد كە خاوەندارێتی فەیلییەكانی دەسەلماند، واتە دەستی بەسەر تاپۆ و خاوەندارێتییەكانیشدا دەگرت، بەمەش فەیلییەكان هیچیان بۆ نەمایەوە كە بیسەلمێنێت ئەو موڵك و ماڵە هی ئەوانە، لە دوای روخانی بەعس لە 2003 زۆربەی ئەو فەیلییانەی لە ئێران و دەرەوە گەڕابوونەوە بۆ وەرگرتنەوەی خانووەكانیان هیچ بەڵگەنامەیەكی رەسمییان پێنەبوو، بۆئەوەی خاوەندارێتییەكەیان بسەلمێنن، ئەوەش كێشەی زۆری بۆ دروستكردبوون، ساڵی 2003 رێكخراوێك لە بەغداد دروستكرابوو بەناوی رێكخراوی كوردە فەیلییەكان، ئەوان باسی ئەوەیان دەكرد كە لە بەغداد زیاتر لە دوو هەزار خانووی كوردە فەیلییەكان پاش داگیركردن، كڕین و فرۆشتنیان پێوەكراوە و وەرگرتنەوەیان زۆر زەحمەت بووە، ئەوەی كڕین و فرۆشتنیشی پێوە نەكرابێت، ئەوەی بووە بە خاوەنی دەڵێت: من بە پارە كڕیومە، لەناو بەڵگەنامەكانی بەعسدا لێرە و لەوێ‌ باسی دەستبەسەرداگرتن كراوە، تائێستاش بەشی زۆری ئەو گەواهیدەرانە ماون كە شاهیدی ئەو دەستبەسەرداگرتن و داگیركارییەن.
 
(3-3)

ئەوەی بەسەر كوردی فەیلی هاتووە بە هەموو پێوەرێك جینۆسایدە،  هەروەك چۆن دادگای باڵاش بەوجۆرەی ناساندووە، بەڵام هەر ئەوە بەس نییە كە بە جینۆساید ناسراوە، پرسی دادوەری، قەرەبووكردنەوە، گێڕانەوە بۆ نێو ژیان، پرسگەلی گرنگن بۆ قوربانی، بۆ ئەمەش بەرپرسیارێتی گەورە لە ئەستۆی حكومەتی عیراقە، ئێستا كاتی ئەوەیە ئیدی تەواوی ئەو مافانەیان بۆ بگەڕێنرێتەوە كە لێیان زەوت كرابوو
فەیلییەكان، یان كوردانی فەیلی، پێكهاتەیەكی دێرین و دیاری عیراق و ئێرانن، ئەم پێكهاتە گرنگە لە مێژوودا رۆڵێكی گەورەیان هەبووە و چەندینجار لە ناوچەی جیاجیا حوكمڕانییان گرتووەتە دەست، لە عیراق لە بەغداد و حیلـلە و خانەقین  و شارەبان و بەدرە و جەسان و شوێنگەلی دیکە بە شێوەی فراوان هەن و لە سلێمانی و كەركوك و شارەكانی خوارووی عیراقیش کەم تا زۆر هەن، حكومەتی عیراق تەنانەت لە قۆناغی پاشایەتیشدا مامەڵەی نا جۆر و دژبەرانەی لەگەڵ كردوون و لە زۆر ماف بێبەشی كردوون، بەڵام لە قۆناغی كۆماریدا ئەو ستەمكارییە بەرانبەریان گەیشتە لووتكە و ساڵانی 1969 و دواتر، رووبەڕووی راگواستن و لێسەندنەوەی شوناس و دەركردن و گرتن و ئازاری زۆر بوونەوە.
فەیلییەكان لە دوای 2003وە چاوەڕوانی ئەوەن لە بواری  سیاسیدا لە پەرلەمان و حكومەت حسابی زیاتریان بۆ بكرێت، هەروەها سەرژمێرییەكی ورد بكرێن و مافە دەستورییەكانیان لە ناسنامە و خاوەندارێتی بۆ بگەڕێنرێتەوە، مافی رۆشنبیری و كەلتوری و ژیانەوەی زمانی فەیلی و بایەخپێدانی و هەروەها پرسی جینۆسایدەكەیان بخرێتە چوارچێوەی خوێندنەوە و باس بكرێت

چیرۆكی زیندانەكان 
ساڵی 2003 ئێمە سەردانی قەڵای سەلمانمان کرد کە نزیكەی 10 كیلۆمەترێك لە شاری سەماوە دوورە، لەناو شارەكەش زیندانی نوگرە سەلمان هەیە، ئەم زیندانە تەمەنێكی زۆرتری هەیە و ساڵی 1928 ئینگلیزەكان دروستیان كردووە و قەڵاكە تازەیە و ساڵی 1981 دروستكراوە، دەوروبەری قەڵاكە سێ‌ گۆڕی بە كۆمەڵی لێیە كە رەنگە بەشێكیان بریتیبن لەوانەی كە لەناو زیندانەكە مردوون و هەر لەوێ‌ بە خاک سپێردراون، كاتی خۆی لیستێكم لەوبارەیەوە دەستكەوت كە زیاتر لە هەشتا قوربانین، ئەو كاتەی ئێمە رۆیشتین هێشتا زۆرێك لە نووسینی سەردیوارەكان مابوو، ئێمە یەكەم تیمی كورد بووین دوای روخانی بەعس بچینە ئەوێ‌، لەسەر دیواری زیندانەكە هەندێك ناوی فەیلی دەبینرا، یەكێك لەوناوانە كە بیرم ناچێتەوە و لام وایە وێنەشیم گرت، عەلی فەیلی بوو، ئەو وێڕای نووسینی ناوەكەی خۆی مێژووی ئەو ساڵانەشی یەك لە دوای یەك نووسیبوو كە لەوێ‌ بەسەری بردبوو، زیندانەكە لە بەرزییەك بنیات نرابوو، هەر كە دەچوویتە نێو قەڵاكەوە هەستت بە ترسێك دەكرد، قەڵاكە لە 16 هۆڵ (قاوش) و چەند یەكەیەكی بچووكتر پێكهاتووە، هەر قاوشێك زیاتر لە 100 كەس دەگرێت، لە ناوەڕاستیشدا حەوشەیەكی هەیە هەموو قاوشەكان دەچنەوە سەر حەوشە گەورەكە، لە بارەی سەلمان و زیندانی سەلمانەوە زۆر كتێب و بیرەوەری هەیە، بۆیە نامەوێ‌ لێرەدا لەسەر ئەو بابەتە زۆر بدوێم، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەوەیە لە دیوارەكانی قاوشەكاندا تا ئەوكاتەی ئێمەش چووین، یادەوەری و خەون و خەیاڵی فەیلییەكان لێرە و لەوێ‌ بە دیوارەكانەوە مابوون، ئومێدی ئازادی و ئومێدی بەردەوامی و بڕیاری خۆ بەدەستەوە نەدان و زۆر نووسینگەلی لەم جۆرە هەبوون، هەروەها یادی دایك و خۆشەویست و وێنەی خەیاڵی و ....هتد.

فەیلییەكان دوای 2003
لە دوای روخانی بەعس و سەدام، فەیلییەكان وەك سەرجەم قوربانی و ستەملێكراوەكانی دیكەی عیراق بە ئومێدەوە چاویان بڕییە ئایندە و ئومێدەوار بوون ئیدی بۆ هەتا هەتایە ستەمی رابردوو لە سەریان نەمێنێ‌ و دادوەری بگەڕێتەوە، بەڵام ئەوەی جێگەی سەرسوڕمانە وێڕای بڕیاری دادگای باڵای تاوانەكانی رژێمیش، هێشتا زۆرێك لە كوردانی فەیلی لە ئیلام و شوێنەكانی دیكەی ئێران ماونەتەوە و ئەوانەی كە گەڕاویشنەتەوە وەك پێویست قەرەبوو نەكراونەتەوە، ئەوە جگە لەوەی تائێستا هەزاران روفاتی كوردی فەیلی كە خراونەتە ژێر لمی بیابانەكانەوە نەهێنراونەتەوە كە مۆنۆمێنتێكی شایستەیان لە پایتەخت بۆ كراوە، هەروەها مافە سەرەتاییەكانی خوێندن بە زمانی خۆیان، رێزگرتن و بەكارهێنانی داب و نەریت و كەلتوری خۆیان بۆ نەگەڕێنراوەتەوە.
فەیلییەكان لە دوای 2003وە چاوەڕوانی ئەوەن لە بواری 
سیاسیدا لە پەرلەمان و حكومەت حسابی زیاتریان بۆ بكرێت، هەروەها سەرژمێرییەكی ورد بكرێن و مافە دەستوورییەكانیان لە ناسنامە و خاوەندارێتی بۆ بگەڕێنرێتەوە، مافی رۆشنبیری و كەلتوری و ژیانەوەی زمانی فەیلی و بایەخپێدانی و هەروەها پرسی جینۆسایدەكەیان بخرێتە چوارچێوەی خوێندنەوە و باس بكرێت، هەڵبەت زۆر خواستی رەوای تر هەیە كە فەیلییەكان دەیانەوێت بێتەدی و دوای 20 ساڵ لە روخانی بەعس و سەدام هێشتا نەهاتووەتەدی، نموونەی داوای لێبوردنكردن لەو رابردووە لە زاری حكومەتی عیراقەوە وەك حكومەت، نەك وەك میراتگری رژێمی پێشوو، هەروەها كردنەوەی مۆنۆمێنتێکی تایبەت، بۆئەوەی كەلوپەل و وێنە و چیرۆكی قوربانییەكانی تێدا هەڵبگیرێت و هەموو ئەو بەڵگەنامانەش كە تایبەتن بە فەیلییەكان لەوێدا بپارێزرێن.
ئەوە جگە لەوەی پێویستە بارودۆخێك بڕەخسێنرێت كە ئیتر فەیلییەكان لە جینۆساید و سڕینەوە نەترسن و ئەو مێژووە بە یەكجاری بكەوێتە پشتی فەیلییەكانەوە و هەمیشە وەك مۆتەكەیەك لە بەردەمیاندا نەبێت.

دادگای باڵا و جینۆساید
دادگای باڵای تاوانەكانی رژێم لە رۆژی 2010/11/29 تاوانی سڕینەوەی كوردە فەیلییەكانی وەك بەشێك لە تاوانی جینۆساید ناساند، ئەم ناساندنە لانیكەمی قەرەبووكردنەوەی مەعنەوییە بۆ فەیلییەكان، راستە هەر ئەمە بەس نییە، بەڵام ئەوە هەنگاوێكی گەورەیە بۆ گێڕانەوەی  قوربانی بۆ نێو ژیان، بە دوای ئەو بڕیارەدا حكومەتی عیراقیش چەند هەنگاوێكی گرتەبەر بۆ گێڕانەوەی فەیلییەكان بۆ نێو ژیان، ئەوە جگە لەوەی بڕیارەكە لەلایەن فەیلییەكانەوە پێشوازیی لێكرا، هەرچەند دەبوو دوای بڕیارەكە لە دەرەوە و ناوەوەی عیراق چەندین هەنگاو بگیرایەتەبەر لەڕووی قەرەبووی ماددی و مەعنەوییەوە، بەڵام هێشتا ئەو هەنگاوانە وەك پێویست نەنراون و هێشتا فەیلییەكان چاوەڕوانی ئەوەن كە حكومەتی عیراق تەواوی مافی ژیان و بوون و بەردەوامییان بۆ بگەڕێنێتەوە، بە دوای بڕیارەكەدا و دوای ئەوەی لە 2010/12/27 لە وەقائیعی عیراقی ژمارە «4171» بڵاو بووەوە، فەیلییەكان بانگەوازی پشتگیرییان لە دۆزی فەیلی راگەیاند، یەكێك لەوانەی ئەم بانگەوازەی راگەیاند ریاز جاسم محەمەد فەیلی نووسەر و راگەیاندنكار بوو، ئەو یەكێك لە چالاكەكانی كوردی فەیلییە ئەم بانگەوازی پشتگیرییە بە رێگەی ئەلیكترۆنی ئاڕاستەی دەرەوە و ناوەوە كرابوو، بانگەوازەكە بۆ پشتیوانی لە كوردانی فەیلی و گێڕانەوەی مافەكانیان بوو.

ئەنجام:
ئەوەی بەسەر كوردانی فەیلی هاتووە بە هەموو پێوەرێك جینۆسایدە، هەروەك چۆن دادگای باڵاش بەوجۆرەی ناساندووە، بەڵام هەر ئەوە بەس نییە كە بە جینۆساید ناسراوە، پرسی دادوەری، قەرەبووكردنەوە، گێڕانەوە بۆ نێو ژیان پرسگەلی گرنگن بۆ قوربانی، بۆ ئەمەش بەرپرسیارێتی گەورە لە ئەستۆی حكومەتی عیراقە، ئێستا كاتی ئەوەیە ئیدی تەواوی ئەو مافانەیان بۆ بگەڕێنرێتەوە كە لێیان زەوت كرابوو وەك:
یەكەم: مافە دەستورییەكان، پرسی ئازادیی پاراستنی داب و نەریت، زمان، مافی سیاسی و...هتد.
دووەم: پرسی پەروەردە، خوێندن بە زمانی دایك، چالاكی هونەری و رۆشنبیری و كەلتوری.
سێیەم: مافی هاووڵاتیبوون، گێڕانەوەی ناسنامە، هەڵوەشاندنەوەی تەواوی ئەو بڕیارانەی كە لە سەردەمی بەعسدا دراون، گەرچی ئەو بڕیارانە لە سەردەمی پۆڵ بریمەردا بە تەواوی هەڵوەشانەوە، بەڵام هێشتا لە بەشی زۆری دام و دەزگاكانی حكومەت لە هەندێ‌ پرس و بابەتدا دەگەڕێنەوە بۆی، واتە هێشتا كەم و زۆر كاریان پێدەكرێت.
چوارەم: هەڵوەشاندنەوەی كۆی ئەو جیاكارییانەی دەرهەق بە كوردی فەیلی كراون و وەك دواكەوتە و سەر بە ئێران حسابیان بۆ كراوە.
پێنجەم: گێڕانەوەی هەموو ئەو كەلوپەل و موڵك و ماڵەی لێیان داگیركراوە و بەرپرسیارێتی حكومەت بەرانبەر ئەو گێڕانەوە و قەرەبووكردنەوە شایستەیە.
فەیلی پێكهاتەیەكی گرنگ و خاوەن تایبەتمەندی خۆیانن لە عیراقدا، ئەوان بە نەتەوە كوردن، بە ئایین موسڵمانی شیعەن، خاوەن زمان و كەلتور و رۆشنبیری و هونەرێكی تایبەتن، ناكرێت بە هیچ بیانوویەك مافە ئاساییەكانی مافی مرۆڤ و هونەر و كەلتور و رۆشنبیرییان لێزەوت بكرێت، پێویستە نەتەوە یەكگرتووەكان وەك پێكهاتەیەكی تایبەت و خاوەن بوونێكی رەسەن مامەڵەیان لەگەڵدا بكات و داكۆكییان لێبكات.

سەرچاوە و پەراوێز
-1لە مانگی 5ی 2003 بە مەبەستی گەڕان بە دوای گۆڕە بە كۆمەڵەكانی باشووری عیراقدا ئێمە چووینە بەغداد بۆ من دوای روخانی بەعس لە 2003/4/9 ئەوە دووەم جار بوو بچمە بەغداد، پێشتر لە ناوەڕاستی مانگی چوار جارێكی تر چووبووم، لە جاری دووەمدا چەند خانەوادە و كەسێكی فەیلیم بینی كە بە دوای كەسوكار و مافەكانیاندا دەگەڕان، لەوێ‌ یەك دوو دیداری كورتم كردبوو، ئەگەرچی دیدارەكان كورت بوون، بەڵام زانیاریی گرنگیان تێدابوو.
-2پارێزەر و نووسەر و راگەیاندنكاری فەیلی ریاز جاسم محەمەد فەیلی لە رابردوودا بە ئیمەیڵ زۆربەی بڕیارەكانی بەعس و هەروەها زانیاریی زۆری لەسەر ئەو ستەمانەی كە لە كوردانی فەیلی كرابوون بۆ ناردووم، هەموو ئەوانە بۆ ئەم نووسینە و هەڵبەت بۆ زانیاریی خۆشم لەبارەی كوردانی فەیلییەوە سوود و بایەخی زۆریان هەبووە و لێرەدا سوودم لێبینیون.
-3بۆ خۆم سەردانی قەڵای سەلمانم كردووە و وێنەم گرتوون، لە سەلمان هەر یەك زیندان نییە، چەند زیندانێك هەیە، قەڵاكە زیندانێكی گەورەیە و جگە لە فەیلییەكان، شیوعی و بەرهەڵستكارانی كورد و شیعە و هەروەها قوربانیانی ئەنفال و خەڵكی هەڵەبجەشی بۆ براوە.
-4نەجم سەلمان مەهدی فەیلی، تاریخ القبائل وانساب، فلكلور و تراث القومي، چاپی دووەم دەزگای ئاراس 2009
-5چاوپێكەوتنی مامۆستا خەلیل فەیلی دانیشتووی كەركوك.